Nga Migena Aleksi
Pas gati dy vitesh protestash, lëvizja studentore fiton zgjedhjet parlamentare dhe i jep fund dominimit politik të Aleksandar Vuçiçit, sipas rezultateve paraprake. Një tragjedi, zemërimi ndaj korrupsionit dhe mosbesimi ndaj institucioneve u shndërruan në një alternativë elektorale
Serbia ka përjetuar një nga kthesat më të rëndësishme politike të viteve të fundit në Ballkanin Perëndimor. Më 25 tetor, Aleksandar Vuçiçi pranoi humbjen në zgjedhjet parlamentare, ndërsa lëvizja e njohur si Lista Studentore doli fituese, sipas projeksioneve paraprake.
Sipas shifrave të njoftuara nga vetë Vuçiçi, studentët pritet të marrin nga 135 deri në 140 vende në parlamentin me 250 deputetë, ndërsa kampi i tij politik rreth 105. Rezultatet përfundimtare zyrtare nuk ishin publikuar ende në momentin e raportimeve.
Por rëndësia e kësaj vote nuk matet vetëm me numrin e mandateve. Për herë të parë pas shumë vitesh, një lëvizje e lindur jashtë strukturave tradicionale partiake arriti të shndërrojë protestën qytetare në një shumicë të mundshme qeverisëse. Mesazhi që vjen nga Beogradi është i qartë: një pushtet që duket i pathyeshëm mund të sfidohet kur pakënaqësia shoqërore gjen një alternativë ku qytetarët mund të investojnë shpresën e tyre.
Nga tragjedia e Novi Sadit te revolta kombëtare
Gjithçka nisi pas tragjedisë së 1 nëntorit 2024, kur shembja e një strehe betoni në stacionin hekurudhor të Novi Sadit shkaktoi vdekjen e 16 personave.
Ngjarja u shndërrua në një pikë kthese për shoqërinë serbe. Protestat studentore nisën me kërkesën për transparencë, përgjegjësi institucionale dhe zbardhjen e rrethanave të tragjedisë. Me kalimin e kohës, kërkesat u zgjeruan dhe u kthyen në një sfidë ndaj korrupsionit të perceptuar, ndikimit politik mbi institucionet dhe mënyrës se si qeverisej vendi.
Lëvizja u përhap përtej universiteteve, duke tërhequr qytetarë të profesioneve dhe moshave të ndryshme. Studentët u bënë fytyra e një pakënaqësie që nuk kufizohej më te një ngjarje tragjike, por prekte besimin te vetë sistemi politik.
Kjo ishte pika e fortë e lëvizjes: ajo nuk u mjaftua me denoncimin e një qeverie, por arriti ta kthente kërkesën për përgjegjësi në një projekt politik.
Si u kthye protesta në alternativë elektorale?
Aleksandar Vuçiçi dhe Partia Progresive Serbe kishin dominuar politikën e vendit që nga viti 2012. Përballë tyre, opozita tradicionale kishte hasur vështirësi për të krijuar një alternativë të bashkuar dhe bindëse.
Lëvizja studentore hyri në këtë hapësirë bosh. Ajo nuk u paraqit si një parti tradicionale me një udhëheqës të vetëm, por si një listë kandidatësh nga fusha të ndryshme profesionale, përfshirë arsimin, mjekësinë, kulturën dhe sektorë të tjerë të shoqërisë.
Kjo mënyrë organizimi i dha mundësinë të tërhiqte votues që nuk identifikoheshin domosdoshmërisht me partitë ekzistuese. Mesazhi i saj përqendrohej te lufta kundër korrupsionit, përgjegjësia e institucioneve dhe rikthimi i besimit te demokracia.
Studentët arritën gjithashtu të kapërcenin kufijtë e universiteteve. Ata zhvilluan takime në qytete dhe zona jashtë qendrave kryesore urbane, duke u përpjekur të bindnin edhe votuesit që tradicionalisht mbështesnin pushtetin.
Fitorja paraprake sugjeron se protesta nuk mbeti një lëvizje e një grupi të kufizuar të rinjsh. Ajo arriti të ndërtojë një shumicë të gjerë rreth kërkesës për ndryshim.
Humbja e Vuçiçit është edhe krizë e modelit të tij të pushtetit
Vuçiçi nuk ishte thjesht një kandidat në këto zgjedhje. Për më shumë se një dekadë, ai kishte qenë figura qendrore e sistemit politik serb, duke kombinuar kontrollin e partisë, një prani të fuqishme publike dhe një rol dominues në debatin politik.
