Më së shumti lexuesit ndeshen vetëm me një tekst në formën e tij më të lëmuar, kur veprimi rrjedh pa probleme dhe personazhet duket se kërcejnë nga faqja në faqe. Por një ekspozitë e re kushtuar veprës së nobelistes Toni Morrison (1931–2019) zbulon atë që shumë shkrimtarë do të preferonin ta mbanin të fshehur: sa i vështirë dhe i panatyrshëm mund të ndihet shkrimi i një libri.
Në Bibliotekën Firestone të Universitetit të Princetonit, “Toni Morrison: Vendet e Kujtesës” pikturon një portret magjepsës të një autoreje që ka punuar kurdo dhe kudo, duke mbledhur shënimet e saj dhe duke i kthyer ato në fragmente dialogu, gjenealogji të hartuara me kujdes për personazhet në “Beloved” dhe “Tar Baby” midis thesareve të tjera. Deri më tani, të gjitha këto gjëra “ekzistonin vetëm si infrastrukturë e padukshme e punës së Morrisonit”, thotë Autumn Womack, një asistente profesore e studimeve angleze dhe afrikano-amerikane në Princeton.
“Diku gjatë rrugës, kuptuam se ishim në gërmimet tona arkeologjike”, thotë ajo gjatë një turneu në ekspozitë. “Ne punuam për të rindërtuar pjesë të procesit krijues të Toni Morrison dhe punuam për t’i dhënë përparësi punës, studimit dhe ashpërsisë që është në qendër të vetë punës”.
Kishte shumë materiale. Biblioteka e Universitetit të Princeton zotëron letrat e Toni Morrison, e cila përfshin rreth 400 kuti me materiale të ruajtura dhe mbledhura nga laureatja Nobel gjatë jetës së saj. Ka letra nga Nina Simone, shkëmbime me redaktorët në lidhje me pikat e forta dhe të dobëta të një dorëshkrimi, tekste të ndryshme.
“Më duket se ajo ishte dikush që mbante gjithçka”, vëren Womack. “Ajo ruajti çdo shënim. Kjo ishte me të vërtetë pjesë e procesit të saj”. Princeton bën një kujdestar të përshtatshëm të trashëgimisë së Morrison: Ajo dha mësim atje për 17 vjet dhe në vitin 2017 universiteti i kushtoi “Holli Morrison” për nder të saj.
Ekspozita është e ndarë në gjashtë seksione jolineare të titulluar “Fillimet”, “Koha e shkrimit”, “Çuditë dhe bredhjet”, “Gjenealogjitë e feminizmit të zi” dhe “E ardhmja spekulative”. “Fillimet” tregon prova të një shkrimtareje në lulëzim me ambicie të mëdha, por të sakta. Merrni, për shembull, një kopje të botimit të parë të romanit debutues të Morrison, Syri më i Kaltër (1971), për të cilin ajo mori vendimin e guximshëm të hiqte dorë nga një ilustrim ose foto në kopertinë dhe në vend të kësaj të shtypte paragrafin e parë të paharrueshëm të librit atje.
Diku tjetër, një foto bardh e zi e huazuar nga Universiteti Howard kap Morrison si aktore, duke veshur veshje dramatike elizabetiane për një rol në Mbretin Lir të Shekspirit.
“Ajo që shpalos ky seksion është aspekte të ndryshme të jetës së Morrison”, shpjegon Womack.
Duke ecur nga seksioni në seksion, vërehet gjithashtu se disa letra janë me vija hiri që ndonjëherë errësojnë pjesë të tekstit. Kjo për shkak se një zjarr në ditën e Krishtlindjes 1993 shkatërroi shtëpinë e Hudson Valley ku Morrison jetonte me dy djemtë e saj dhe ruante letra në bodrum. “Të gjitha materialet kërkimore dhe draftet për “Kënga e Solomonit”, romani i saj i tretë, mendohej se ishin shkatërruar”, thotë Womack.
Zëri i Morrison mund të dëgjohet kudo. Një ekran i madh shfaq pamjet dyorëshe të Womack të marra nga një intervistë tetë-orëshe për të cilën Morrison u ul në Universitetin e Bostonit në vitin 1987. Deri në fund, ajo ishte një mendimtare radikale dhe imagjinative feministe zezake, duke ilustruar mënyrat në të cilat gjinia, raca dhe klasa mund të fërkohen me dhimbje me njëri-tjetrin në një jetë dhe të kumbojnë brezat e mëvonshëm.
Dhe prova e vlerës së patjetërsueshme të trashëgimisë së saj është e zymtë: Duke iu përgjigjur presioneve nga ligjvënësit konservator. Megjithatë, ajo ngelet një personazh që diti të mbijetonte. /Vogue/
