Pushtimi me kapital

Nga Ted Todorovic – Thomas

Fushata e protestuesve shqiptarë për të ndalur një projekt luksoz të lidhur me Trump-in pasqyron pakënaqësinë në rritje në të gjithë Ballkanin ndaj mega-projekteve të investitorëve të huaj – dhe kërkesat gjithnjë e më të zëshme për më shumë përfshirje të publikut dhe transparencë.

Që prej nisjes në maj të protestave të “Revolucionit të Flamingove” në Shqipëri, ato kanë tërhequr vëmendjen ndërkombëtare dhe kanë nxitur debat, brenda dhe jashtë Ballkanit, mbi mega-projektet e investitorëve të profilit të lartë.

Protestat nisën si reagim ndaj projekteve të propozuara të turizmit luksoz në ishullin e Sazanit dhe në zonën e mbrojtur bregdetare të Zvërnecit. Investimet, me vlerë përkatësisht 1.4 dhe 4.7 miliardë euro, udhëhiqen nga Affinity Partners, një kompani investimesh e drejtuar nga dhëndri i Donald Trump-it, Jared Kushner. Kushner dhe bashkëshortja e tij, Ivanka Trump, e vizituan për herë të parë Shqipërinë në vitin 2021 dhe i bënë publike planet për zhvillimin në vitin 2024.

Zemërimi i banorëve vendas ndaj projekteve është ushqyer nga disa faktorë, përfshirë komentet e Ivanka Trump në një podcast, ku ajo tha se kishin “zbuluar” ishullin e Sazanit dhe e përshkroi tokën shtetërore si një “ishull privat”.

Një çështje tjetër, më thelbësore, lidhet me faktin se qeveria shqiptare ndryshoi ligjet për zonat e mbrojtura më 22 shkurt 2024, duke lejuar ndërtimin e hoteleve me pesë yje brenda tyre. Kjo ndodhi një muaj përpara se projektet shqiptare të Kushner të bëheshin publike.

Koha e këtyre zhvillimeve, në prag të mandatit të dytë të Donald Trump-it, si dhe përfshirja e vajzës dhe dhëndrit të tij, kanë nxitur akuza se kryeministri shqiptar Edi Rama po përpiqet të fitojë simpatinë e presidentit amerikan. Rama e ka mohuar vazhdimisht këtë pretendim.

Në një deklaratë për A2 CNN, Rama tha se marrëveshja mes qeverisë shqiptare dhe dhëndrit të Trump-it “nuk ka asnjë lidhje me Donald Trump-in. Ajo nuk u bë sepse Donald Trump ishte kandidat për president”.

Ballkani është i familjarizuar me idenë e të huajve të fuqishëm që vijnë dhe ndryshojnë peizazhin. Mjafton të shohësh librat e historisë. Por kjo është diçka e re. Në vend që të mbërrijë në krye të një ushtrie ose pas një arme, ky pushtim vjen me vizualizime arkitekturore luksoze dhe broshura me shkëlqim – ndikimi i huaj vendoset jo përmes pushtimit, por përmes kapitalit.

Pak transparencë, edhe më pak përfshirje publike

Zhvillimet e fundit në Shqipëri janë padyshim pjesë e një prirjeje që ka vite që zhvillohet. Një nga rastet e para të kapitalit të madh të lidhur me shtete të huaja që vërshoi drejt Ballkanit ishte Belgrade Waterfront, një projekt i madh urbanistik që nisi në vitin 2014 dhe drejtohet nga Eagle Hills, një kompani zhvillimi imobiliar me bazë në Abu Dhabi dhe me projekte të mëdha në të gjithë Europën Lindore.

Fillimisht, Eagle Hills planifikoi të investonte 3.5 miliardë euro në projekt. Me kalimin e viteve, zhvillimi është zgjeruar dhe tani vlerësohet se kap një vlerë prej rreth 12 miliardë eurosh. Në Shqipëri, një projekt marine i Eagle Hills në Durrës renditet si një investim prej 2 miliardë eurosh.

Së fundmi, Eagle Hills e drejtoi vëmendjen edhe nga Mali i Zi, me një marrëveshje marramendëse prej 30 miliardë eurosh për zhvillimin e Velika Plaža, një plazh në periferi të Ulqinit. Projekti u braktis për shkak të protestave dhe polemikave politike, por Eagle Hills njoftoi këtë vit një tjetër projekt, pak më në veri, në Liqenin e Shasit, ndonëse shifrat financiare ende nuk janë bërë publike.

Kompania u përpoq gjithashtu të zhvillonte një projekt imobiliar prej 12 miliardë eurosh në Budapest dhe projektin “Zagreb Manhattan” në Kroaci. Të dy projektet dështuan. Megjithatë, Eagle Hills vazhdon të operojë në Kroaci dhe Hungari, duke u përqendruar në projekte më të vogla.

Ndonëse investimet e mëdha mund të duken tepër tërheqëse për t’u refuzuar nga shumë qeveri ballkanike me mungesë fondesh, polemikat e mëdha kanë larguar komunitetet vendase, pavarësisht përfitimeve të mundshme ekonomike dhe vendeve të punës të premtuara.

Shumë prej këtyre mega-projekteve, pavarësisht zhvilluesit, janë përballur me akuza për vendimmarrje jotransparente, favorizim politik dhe mungesë konsultimi me publikun.

