Nga Yanis Varoufakis
Ashtu si me revolucionet e mëparshme teknologjike, është e natyrshme të përqendrohemi tek efektet neto të inteligjencës artificiale: A do të krijojë ajo më shumë nga sa do të shkatërrojë? Por, ndryshe nga epokat e mëparshme të shkatërrimit krijues, këtë herë pyetja e vërtetë është: “Më shumë nga çfarë do të krijojë?”
A është IA-ja një flluskë? Na thuhet se gjithçka varet nga një pyetje: a do të sjellin investimet masive në këtë teknologji një rritje po aq masive të produktivitetit? Optimistët janë të bindur se rritja e produktivitetit në të ardhmen do të jetë kolosale, edhe nëse një korrigjim i tregut do të ishte i nevojshëm për të shfryrë një pjesë të entuziazmit të tepruar që shoqëron bumin aktual. Pesimistët, nga Jim Covello i Goldman Sachs te Daron Acemoglu i MIT-it, shprehin dyshimet e tyre. Por si optimistët, ashtu edhe pesimistët janë të kapur pas asaj që unë e quaj iluzioni i produktivitetit të IA-së.
Ajo që të dyja palët nuk marrin parasysh është se IA-ja mund ta tronditë rëndë kapitalizmin edhe nëse rrit produktivitetin përtej çdo parashikimi tonë – dhe pavarësisht nëse arrin apo jo të sjellë automatizimin e premtuar të proceseve të përditshme të punës në kompanitë në mbarë ekonominë. Arsyeja pse priremi ta anashkalojmë këtë pikë është se botën e sotme vazhdojmë ta shohim përmes prizmit të një bote tjetër, të cilën kapitali cloud, veçanërisht tani që është fuqizuar nga IA, e ka bërë të vjetruar.
Deri vonë, merrej si e mirëqenë se çdo revolucion teknologjik sillte një periudhë të shkatërrimit krijues. Inovacionet shkatërronin sektorë të tërë, profesione dhe aftësi, por në të njëjtën kohë hapnin rrugën për sektorë, profesione dhe aftësi të reja. Automobili, për shembull, i nxori nga tregu shalëbërësit, patkonjtë dhe punëtorët që merreshin me therjen dhe përpunimin e kafshëve të ngordhua, por krijoi vende pune për punëtorët e industrisë së automobilave, ndërtuesit e rrugëve, mekanikët dhe punonjësit e pikave të karburantit. Kalimi nga qymyri te nafta i çoi drejt zhdukjes komunitete të tëra minerare, pa përmendur sindikatat e punëtorëve. Megjithatë, në bilancin përfundimtar, u krijua më shumë nga sa u shkatërrua. Shkatërrimi krijues u bë sinonim i rritjes ekonomike.
Përballë vrullit të IA-së, është e natyrshme të përqendrohemi te bilanci i përgjithshëm i kësaj teknologjie. A do të krijojë ajo më shumë nga sa do të shkatërrojë? Por pyetja e vërtetë është: “Më shumë çfarë?” Për të mos rënë pre e iluzionit të produktivitetit të IA-së, duhet të rishikojmë mënyrën se si e përkufizojmë produktivitetin.
Nëse me produktivitet nënkuptojmë numrin e detyrave të përfunduara për njësi të punës njerëzore, atëherë nuk ka dyshim se IA-ja do të rezultojë një sukses i jashtëzakonshëm – në fakt, tashmë është e tillë. Por nëse vazhdojmë ta masim produktivitetin në bazë të vlerës monetare të krijuar për njësi pune, ka shumë gjasa që IA-ja të rezultojë një katastrofë e plotë.
Revolucionet e mëparshme teknologjike, nga motori me avull dhe automobili te kompjuteri personal dhe telefoni inteligjent, zgjeruan hapësirën e tregjeve kapitaliste. Pavarësisht shkatërrimit të profesioneve dhe komuniteteve të tëra që lanë pas, ato sollën njëkohësisht më shumë prodhim material dhe një vlerë monetare më të lartë në total të këtij prodhimi.
A do të ndodhë e njëjta gjë me IA-në? Ndoshta në Kinë, ku IA-ja kombinohet me robotikën, prodhimi material do të rritet dhe, të paktën në periudhën afatshkurtër, do të rriten edhe të ardhurat neto. Por në Perëndim, agjentët e IA-së po përdoren kryesisht në sektorin e shërbimeve – nga Amazon.com te zyrat e administratës, firmat ligjore, spitalet dhe shumë fusha të tjera. Në këto sektorë, kapitali cloud i fuqizuar nga IA-ja mund t’i tkurrë tregjet në dy mënyra të ndryshme.
