Më shumë se një dekadë pas rikonfigurimit të kufijve vendorë, harta e Shqipërisë është sërish mbi tryezë.
Në vitin 2014, premtimi ishte se bashkitë më të mëdha do të bëheshin më të forta, më eficiente dhe më pranë qytetarëve. Më shumë se një dekadë më vonë, të njëjtat argumente po përdoren për të justifikuar një tjetër ndryshim territorial. Edhe tendenca mbetet e njëjtë: shkrirje.
Qytetarët kanë protestuar, kryebashkiakët kanë kundërshtuar publikisht, ndërsa anëtarë të këshillave bashkiakë kanë kërkuar ruajtjen e bashkive të tyre. Për të paktën 225 mijë qytetarë që preken drejtpërdrejt, ndryshimi nuk është vetëm një vijë e re në hartë.
Territoret ku ata jetojnë humbasin statusin e njësisë së pavarur të vetëqeverisjes vendore. Ata nuk do të zgjedhin më një kryetar dhe një këshill bashkiak vetëm për komunitetin e tyre, ndërsa vendimmarrja, administrimi i buxhetit, planifikimi i investimeve dhe drejtimi i administratës kalojnë te bashkia më e madhe ku do të përfshihen.
Frika është se bashkimi me një qendër më të madhe do ta largojë vendimmarrjen, do t’u japë territoreve të vogla më pak peshë në ndarjen e parave dhe investimeve, ndërsa një pjesë e shërbimeve do të zhvendoset më larg qytetarëve.
Dhjetë vjet më parë, reforma e vitit 2015 i bashkoi njësitë e vogla me argumentin se copëzimi prodhonte administrata të dobëta dhe me pak mundësi financiare. Por ekspertët argumentojnë se problemet për të cilat u ndryshuan kufijtë nuk u zhdukën bashkë me ta.
Varësia nga transfertat, diferencat mes të ardhurave që bashkitë mbledhin vetë dhe financimit nga qeveria qendrore përdoren sot si argumente për një tjetër valë bashkimesh.
Ndërkohë, për qytetet e vogla, të goditura prej vitesh nga emigrimi dhe tkurrja e popullsisë, humbja e bashkisë shihet si një tjetër shtysë drejt periferisë.
“Frika e braktisjes” nga pushteti vendor
Të premten e 2 tetorit, protestat e qytetarëve mbërritën në Tiranë, përpara godinës së Parlamentit.
Me pankarta në duar, disa prej banorëve të Memaliajt kishin udhëtuar rreth 180 kilometra për të kundërshtuar shkrirjen e bashkisë së tyre dhe bashkimin me Tepelenën.
Protesta, e zhvilluar ndërsa Komisioni i Ligjeve shqyrtonte projektligjin, u shoqërua me tensione dhe përplasje me deputetin socialist Erion Braçe.
Por kjo ishte vetëm pika më e dukshme e një kundërshtimi që në Memaliaj kishte nisur prej javësh. Që prej publikimit të draftit më 31 korrik, banorët kanë protestuar kundër bashkimit me Tepelenën, duke e lidhur kundërshtimin me frikën se një bashki më e madhe do ta largonte administratën dhe shërbimet nga komuniteti.
Banorët e Memaliajt nuk janë të vetmit. Në Divjakë, protesta ka vijuar për 51 ditë radhazi kundër shkrirjes së bashkisë dhe bashkimit me Lushnjën. Në Poliçan, më 30 korrik, dhjetëra qytetarë protestuan kundër bashkimit me Beratin.
Në atë protestë, kryetari lokal i Partisë Socialiste, Erjon Zylyftari, dha dorëheqjen publikisht, ndërsa disa qytetarë dogjën teserat e anëtarësisë së PS-së dhe firmosën një peticion kundër ndryshimit të statusit të bashkisë.
E përbashkëta e këtyre protestave është kërkesa që një hartë, e cila ndryshon jo vetëm kufijtë, por edhe mënyrën se si komunitetet përfaqësohen dhe marrin shërbime, të mos vendoset pa dëgjuar ata që preken prej saj.
Imeldi Sokoli, anëtar i Këshillit Bashkiak Shkodër, e sheh pikërisht mungesën e këtij procesi si një nga problemet kryesore të reformës.
