Rinia dhe Atdheu

Nga Fatos Tarifa

Botuar në DITA

Dëgjojmë çdo ditë, me tone alarmues, se rinia e shkollave të mesme dhe ajo universitare po largohen, ose synojnë të largohen nga Shqipëria, pasi vendi i tyre nuk u ofron asnjë shpresë për të ardhmen. Në shumë raste fajësohet qeveria dhe politikat e saj; në raste të tjerë, mungesa e perspektivës dhe e shpresës lidhen me eventualitetin e rikthimit në qeverisje të partive opozitare, të cilat, në të kaluarën, kanë dëshmuar se nuk kanë qenë aspak më të mira dhe nuk kanë bërë asgjë më shumë për zhvillimin e këtij vendi dhe për të ardhmen e rinisë sesa qeveria aktuale. Shpeshherë, arsyet thuhet se janë varfëria ekonomike, papunësia, perspektiva e zymtë për një jetë më të mirë në Shqipëri për të rinjtë e sotëm, por edhe për fëmijët e tyre në të ardhmen.

Të gjitha këto arsye, në një masë ose në një tjetër, janë të vërteta. Them “në një masë ose në një tjetër” pasi e vërteta ka gjithnjë karakter relativ dhe, sepse, nëse gjykojmë dhe vlerësojmë në mënyrë racionale e kritike, nuk mund të mohojmë se Shqipëria e sotme është një vend më i lirë, më i pasur, më i zhvilluar sesa 30, 20, ose 10 vite më parë. Sidoqoftë, pavarësisht resurseve që ka dhe progresit të dukshëm që është arritur, vendi ynë mbetet një vend i varfër për standardet europiane dhe, për më tepër, një vend i qeverisur keq, një vend që, deri më sot, nuk ka ditur të administrojë drejtësinë për të gjithë, financat publike dhe politikat sociale në të mirë të interesit publik dhe rritjes së mirëqenies së qytetarëve dhe që vazhdon të mos e vlerësojë meritokracinë si një kriter bazë.

Pavarërisht deklaratave pompoze për vlerësimin e studentëve të “ekselencës”―një subjekt ky për të cilin në mënyrë kritike kam shkruar edhe më parë―kriteri që dominon në emërimet e të rinjve në administratën publike sot vazhdon të jetë jo merita individuale, ajo çfarë të rinjtë dinë―thellësia dhe cilësia e dijes së tyre―por lidhjet dhe njohjet që ata kanë. Nëse ky realitet nuk ndryshon, largimi i të rinjve do të vazhdojë.

* * *

Pavarësisht nga sa thashë më sipër, unë mendoj se, ndërsa largimi i të rinjve përbën një problem, madje seriozisht, nuk ka vend për alarm. Unë nuk e shoh me shumë shqetësim faktin që mijëra vajza e djem të rinj shqiptarë zgjedhin të studiojnë në universitete të huaj, këtej ose andej Atlantikut, madje edhe në Singapor ose në Kinë. Mobiliteti i studentëve universitarë, një dukuri mjaft e përhapur të paktën qysh nga periudha midis dy luftrave botërore, në gjysmën e parë të shekullit të kaluar, është bërë sot një dukuri e përbotshme.

Në një botë të globalizuar si kjo e sotmja, shkëmbimet dhe ndërvarësitë ekonomike, kulturore, arsimore e shkencore janë shtuar, zgjeruar dhe intensifikuar si kurrë më parë në historinë humane. Shqipëria nuk është një ishull, ose një krahinë e izoluar në këtë botë të globalizuar, por pjesë e saj, me të gjitha bekimet dhe pasojat që ky globalizim ka sjellë. Studentët universitarë përbëjnë sot një pjesë të madhe të asaj mase qindramilionëshe njerëzish që lëvizin në këtë “global village”, përmasat e të cilit, siç shkruan Thomas Friedman në librin e tij Bota është e sheshtë (The World is Flat), po tkurren përherë e më shumë, nga një “size small” në një “size tiny” (Thomas Friedman).

Të rinjtë dhe studentët shqiptarë që zgjedhin të studiojnë, ose të punojnë në në profesionet e tyre në vende më të zhvilluar janë pjesë e kësaj lëvizjeje migratore të përbotshme, njëlloj si moshatarët e tyre italianë, austriakë, grekë, hungarezë, spanjollë, turq, kinezë, indianë apo egjiptianë, të cilët zgjedhin të marrin një arsim universitar apo pasuniversitar, ose të kërkojnë kushte pune e jetese më të mira sesa në vendet e tyre, diku tjetër në këtë “fshat global”.

