Gjyqi i Historisë

Nga Adrian Thano

Procesi nxjerr në pah asimetrinë e thellë, të goditjes së krerëve të rezistencës përballë unifikimit të krimeve të makinerisë shtetërore serbe që mbetën pa ndëshkim. Gjykata hibride është në sprovën e fundit të legjitimitetit por rasti është edhe një tjetër leksion Prishtinë-Tiranë mbi prijësit e shantazhueshëm dhe sovranitetin e shkëmbyer

Gjyqi i drejtuesve të UÇK-së në Dhomat e Specializuara të Hagës është një nga proceset më me peshë juridike, politike dhe historike për rajonin e Ballkanit Perëndimor.

Nga pikëpamja e së drejtës ndërkombëtare penale, rasti është tepër kompleks pasi përballet me interpretimin e strukturës së një force guerile. Nga njëra anë, Prokuroria përpiqet të provojë ekzistencën e një “ndërmarrjeje të përbashkët kriminale” dhe një strukture piramidale me kontroll efektiv nga Shtabi i Përgjithshëm. Nga ana tjetër, Mbrojtja dhe dëshmi të shumta ndërkombëtare argumentojnë se UÇK-ja ishte një lëvizje e decentralizuar kryengritëse, ku pushteti dhe vendimmarrja reale ishin të fragmentuara te komandantët e zonave operative.

Mënyra se si trupi gjykues do ta zbatojë konceptin e përgjegjësisë komanduese për një forcë të tillë jo-konvencionale do të përbëjë precedent për jurisprudencën globale.

Në rrafshin publik dhe historik, ky proces përjetohet me një ndjeshmëri të lartë. Ndonëse formalisht në gjyq janë katër individë dhe jo ushtria apo lufta e Kosovës, për opinionin publik shqiptar është e vështirë ta shkëpusë figurën e drejtuesve kryesorë nga vetë karakteri çlirimtar i UÇK-së. Ekziston një ndjesi e fortë asimetrie, ku drejtuesit e një lëvizjeje që luftoi kundër një regjimi shtetëror shtypës përballen me akuza me peshë të rëndë, ndërkohë që shumë nga përgjegjësit e krimeve masive të makinerisë shtetërore serbe të viteve ’90 i shpëtuan drejtësisë.

Vendimi përfundimtar, qoftë dënim apo pafajësi, do të ketë valëgoditje të gjata. Një vendim pafajësie do të rikonfirmonte legjitimitetin e udhëheqjes politike e ushtarake të luftës dhe do të ngrinte pikëpyetje mbi vetë funksionimin e kësaj gjykate hibride. Në anën tjetër, një vendim dënues do të shfrytëzohej politikisht nga Serbia për të barazpeshuar narrativën e krimeve të luftës, ndërsa brenda Kosovës do të kërkonte një ri-rregullim të thellë të kujtesës kolektive dhe skenës politike.

Pavarësisht nga verdikti juridik, ky proces tregon se si drejtësia tranzicionale përplaset me kompleksitetin e historisë. Kufiri mes përgjegjësisë individuale penale dhe narrativës kombëtare për një luftë çlirimtare mbetet i cënueshëm.

Ekziston gjithashtu një dimension i brendshëm sovraniteti që nuk mund të shmanget. Kjo është brishtësia e udhëheqjeve politike shqiptare përballë trysnisë ndërkombëtare. Kur elitave drejtuese u mungon integriteti i papërlyer moral dhe konsolidimi etik, hapësira e tyre e manovrimit ngushtohet ndjeshëm, duke i bërë ato të cenueshme ndaj shantazhit diplomatik.Në këtë gjendje dobësie, liderët në Prishtinë pranuan krijimin e një strukture paradoksale juridike që mban emrin e Kosovës por vepron jashtë saj. Ashtu si edhe në Tiranë, timonierët prej dekadash sovranitetin dhe interesin kombëtar, i shndërrojnë në monedhë shkëmbimi për mbijetesë politike.

Kësisoj, vendimet me peshë nuk burojnë më nga vizioni shtetformues, por nga kompromiset e detyruara të pushtetarëve të kushtëzuar nga mëkatet e tyre.

DITA