“Së pari, kjo reformë ka nevojë për të zhvilluar procese gjithëpërfshirëse dhe reale të marrjes së mendimit të komuniteteve. Për këtë do të duhej të ishte një proces gradual dhe i hapur, që të çonte në përfundimin se duhet të ishte një proces i gjatë dhe me disa nivele diskutimi me publikun. Në raport me këtë gamë institucionesh është bërë shumë pak në lidhje me këto dëgjesa. Po ashtu, procesi i vendimmarrjes do të duhej të shoqërohej me një raund tjetër dëgjesash. Në këtë kontekst themi që kemi një proces të cunguar dhe hermetik, jo të hapur në raport me mendimet e aktorëve të tjerë”, thotë Sokoli.
Pas hartës dhe debateve institucionale, çështja kryesore lidhet me jetën e njerëzve që jetojnë në këto zona. Në Përrenjas, Ardit Facja është një nga zërat që prej 30 korrikut ka kundërshtuar shkrirjen e bashkisë dhe bashkimin e saj me Librazhdin. Ai është këshilltar i Partisë Socialiste në Bashkinë Përrenjas, por në bisedën me Shteg.org flet si banor i zonës.
“Shkrirja do t’i largonte shërbimet nga qytetari. Reforma duhet ta afrojë pushtetin vendor me qytetarin, jo ta largojë. Mendoni një banor të Stravajt, Qukësit, Rrajcës apo të fshatrave më të largët që, për një problem apo shërbim, duhet t’i drejtohet një qendre administrative në Librazhd. Kjo do të thotë më shumë kilometra, më shumë kohë dhe më shumë kosto.” Mes shqetësimeve që ai rendit, një prej të parëve është emigrimi.
“Në një kohë kur problemi më i madh i zonave tona është largimi i njerëzve, ne duhet të sjellim institucione, investime, vende pune dhe mundësi zhvillimi. Nëse një territori i heq edhe statusin e bashkisë, i dobëson përfaqësimin dhe i largon shërbimet, çfarë mesazhi i jep një të riu: të qëndrojë këtu apo të largohet?”, thotë ai.
Dekada e fundit ka hapur një plagë të thellë të ikjes së popullsisë. Sipas Censusit të vitit 2023, Shqipëria kishte rreth 2.4 milionë banorë rezidentë, rreth 420 mijë më pak se në Censusin e vitit 2011.
Në zonat periferike, kjo tkurrje nuk shfaqet vetëm në statistika. Rrugët me më pak njerëz, banesat e mbyllura dhe kafenetë ku dominojnë moshat e treta janë pamja e përditshme e një shpopullimi që ka ndryshuar komunitetet.
Për banorët e bashkive që pritet të shkrihen, frika është se humbja e statusit vendor mund ta thellojë këtë proces. Jo sepse një vijë e re në hartë i detyron njerëzit të largohen, por sepse një qendër vendimmarrjeje më larg mund ta bëjë më të vështirë mbajtjen e shërbimeve dhe investimeve.
Agron Haxhimali, drejtues i Institutit për Bashkitë e Shqipërisë, arsyeton se, ndonëse shkrirja e një bashkie nuk shkakton vetvetiu shpopullim, ajo ndikon në marrëdhënien që qytetari krijon me pushtetin.
“Ky rrezik ekziston nëse bashkimi shoqërohet me largimin e administratës, investimeve dhe shërbimeve nga zonat periferike. Nuk mund të themi se shkrirja shkakton vetë shpopullimin, por mund ta thellojë ndjesinë se vendimmarrja dhe shërbimet janë larg”, thotë Haxhimali.
E-Albania dhe dixhitalizimi janë përdorur gjithashtu si argument për zvogëlimin e nevojës për sportele fizike pranë qytetarëve. Por, për një pjesë të banorëve, veçanërisht të moshuarit në zonat periferike, kalimi i shërbimeve në internet nuk ka nënkuptuar domosdoshmërisht një marrëdhënie më të drejtpërdrejtë me administratën.
Një investigim i mëparshëm i “shteg.org” mbi funksionimin e e-Albania-s tregoi se, për shumë prej të moshuarve të intervistuar, zhvendosja e shërbimeve online nuk e kishte eliminuar nevojën për një sportel fizik, por vetëm kishte ndryshuar vendin ku ata kërkonin ndihmë: nga administrata publike te pikat private të internetit.
Për Haxhimalin, dixhitalizimi mund të lehtësojë procedurat, por nuk mund të zëvendësojë praninë fizike të pushtetit vendor.
“Digjitalizimi mund të lehtësojë aplikimet, dokumentet dhe disa procedura administrative, por nuk zëvendëson praninë e shtetit në terren. Nuk zëvendëson mirëmbajtjen e rrugëve, mbledhjen e mbetjeve, ndërhyrjen në rast zjarri, shërbimet sociale, inspektimet apo dëgjimin e qytetarëve”, thotë ai.
