Nga Dori Xhima
E vërteta e Masakrës së Gërhotit (14 shtator 1943) është një nga episodet më kompleksë, më tragjikë dhe më të debatuar të Luftës së Dytë Botërore në Shqipëri. Për dekada me radhë, kjo ngjarje është interpretuar me ngjyresë të fortë ideologjike. Nga historiografia komuniste u fshi ose u paraqit si humbje e ballistëve nga ushtria italiane, ndërsa nga historiografia nacionaliste u cilësua si një “pusi e pabesë e komunistëve në bashkëpunim me italianët”.
Analiza e dokumenteve historike, dëshmive të kohës (përfshirë ato të ushtarakëve e kapelanëve italianë si Giovanni Bonomi e Mikele Manjani) dhe studimeve bashkëkohore e ndan të vërtetën e kësaj ngjarjeje në tri dimensione kryesore:
Kapitullimi i Italisë
Më 8 shtator 1943, Italia fashiste kapitulloi. Divizioni italian “Perugia”, i dislokuar në kazermat e Gërhotit (pranë Gjirokastrës), mbeti i çorientuar. Në këtë vakum pushteti nisi një garë intensive se kush do të marrë dorëzimin e armëve të italianëve dhe kontrollin e rajonit mes Ballit Kombëtar, me komandantin e njohur Hysni Lepenica në krye, Forcave Partizane (PKSH) dhe trupave të Wehrmacht-it gjerman, të cilët po hynin me shpejtësi nga Greqia drejt Shqipërisë për të çarmatosur italianët.
Çfarë ndodhi me 14 Shtator 1943?
Hysni Lepenica, me një grup prej dhjetëra luftëtarësh nacionalistë (çeta “Shqiponja”), hyri në bazën ushtarake të Gërhotit për të negociuar me komandën italiane dorëzimin e armëve dhe të garnizonit.
Lepenica besonte se italianët do të dorëzoheshin pa rezistencë, duke qenë se lufta e tyre kishte përfunduar zyrtarisht.
Ndërsa zhvilloheshin bisedimet, situata doli nga kontrolli. Komanda italiane, nën presionin e afrimit të trupave gjermane dhe nën ndikimin e elementëve antifashistë/komunistë brenda ushtrisë së tyre, hapën zjarr masiv me mitraloza dhe mortaja mbi grupin e Lepenicës.
Grupi i nacionalistëve u kap totalisht në befasi brenda hapësirës së rrethimit të kazermave. Të gjithë u masakruan nga zjarri i dendur italian. Në këtë betejë/masakër mbetën të vrarë 36 deri në 37 nacionalistë shqiptarë, mes të cilëve vetë Hysni Lepenica dhe bashkëpunëtorët e tij më të afërt.
Tri pikëpamjet mbi përgjegjësinë
Pikëpamja nacionaliste (Balli Kombëtar) e cilëson si masakër dhe tradhti të dyfishtë italianët shkelën besën e bisedimeve, ndërsa forcat komuniste ndikuan te komanda italiane për të goditur pabesisht Hysni Lepenicën për të eliminuar rivalin më të fuqishëm ushtarak në Jug.
Pikëpamja zyrtare (para ’90) e fshehu rolit e vërtetë të viktimave dhe e paraqiti ngjarjen si një përplasje ku “nacionalistët u eliminuan nga pushtuesi italian sepse nuk dinin të bënin luftë”.
Historiografia e pavarur e shikon si një tragedi të provokuar nga kaosi ushtarak, naiviteti taktik dhe lufta civile e pashpallur. Lepenica hyri në fole të armikut pa mbulim taktik, ndërkohë që italianët ishin të panikuar nga ardhja e gjermanëve dhe të ndikuar nga presioni partizan që armët të mos u kalonin ballistëve.
Masakra e Gërhotit shënoi një nga goditjet më të rënda për Ballin Kombëtar në Jug të Shqipërisë dhe përshpejtoi konfliktin mes komunistëve dhe nacionalistëve në vjeshtën e vitit 1943.
DITA