Mënyra e parë, ajo që shqetëson të gjithë, është se IA-ja do të zhdukë profesione të tëra: ndihmësit ligjorë, programuesit, përkthyesit, kontabilistët, madje edhe arkitektët, matematikanët dhe mësuesit, ndërkohë që do të krijojë shumë më pak vende të reja pune, të cilat do të plotësohen nga hartuesit e kërkesave për IA-në, mbikëqyrësit, inxhinierët dhe operatorët e makinerive të reja.
Mënyra e dytë është shumë më pak e dukshme, por ndoshta edhe më shqetësuese: shndërrimi i tregjeve në feude të ekonomisë cloud dhe i fitimeve në renta.
Siç kam argumentuar prej kohësh, Amazon mund të duket si një treg, me blerës dhe shitës të panumërt brenda hapësirës së tij digjitale, por i mungon tipari themelor i një tregu: decentralizimi. Në fakt, ai është më i centralizuar nga sa ka qenë ndonjëherë ekonomia e planifikuar sovjetike, pasi një algoritëm i padepërtueshëm vendos se cili konsumator do të lidhet me cilin shitës, mbi bazën e një modeli probabilistik të optimizuar për të maksimizuar mundësinë që Jeff Bezos, pronari i tij, të përfitojë 40% të çmimit maksimal që çdo klient është i gatshëm të paguajë.
Teksa IA-ja bëhet gjithnjë e më e ndërthurur me algoritmin e Bezos-it, ndërfaqe si Alexa do të komunikojnë me ne jo thjesht si asistente blerjesh, por si një mik që di gjithçka, shoqërues dhe madje edhe terapist. Së shpejti, fitimet e shitësve kapitalistë do të përfundojnë në llogarinë e ndonjë zotëruesi të teknologjisë, në formën e rentës cloud, të cilën ai pothuajse me siguri do ta investojë në më shumë kapital cloud të fuqizuar nga IA-ja, duke krijuar edhe më shumë fuqi për të nxjerrë edhe më shumë renta cloud.
Kështu, ndërsa Siri e Apple, Gemini e Google dhe një ushtri asistentësh të tillë autonomë zhvillojnë për zotëruesit e tyre teknologjikë të njëjtat aftësi që Amazon ka zhvilluar për Bezos-in, hapësira e tregut kapitalist do të vazhdojë të tkurret. Edhe pse IA-ja do të dëshmohet jashtëzakonisht produktive për sa i përket sasisë së aktivitetit ekonomik të kryer për njësi të punës njerëzore, normat e fitimit të ndërmarrjeve kapitaliste do të shemben, duke ndjekur pagat e përgjithshme të shoqërisë drejt fundit. Në atë pikë, asnjë nga instrumentet e shtetit liberal – asnjë sasi lehtësimi sasior, asnjë nivel i të ardhurës bazë universale politikisht i zbatueshëm, asnjë taksë mbi pasurinë që zotëruesit e teknologjisë do ta kishin të vështirë t’i shmangnin – nuk do të jetë në gjendje të parandalojë një kolaps sistemik.
Pyetjes nëse IA-ja do të sjellë rritje masive të produktivitetit mund t’i përgjigjemi lehtë: Po. IA-ja tashmë po dëshmon se është e aftë të rrisë në mënyrë eksponenciale sasinë e punës që kryhet nga çdo punonjës. Por për sa kohë që ajo përdoret për të eliminuar punën me pagë, ndërsa fitimet e tregjeve reale devijohen drejt rentave cloud të zotëruesve tanë të teknologjisë, vlera ekonomike e krijuar për punonjës do të bjerë ndjeshëm.
Pa bërë këtë dallim, iluzioni i produktivitetit të IA-së do të vazhdojë të mbizotërojë. Dhe për sa kohë që ai vazhdon, nuk do të jemi në gjendje të shpresojmë për një të ardhme postkapitaliste të bollëkut, ku ne, së bashku me ndihmësit tanë të IA-së, të prodhojmë sipas aftësive dhe të shpërndajmë sipas nevojave.
Project Syndicate / The AI Productivity Delusion
