Pensionet janë testimi i vërtetë i shtetit social

Nga Migena Aleksi

Sipas auditimit të Kontrolli i Lartë i Shtetit (KLSH), në vitin 2024 në Shqipëri janë dokumentuar 11.030 raste të përfitimeve të pensionit pas vdekjes së përfituesve.

Nga këto raste, thuhet se shumica e ndërhyrjeve janë me efekt financiar — pra, pagesa është bërë gabimisht edhe pasi përfituesi ka ndërruar jetë.

Deri më 31 dhjetor 2024, u rikuperuan një pjesë e fondeve (rreth 100 milionë lekë), por mbeten ende rreth 36 milionë lekë të paarkëtuara — që sipas raportit duhet “vëmendje të shtuar”.

Është theksuar gjithashtu se ka raste pagesash të dyfishta, pagesash me mandate pa firmë, dhe pagesash që diktohen si shkelje të protokolleve administrative.

Këto të dhëna hedhin dritë mbi një problem më të gjerë sesa vetëm “gabime teknike”: tregojnë mungesë kontrolli, transparence dhe mbikëqyrjeje në institucionet kryesore sociale.

Përse ka rëndësi për pensionistët dhe shtetin

Besimi në sistem është lënë në baltë. Kur përfitime që supozohet të garantojnë dinjitetin e pleqërisë jepen gabimisht – edhe pas vdekjes – qytetari harxhon besimin se shteti është garantues i drejtësisë sociale.

Skema e pensioneve është në vështirësi strukturore. Vetëm gjatë vitit 2024, deficiti mes kontributeve dhe shpenzimeve të skemës ishte i qartë: sipas të dhënave zyrtare, për çdo 100 pensionistë janë vetëm 117 kontribuues. Kjo do të thotë se barrën mbi sistem e mban një numër shumë i vogël qytetarësh, ndërsa numri i pensionistëve është në rritje.

Shfrytëzimi i pabarazive dhe informaliteti shtojnë presionin mbi shtresën më të dobët. Me ekonominë informale, punë pa kontrata, kontribute të papaguara — sikurse raportohet se shumë biznese mbeten borxhli ndaj sigurimeve shoqërore — balanca e skemës rrezikon të thyhet.

Pensionistët vazhdojnë të punojnë — jo se duan, por se duhet. Sipas të dhënave më të reja, shumë prej të moshuarve nuk mjaftohen me pensionin: detyrohen të rikthehen në tregun e punës për të përballuar shpenzimet.

Çfarë tregon kjo për ne — dhe për atë që duhet të bëhet

Sistemi është i brishtë dhe i paqëndrueshëm. Raste si ato të pagesave pas vdekjes, pagesave të dyfishta, dhe borxheve të mëdha të bizneseve ndaj sigurimeve, janë sinjale se skema aktuale nuk është vetëm në krizë financiare — por në krizë besimi dhe institucional.

Reformë thelbësore dhe transparencë janë të domosdoshme. Duhet një auditim sistematik, verifikim i përfituesve, trajnime për stafet, dhe më e rëndësishmja — sistem i besueshëm që garanton se pensioni është i drejtë dhe i sigurt.

Pensionet nuk mund të jenë më “lëmoshë”, por të drejta sociale. Me popullsi në plakje, emigracion masiv dhe ekonomi informale — pensionet janë jo vetëm pagesa për më të moshuarit, por garanti se shteti është shtet.

Nevoja për diversifikim dhe burime të tjera social-financiare. Baza e kontributeve është e vogël; me emigracionin dhe punësimin informal — duhet gjetur mënyra alternative: taksa mbi pronat, pasuritë e patundshme, tatime progresive, për të mos mbajtur barrën vetëm mbi punëtorë të rinj.

Përfundim: Pensionet janë testimi i vërtetë i shtetit social

Raporti i fundit i KLSH nuk është vetëm një letër me shifra — është zgjim i realitetit për çdo qytetar. Tregon se pa reforma rrënjësore dhe vullnet politik, skema e pensioneve mund të bëhet burim tjetër pabarazie dhe pasigurie, jo mbrojtjeje për të moshuarit.

Në vend që të merremi me premtime të rreme për “rritje pensionesh” si zgjidhje afatshkurtër, duhet të ndërtojmë institucione — që punojnë, verifikojnë dhe mbrijnë dinjitetin e njeriut. Sepse në fund të ditës, pensioni nuk është favor — është e drejta sociale që çdo shtet i qytetëruar duhet ta garantojë.