Në të gjithë rajonin, kritikët kanë ngritur pikëpyetje mbi shpejtësinë me të cilën janë miratuar këto marrëveshje investimi, shpesh përmes procedurave të posaçme ligjore ose negociatave të drejtpërdrejta. Kritikët kanë vënë gjithashtu në dukje se sa pak ndikim kanë komunitetet lokale mbi projekte që do të ndryshojnë përgjithmonë qytetet dhe vijat e tyre bregdetare. Aktualisht në Shqipëri, demonstruesit akuzojnë qeverinë se po u jep përparësi dëshirave të Kushner-it përkundrejt mbrojtjes së mjedisit dhe aksesit publik.

Prokurorët shqiptarë kundër korrupsionit kanë hapur gjithashtu hetime mbi parregullsi të dyshuara në transferimin e pronave dhe vendimet e planifikimit të lidhura me projektet në ishullin e Sazanit dhe në Zvërnec. Prokurorët kanë deklaruar se nuk ka prova që Kushner ose kompanitë e tij të kenë qenë në dijeni apo të jenë përfshirë në ndonjë shkelje.

Në Serbi, Affinity Partners e Kushner po punonte për një projekt “Trump Tower” në truallin e ndërtesës së ish-Ministrisë jugosllave të Mbrojtjes në Beograd. Ashtu si në Shqipëri, deputetët serbë miratuan legjislacion të posaçëm për të ndihmuar projektin.

Por projekti përfundoi në polemika pas akuzave se zyrtarë publikë kishin kryer falsifikime dhe shkelje të tjera në lidhje me zhvillimin e truallit. Kjo e shtyu Kushner-in të tërhiqej plotësisht nga projekti dhe përforcoi argumentet e kritikëve dhe politikanëve të opozitës se mega-projekte të tilla negociohen me shumë pak transparencë.

Kërcënimet ndaj trashëgimisë kulturore

Përtej çështjeve të transparencës dhe qeverisjes, investimet ngrenë gjithashtu pikëpyetje që lidhen me identitetin, trashëgiminë dhe kulturën.

Për shembull, kritikët argumentojnë se qasja moderne dhe kullat prej xhami të Belgrade Waterfront cenojnë karakterin urban të qytetit. Bojan Kovacevic, president i Akademisë së Arkitekturës së Serbisë, ka shkuar deri aty sa ta përshkruajë Belgrade Waterfront si një akt “dhune urbanistike”.

Shqetësime të ngjashme janë shfaqur në Mal të Zi për resortin e propozuar të Eagle Hills pranë Ulqinit dhe në Shqipëri për të ardhmen e ishullit të Sazanit dhe Zvërnecit, ku kundërshtarët argumentojnë se peizazhe me rëndësi historike dhe mjedisore rrezikojnë të shndërrohen në enklava ekskluzive për turistë të pasur ndërkombëtarë.

Është me interes të krahasohen rezultatet e propozimeve për mega-projekte të Eagle Hills në Hungari dhe Kroaci me atë në Serbi.

Projekti i dështuar “Zagreb Manhattan” duhej t’u nënshtrohej procedurave të planifikimit hapësinor dhe një konkursi ndërkombëtar urbanistik dhe arkitekturor, ndërsa memorandumi me Eagle Hills nuk përmbante asnjë detyrim ligjor për të vijuar projektin. Projekti i mundshëm në Budapest u përfshi po ashtu në mosmarrëveshje mbi truallin dhe të drejtat e parablerjes së qytetit.

Në të kundërt, marrëveshja e bashkëpunimit të Serbisë me Eagle Hills e përjashtoi Belgrade Waterfront nga kërkesat për prokurim dhe tender publik dhe përfshiu gjithashtu legjislacion të posaçëm, i cili krijoi procedura të veçanta për shpronësimet dhe lejet e ndërtimit.

Ky kontrast tregon qartë se si mjedisi rregullator i një vendi – dhe fakti nëse ai është apo jo anëtar i BE-së – mund të ndikojë në mënyrën se si zhvillohen projektet e mëdha të pasurive të paluajtshme.

Sigurisht, jo çdo zhvillim imobiliar apo kapital i huaj është i keq. Dhe Ballkani ka shumë nevojë për zhvillim ekonomik dhe investime të huaja. Por është e rëndësishme që trashëgimia kulturore dhe mjedisore e rajonit të mos sakrifikohet.

Kjo është thelbësore për të kuptuar reagimet negative të komuniteteve lokale ndaj mega-projekteve të Kushner-it dhe Eagle Hills. Arroganca e pretendimit se ke “zbuluar” ishullin e Sazanit, supozimi se investitorët e huaj mund të bëjnë çfarë të duan pa kërkuar mendimin e banorëve vendas – çfarë termi tjetër mund të përdorim për këto qëndrime përveçse koloniale? Dhe, akoma më keq, qeveritë në Ballkan duket se po u shërbejnë investitorëve të huaj në vend të qytetarëve të tyre.

Në një rajon që përballet me kaq shumë ndarje politike, reagimet e zemëruara ndaj këtyre mega-projekteve përfaqësojnë një formë uniteti. Protestuesit që kërkuan përfshirje publike, transparencë dhe mirëqeverisje në Mal të Zi dhe Serbi luajtën rol kyç në ndalimin e projekteve Velika Plaža dhe Trump Tower, ndërsa tani Revolucioni i Flamingove në Shqipëri po e çon stafetën përpara.

Ted Todorovic-Thomas është gazetar me bazë në Tbilisi, Gjeorgji.