Kjo, siç vura në dukje më sipër, nuk është as një dukuri e re, as një dukuri shqiptare, por një dukuri mijëravjeçare dhe e përbotshme. Rinia e shkolluar e Athinës, që dikur ishte qendra e kulturës, e artit dhe e filozofisë, emigroi në Aleksandri (në periudhën e sundimit të Ptolemeut) për t’u bërë pjesë e atmosferës intelektuale shumë më atraktive të atij qyteti të famshëm. Artistët dhe intelektualët më të shquar të Kostandinopojës e lanë kryeqendrën e Bizantit dhe emigruan masivisht në Euorpë, kur kjo po dilte nga Mesjeta dhe po niste epokën e Rilindjes së saj.

*****

Qysh nga kohët e lashta, njerëzimi (përfshirë edhe shqiptarët), ka njohur disa valë migrimesh të mëdha. Më pas erdhën epoka e zbulimeve të mëdha gjeografike (Age of Exploration), epoka e Perandorisë (Age of Empire), epoka e Arsyes (Age of Reason), epoka e Revolucionit Industrial (Industrial Age) dhe, me të bashkë, epoka moderne (Modernity). Pas saj erdhi epoka e zbulimeve në hapësirën kozmike (Space Age) dhe, më në fund, epoka e Informacionit (Information Age). Të gjitha këto epoka në historinë e njerëzimit kanë bërë të mundur, hap pas hapi, globalizimin e shoqërisë në këtë shkallë që njohim sot.

Për shekuj me radhë, Shqipëria mbeti thuajse krejtësisht e pandikuar nga efektet emancipuese të epokave të sipërpërmendura. Për të, madje, epoka moderne nisi vetëm pas Luftës së Dytë Botërore, me industrializimin dhe urbanizimin e vendit dhe me përhapjen masive të arsimit. Epoka e informacionit dhe globalizimi e kanë ndryshuar përfundimisht peizazhin e dikurshëm.

Si çdo popull tjetër i qytetëruar në kohën tonë, edhe shqiptarët, sidomos ata që i përkasin brezit të njohur si millennials (të lindur mes viteve 1980 dhe 1996, pra që sot janë 24-40 vjeç), dhe ata më të rinjtë, që në kulturën pop dhe në zhargonin e sotëm quhen Generation Z (brezi i lindur pas vitit 1997), janë rritur me teknologjinë dixhitale dhe janë bërë pjesë e asaj gjenerate që quhet “Net generation”, apo “netizens”.

*****

Në rrethana të tilla, konceptet “atdhe”, “patriot”, “patriotizëm” nuk kanë për rininë e sotme të njëjtin kuptim dhe të njëjtën rëndësi si një apo dy breza më parë. Bota në të cilën ata jetojnë është një tjetër botë nga ajo në të cilën lindën dhe u rritën gjyshërit dhe prindërit e tyre. Bota e tyre është sot në “infosferë”, në të cilën, kufijtë midis punës, shtëpisë dhe argëtimit kanë rënë, aq sa, në një kuptim real të fjalës, mund të thuhet se kufiri që ndan jetën te tyre fizike nga ajo dixhitale po bëhet i padukshëm. Po kështu, për të rinjtë e sotëm, barrierat kulturore dhe kufijtë shtetërorë janë bërë e po bëhen gjithnjë e më pak relevantë.

Diskontinuiteti midis brezit të ri dhe kulturës së tyre dhe brezave të rritur është sot kaq i madh―dhe ndryshimet e ndodhura janë kaq radikale―saqë tashmë kthimi prapa është bërë absolutisht i pamundur. Për fat të keq, ne vazhdojmë ta injorojmë, ose nuk duam ta pranojmë këtë realitet të ri, sepse shumica prej nesh nuk janë në gjendje ta përballojnë atë.