Pushtet vs territor, një raport i zhdrejtë
Plot 13 vite më parë, me ardhjen në pushtet të koalicionit të majtë PS-LSI, në vjeshtën e vitit 2013, Reforma Territoriale do të ndizte një nga debatet më të forta politike në Shqipëri.
Qeveria e re paraqiti programin e saj për “Rajonalizimin dhe Reformën e Qarqeve” dhe shpalli objektivin e shkrirjes së qindra komunave. Procesi u kthye në një nga betejat më të ashpra politike mes mazhorancës dhe opozitës.
13 vite më pas, situata duket se po përsëritet.
Sot, raporti i Institutit për Qeverisjen Vendore e përshkruan decentralizimin në Shqipëri si një proces të papërfunduar dhe vëren prirje centralizuese. Por këtë herë Shqipëria nuk hyn në një reformë të re me një hartë të fragmentuar në qindra bashki të vogla.
“Reforma Administrative Territoriale 2.0” e cilëson nevojën për bashki më të mëdha si konsolidim të njësive të qeverisjes vendore, me synimin për krijimin e zonave funksionale dhe rritjen e eficiencës ekonomiko-financiare.
Por madhësia, arsyeton Agron Haxhimali, nuk është e barabartë me autonominë.
“Një bashki më e madhe nuk është domosdoshmërisht një bashki më autonome”, thotë ai.
Argumenti se bashkitë duhet të bashkohen për të krijuar njësi më të mëdha ndeshet edhe me një realitet të krijuar pikërisht nga reforma e parë. Shqipëria ka tashmë bashki me një popullsi mesatare më të madhe se mesatarja e Bashkimit Europian dhe e vendeve të Ballkanit Perëndimor, sipas Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik (OECD).
Për Imeldi Sokolin, problemi qëndron edhe te mënyra se si po zbatohet reforma. Sipas tij, projektligji përdor nevojën për ushtrimin më të mirë të funksioneve të bashkive si argument për ndryshimin e kufijve, por pa ndryshuar mënyrën se si këto funksione dhe kompetenca ushtrohen në praktikë.
“Në fakt, ky është kurthi i ngritur në këtë vazhdë. Në etapën ku jemi, nuk flasim për funksionet e pushtetit vendor dhe mënyrën se si zbatohen ato. Nuk po ndryshohen në këtë projektligj. Me këtë projektligj të Reformës Territoriale po ndryshohen vetëm kufijtë e bashkive”, thotë ai.
Sipas Sokolit, për të mbrojtur reformën e re thuhet se bashkitë duhet të ndryshojnë sepse duhet të jenë në gjendje të ushtrojnë më mirë funksionet e tyre, por vetë funksionet dhe kompetencat nuk po rishikohen. Ndryshon harta, por jo mënyra se si pushteti vendor do t’i kryejë detyrat e tij.
Ekspertët argumentojnë se, ndërsa reforma zgjeron territorin që bashkitë do të administrojnë, dekada e fundit nuk ka sjellë të njëjtën tendencë edhe për pushtetin që ato ushtrojnë brenda tij.
Haxhimali sjell si shembull sektorin e ujësjellës-kanalizimeve, ku një proces rajonalizimi e zhvendosi administrimin nga ndërmarrjet e veçanta vendore në 14 shoqëri rajonale, ku shumicën e aksioneve e zotëron ministria përgjegjëse.
“Autonomia varet nga kompetencat reale dhe burimet financiare. Në sektorin e ujësjellës-kanalizimeve, për shembull, 14 shoqëri rajonale kanë shumicën e aksioneve në pronësi të ministrisë përgjegjëse. Nëse bashkitë marrin më shumë territor, por humbasin funksione dhe hapësirë vendimmarrjeje, rritet madhësia e tyre, jo domosdoshmërisht vetëqeverisja”, thotë ai.
Mes Brukselit dhe kalkulimeve elektorale
“Në emër të Bashkimit Europian” është një tjetër argument me të cilin Shqipëria po vizaton edhe një herë hartën e pushtetit vendor.
Por Brukseli, në vend të më pak bashkive, ka kërkuar decentralizim real, bashki me më shumë autonomi dhe një ndarje të qartë të pushtetit mes qendrës dhe vendorit.
“Kryetarët e njësive administrative të Republikës së Shqipërisë të gjithë duhet të shkarkohen”, deklaroi Edi Rama në korrikun e vitit 2025, ndërsa mblodhi kryebashkiakët në Durrës.
