Shënim i redaksisë:
Artikulli që po botojmë më poshtë është marrë nga Linkiesta, një prej mediave më të njohura italiane të analizës, që njihet për vëmendjen ndaj zhvillimeve politike në Itali, Europë dhe Ballkan.
Shkrimi trajton një moment delikat për Shqipërinë, arrestin shtëpiak të ish-drejtoreshës së SHISH, Vlora Hyseni, hetimet e SPAK-ut që po prekin nivelet më të larta të shtetit, protestat kundër projekteve të mëdha turistike në Zvërnec dhe sfidat që shoqërojnë rrugëtimin e vendit drejt Bashkimit Europian.
Në qendër të analizës është pyetja nëse reformat e ndërmarra gjatë viteve të fundit kanë arritur të prodhojnë institucione mjaftueshëm të forta për të garantuar shtetin e së drejtës, transparencën dhe kontrollin e pushtetit.
Përmes rasteve të fundit dhe debatit mbi modelin e zhvillimit ekonomik, artikulli përpiqet të shpjegojë pse SPAK-u, protestat qytetare dhe procesi i integrimit europian po kryqëzohen sot në të njëjtën pikë, te prova e madhe e funksionimit real të institucioneve shqiptare:
Edi Rama ndodhej tashmë në Nju Jork për Asamblenë e Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara kur nga Tirana mbërriti lajmi se Vlora Hyseni, drejtoreshë e Shërbimit Informativ Shtetëror, ishte vendosur në arrest shtëpie. Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) e akuzon për favorizim dhe nxjerrje të informacioneve të klasifikuara, ndërsa ka kërkuar edhe pezullimin e saj nga detyra.
Pak më vonë, Hyseni u shkarkua nga drejtimi i shërbimit sekret, me propozim të vetë Ramës. Përgjegjësitë mbeten ende për t’u përcaktuar. Kryeministri kujtoi parimin e prezumimit të pafajësisë, por shtoi se askush nuk është mbi ligjin.
Rasti vjen në një fazë delikate për qeverinë. SPAK kishte hetuar më herët edhe Belinda Ballukun, e cila deri në mars mbante postin e zëvendëskryeministres dhe ministres së Infrastrukturës dhe Energjisë, duke qenë për vite me radhë një nga bashkëpunëtoret më të afërta të Ramës. Balluku më pas u largua nga qeveria. Hetimi lidhej fillimisht me procedura të ndryshme të prokurimeve publike dhe më pas u zgjerua me dyshime për vepra të tjera penale.
Që nga pranvera, protestat e njohura si ato të “flamingove rozë”, të lindura kundër një projekti të madh turistik të lidhur me Jared Kushner në zonën e Zvërnecit, e kanë zgjeruar kundërshtimin drejt modelit të zhvillimit që promovon qeveria.
E gjithë kjo ndodh në një kohë kur Shqipëria po ecën me ritëm të shpejtë drejt Bashkimit Europian. Tirana ka hapur të 33 kapitujt e negociatave dhe në maj arriti objektivat e ndërmjetëm të grup-kapitullit “Fundamentet”, ku përfshihen shteti i së drejtës dhe funksionimi i institucioneve demokratike. Në korrik u mbyllën përkohësisht tre kapitujt e parë. Tani nis një fazë ku Brukseli do të vlerësojë kryesisht zbatimin konkret të reformave dhe rezultatet që ato prodhojnë. Rama vazhdon të përcaktojë vitin 2030 si objektiv për anëtarësimin e Shqipërisë në BE.
SPAK-u lindi nga reforma në drejtësi e nisur në vitin 2016 gjatë qeverive Rama, me mbështetjen e Bashkimit Europian dhe Shteteve të Bashkuara. Brukseli i vlerëson pozitivisht rezultatet e SPAK-ut në luftën kundër korrupsionit të nivelit të lartë, por vazhdon të kërkojë përparim në fusha që konsiderohen më problematike, si prokurimet publike.
Sipas Giorgio Fruscione, studiues në Institutin Italian për Studime të Politikës Ndërkombëtare (ISPI), situata pasqyron një prirje të dyfishtë:
“Nga njëra anë mbetet një problem i vazhdueshëm dhe strukturor i sistemit politik e institucional shqiptar, pra perceptimi i përhapur për korrupsionin. Nga ana tjetër, vetë SPAK-u tregon se institucionet shqiptare, edhe falë procesit të afrimit me Bashkimin Europian, janë pajisur me instrumente të afta për ta luftuar atë.”