Për të njëjtat arsye, shumë prej nesh e kanë të vështirë ta kuptojnë se, të rinjtë e sotëm, nëse studiojnë―dhe më vonë punojnë―në një vend të zhvilluar europian, në Shtetet e Bashkuara ose në Kanada, pa kaluar shumë kohë dhe pa humbur asgjë nga të qenurit shqiptar, mund të identifikohen e të ndihen lehtësisht―dhe shumë natyrshëm―si europianë, si amerikanë apo si kanadezë. Jo thjesht si shtetas të këtyre vendeve, por si individë të akulturalizuar në një shoqëri të re, e cila, për shumë prej tyre, bëhet atdheu i tyre i dytë.

Kjo nuk i bën ata ta duan Shqipërinë më pak; kjo duhet të na bëjë ne që të kuptojmë se, sot, në periudhën e vonë të modernitetit dhe në kushtet e një globalizimi kaq të shpejtë e të gjithanshëm të shoqërisë, koncepte të tillë, si “atdhe”, “patriot” dhe “patriotizëm” nuk mund të mbeten më konceptet folklorikë të një epoke epike, sado heroike të ketë qenë ajo. Shkenca, kultura, teknologjia, mënyrat e jetesës sot janë deterritorializuar në atë shkallë sa, si kurrë ndonjëherë më parë në historinë e njerëzimit, e kanë lënë të hapur çështjen e identitetit kulturor dhe të identitetit personal të individit.

Mua nuk më shqetëson fakti që shumë nga të rinjtë e sotëm―nxënës dhe studentë―dëshirojnë dhe përpiqen që të arsimohen në universite perëndimorë, për aq kohë sa universitetet shqiptarë nuk u ofrojnë atyre një arsim bashkëkohor shumë të mirë, sa kohë që për zhvillimin e arsimit e të shkencës shteti ynë investon kaq pak, sa kohë që perspektiva e punësimit pas shkollës mbetet, në rastin më të mirë, e pasigurt.

Mua më shqetëson fakti që shoqëria jonë dhe çdo qeveri shqiptare nuk kanë bërë dhe nuk po bëjnë thuajse asgjë që do t’i motivonte të rinjtë studentë, intelektualët dhe ekspertët më të mirë shqiptarë që janë shkolluar dhe punojnë në vendet e zhvilluar të Perëndimit të kthehen në Shqipëri dhe të punojnë për përparimin e vendit të tyre, duke i vlerësuar dhe trajtuar ata në atë mënyrë denjitoze që meritojnë.

Individë të tillë janë të shumtë. Ata japin mësim ose kryejnë kërkime të një niveli të lartë në universitete, në laboratorë dhe në qendra kërkimore nga më të njohurat në Shtetet e Bashkuara dhe në Europë. Ne shpesh—dhe në mënyrë jo krejt të saktë—i konsiderojmë ata pjesë të Diasporës shqiptare nëpër botë. Në fakt, ata janë më shumë sesa një diasporë (për të mos thënë se vetë koncepti “diasporë” është pafundësisht i gjerë, heterogjen dhe, sidoqoftë, tashmë një koncept më shumë historik).

Laura Mersini, Luxherta Buzi dhe shumë shkencëtarë e studies të tjerë shqiptarë nëpër botë janë kontributi shqiptar në shkencën e përbotshme të sotme, ashtu siç Ermonela Jaho e shumë artistë të tjerë, që luajnë në skenat më të mëdha të globit, kontributi shqiptar në artin e sotëm botëror. Ata janë asete shumë të çmuar për shkencën dhe kulturën në përgjithësi―për njerëzimin―dhe, si të tillë, janë asete shumë të vyer edhe për Shqipërinë. Duke qenë shqiptarë, ata janë, njëherësh, global citizens.

Do të ishte jorealiste, madje cinike që, në emër të patriotizmit, t’u kërkoje talenteve të tillë të kthehen në atdheun e tyre të origjinës dhe të punojnë për të. Shqipëria nuk i ka mundësitë―dhe duket as vullnetin―që t’i ndihmojë, t’i stimulojë, t’i shpërblejë dhe t’i zhvillojë më tej talente të tillë. Madje, një klasë politike si kjo që bën ligjet dhe drejton vendin tonë, shkencëtarë dhe talente të tillë nuk i kupton dhe nuk i çmon. Sepse, si mund t’i kuptojnë e t’i çmojnë shkencëtarët e vërtetë ata parlamentarë ose ministra shqiptarë që vetë janë bërë doktorë shkencash pa bërë një ditë të vetme kërkim në shkencë ose, edhe më keq, duke kopjuar punët e të tjerëve?