Thirrja e kryeministrit u pasua nga dorëheqje dhe shkarkime në administratat vendore, duke përjashtuar disa kryebashkiakë të opozitës që refuzuan t’i bindeshin.
Por ajo që në Tiranë u paraqit si nevojë për ndryshim të administrimit, disa muaj më vonë do të shënohej në Bruksel si shqetësim për autonominë.
Komisioni Europian evidentoi valën e dorëheqjeve dhe shkarkimeve që pasoi kërkesën publike të qeverisë qendrore për ndryshime menaxheriale në bashki dhe ngriti shqetësime në raport me Kartën Europiane të Vetëqeverisjes Vendore.
Karta kërkon bashki autonome, ndërsa e njëjta po përdoret sot për të argumentuar ndryshimet territoriale. Por takimi i korrikut 2025 tregoi edhe një tjetër vijë të hollë në marrëdhënien mes partisë që qeveris dhe pushtetit vendor.
Përballë kryebashkiakëve, në një takim për performancën e qeverisjes lokale, Rama e nisi diskutimin nga rezultati i Partisë Socialiste në zgjedhjet parlamentare: 83 mandatet që, sipas tij, përbënin një “kredi besimi” dhe një përgjegjësi më të madhe.
Vetëm pak më vonë pasoi një valë dorëheqjesh dhe shkarkimesh, në ndjekje të direktivave të kryeministrit.
Kësisoj, harta territoriale nuk ka se si të kalojë pa mbartur edhe elementin politik, sidomos kur ndryshimet vijnë vetëm pak muaj përpara zgjedhjeve të ardhshme vendore.
Për Valmir Vishën, pedagog i shkencave politike, koha nuk është vetëm një detaj dhe harta nuk është politikisht naive. Pas saj fshihen interesa politike, ku çdo ndryshim mund të përkthehet në kalkulim elektoral.
“Nuk e shohin reformën se çfarë përfitojnë ose çfarë humbasin qytetarët, por bëjnë kalkulime elektorale. Fakti që po bëhet vetëm disa muaj para zgjedhjeve lokale lidhet me dy faktorë: kërkesën e Bashkimit Europian dhe kalkulimet elektorale që po bëjnë të dy forcat kryesore politike.”
Poliçani është një prej bashkive që pritet të humbasë statusin dhe t’i bashkohet Beratit. Në hartën e re, Poliçani dhe Berati, pavarësisht diferencës së ndjeshme në numrin e banorëve, do të përfaqësohen nga i njëjti kryetar bashkie dhe i njëjti këshill, ndërsa investimet për të dy territoret do të ndahen nga një buxhet i përbashkët.
Pikërisht pesha që do të ketë qyteti më i vogël në ndarjen e këtij buxheti është një prej shqetësimeve që ngre Visha.
“Për shembull, nëse Berati ka 40 mijë banorë dhe Poliçani 8 mijë, kryetarët e bashkive ecin me logjikën ku ka më shumë popullsi, sepse aty do të vendoset fituesi në zgjedhjet e ardhshme. Por kjo logjikë investimi kam frikë se do të shpopullojë gjithnjë e më shumë qytetet e vogla.”
Drafti ka hasur kundërshti edhe brenda mazhorancës, ku dy deputetë socialistë janë shprehur kundër tij vetëm pak ditë përpara votimit në Parlament, duke vënë në pikëpyetje sigurimin e 84 votave të nevojshme për miratimin e reformës.
Në rast miratimi, në fund të këtij procesi, në hartën e Shqipërisë pritet të ketë 46 bashki në vend të 61. Memaliaj do të jetë ende aty. Edhe Poliçani, Përrenjasi, Këlcyra apo Divjaka. Nuk zhduken qytetet. Zhduket statusi që deri më sot u jepte atyre një bashki, një kryetar dhe një këshill të tyrin.
Më shumë se një dekadë pas reformës së fundit, Shqipëria po ndryshon sërish kufijtë e pushtetit vendor. Por prova e reformës nuk do të jetë numri i bashkive që mbeten në hartë. Prova do të jetë ajo që ndodh pasi harta të ndryshojë.
Sa larg do të udhëtojë një qytetar për të marrë një shërbim? Sa shpejt do të marrë përgjigje nga administrata? A do të hyjë rruga e tij në listën e investimeve? Dhe, mbi të gjitha, a do të vazhdojë qyteti i vogël ku jeton të ketë zë përballë qendrës më të madhe ku do të merret vendimi?
Shënim: ky artikull u publikua tek Tirana Times. Xhesika Tollia është gazetare në “Rrjetin e Raportimit të Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit në Shqipëri”