Hetimet që afrohen pranë kryeministrit e ekspozojnë politikisht qeverinë, por njëkohësisht tregojnë se Prokuroria e Posaçme mund të veprojë edhe në nivelet më të larta të pushtetit. Rasti Balluku e bëri veçanërisht të dukshme këtë tension.
Kur në nëntor 2025 Gjykata e Posaçme pezulloi zëvendëskryeministren nga detyra, Rama deklaroi se qeveria do ta respektonte vendimin, por paralajmëroi se do t’i drejtohej Gjykatës Kushtetuese. Sipas tij, pezullimi i një anëtari të qeverisë nga një gjyqtar ngrinte shqetësime për ndërhyrje të pushtetit gjyqësor në ekzekutiv. Tani, rasti Hyseni sjell një tjetër hetim të SPAK-ut në majat e shtetit.
Megjithatë, korrupsioni nuk hyn në debatin publik shqiptar vetëm përmes dosjeve të prokurorisë. Ai është gjithashtu një nga temat kryesore rreth të cilave janë organizuar protestat e “flamingove”.
Lëvizja nisi në Zvërnec kundër projektit të një resorti luksoz të lidhur me Jared Kushner, në një zonë me vlera të veçanta mjedisore, por më pas mori një dimension më të gjerë politik. Kundërshtimeve për menaxhimin e territorit dhe mungesën e transparencës iu shtua edhe kritika ndaj modelit të zhvillimit që ndjek Rama, i mbështetur kryesisht te investimet e mëdha ndërkombëtare, turizmi dhe transformimi urban.
Sipas Fruscione, koha kur shpërthyen protestat nuk duket rastësore.
“Protestuesit kanë drejtuar gishtin ndaj korrupsionit të qeverisë dhe ndaj marrëdhënieve që konsiderohen jo transparente mes politikës, interesave ekonomike dhe rrjeteve të tjera të shoqërisë shqiptare. Një protestë që lindi rreth një projekti ndërtimi është shndërruar në një kundërshtim më të gjerë ndaj mënyrës se si menaxhohet zhvillimi i vendit.”
Dhe pikërisht këtu protestat e “flamingove” takohen me procesin e integrimit europian. Shumë nga çështjet që ato ngrenë – transparenca në vendimmarrje, marrëdhëniet mes politikës dhe interesave ekonomike, menaxhimi i pasurive publike – përkojnë me temat për të cilat Brukseli vazhdon të kërkojë progres nga Tirana.
Në mars, Komisioni Europian njohu rezultatet e SPAK-ut në hetimin e korrupsionit të nivelit të lartë, por kërkoi përparim të mëtejshëm në sektorët më të cenueshëm, si prokurimet publike. Po ashtu, insistoi në ruajtjen e pavarësisë së gjyqësorit dhe në reforma të tjera për lirinë e medias, lirinë e shprehjes dhe sigurinë e gazetarëve.
Fruscione e përshkruan situatën si:
“Një dilemë të madhe për Brukselin. Nga njëra anë, disa zhvillime të brendshme në Shqipëri shkojnë në drejtim të kundërt me standardet që kërkon Bashkimi Europian. Nga ana tjetër, sot mungon një alternativë politike e strukturuar që të ofrojë të njëjtat garanci për vazhdimin e rrugës europiane.”
Tirana synon të mbyllë të gjithë kapitujt e negociatave deri në vitin 2027, një objektiv që Fruscione e cilëson “shumë ambicioz”. Sipas tij, arritja e këtij synimi do të varet jo vetëm nga aftësia e Shqipërisë për të zbatuar reformat e kërkuara, por edhe nga aftësia e Bashkimit Europian për të ruajtur ritmin dhe vullnetin politik të procesit të zgjerimit.
Në fund, rruga drejt anëtarësimit në BE kalon përmes rezultateve konkrete. Shqipëria ka avancuar shpejt në negociata dhe ka ndërtuar institucione që, siç tregon aktiviteti i SPAK-ut, kanë fituar aftësinë të veprojnë edhe në nivelet më të larta të pushtetit. Sfida tani është konsolidimi i këtyre arritjeve dhe zgjidhja e problemeve që mbeten të hapura.
Hetimet e SPAK-ut dhe protestat e “flamingove”, megjithëse zhvillohen në plane të ndryshme, tregojnë disa nga fushat ku do të matet suksesi i kësaj faze: funksionimi i institucioneve, transparenca e vendimmarrjes dhe marrëdhënia mes politikës, interesave ekonomike dhe shoqërisë.
Përshtati Dita nga Linkiesta