Ai e kishte paraqitur veten si garant të stabilitetit, zhvillimit ekonomik dhe aftësisë së Serbisë për të ruajtur marrëdhënie me qendra të ndryshme ndërkombëtare të fuqisë.
Por stabiliteti i premtuar nuk mund ta neutralizojë përgjithmonë pakënaqësinë kur qytetarët humbasin besimin te institucionet. Tragjedia e Novi Sadit u bë simbol i kësaj krize. Për protestuesit, ajo nuk ishte vetëm një aksident tragjik, por edhe një pyetje për mënyrën se si funksiononte shteti dhe kush mbante përgjegjësi kur institucionet dështonin.
Vuçiçi u përpoq ta paraqiste lëvizjen studentore si të nxitur nga interesa të huaja, por kjo nuk e ndali zgjerimin e saj. Rezultati i zgjedhjeve tregon se, të paktën në këtë përballje, kjo strategji nuk arriti të ruante shumicën parlamentare.
Megjithatë, humbja elektorale nuk do të thotë se i gjithë sistemi i ndërtuar gjatë viteve të qeverisjes do të ndryshojë menjëherë. Institucionet, administrata dhe marrëdhëniet ekonomike të krijuara gjatë një periudhe të gjatë nuk transformohen brenda një nate.
Pikërisht këtu nis prova e vërtetë e ndryshimit.
Fitorja është më e lehtë se qeverisja
Lëvizja studentore fitoi mbështetje duke bashkuar qytetarë me bindje dhe pritshmëri të ndryshme. Por ky avantazh mund të kthehet edhe në një sfidë.
Një koalicion i gjerë kundër pushtetit ekzistues nuk është automatikisht një koalicion me të njëjtin vizion për qeverisjen. Pasi të marrë përgjegjësinë për vendin, lëvizja do të duhet të marrë vendime konkrete për ekonominë, drejtësinë, administratën publike, politikën e jashtme dhe marrëdhëniet me Bashkimin Evropian.
Ajo do të duhet gjithashtu të provojë se mund të shmangë gabimet që kritikoi te kundërshtarët e saj: përqendrimin e pushtetit, mungesën e transparencës dhe ndërhyrjen politike në institucione.
Nëse ndryshimi kufizohet te zëvendësimi i njerëzve në krye, ndërsa mënyra e ushtrimit të pushtetit mbetet e njëjtë, pritshmëritë e qytetarëve do të përplasen shpejt me realitetin.
Prandaj, suksesi i lëvizjes nuk do të matet vetëm me largimin e kampit të Vuçiçit nga shumica parlamentare, por edhe me aftësinë për të ndërtuar institucione që nuk varen nga vullneti i një lideri apo grupi të vetëm.
Çfarë do të thotë kjo për Ballkanin?
Serbia ka një peshë të veçantë në rajon. Politika e saj ndikon te marrëdhëniet me Kosovën, stabiliteti i Ballkanit Perëndimor dhe procesi i integrimit evropian.
Vuçiçi ndoqi për vite një politikë të ekuilibrimit mes Bashkimit Evropian, Rusisë dhe Kinës, duke ruajtur lidhje të rëndësishme me Moskën dhe Pekinin, ndërsa Serbia vazhdonte të deklaronte synimin për anëtarësim në BE.
Fitorja e studentëve nuk nënkupton automatikisht një ndryshim të menjëhershëm të këtij orientimi. Lëvizja përfshin prirje të ndryshme politike dhe ende duhet të dëshmojë se çfarë politike të jashtme do të ndjekë në praktikë.
Megjithatë, ndryshimi i shumicës parlamentare mund të hapë një periudhë të re diskutimi për marrëdhëniet e Serbisë me institucionet evropiane, për standardet demokratike dhe për mënyrën se si Beogradi do të trajtojë çështjet rajonale.
Për Kosovën dhe vendet e tjera të Ballkanit, pyetja nuk është vetëm se kush do të qeverisë në Beograd, por edhe nëse ndryshimi i brendshëm do të sjellë një qasje më institucionale dhe më pak të personalizuar në politikën rajonale.
Përgjigjja do të varet nga programi dhe vendimet konkrete të qeverisë së re, jo vetëm nga retorika e fushatës.
Mesazhi përtej Serbisë
Ajo që e bën këtë zhvillim të rëndësishëm përtej kufijve serbë është rruga që ndoqi lëvizja: një tragjedi që kërkoi përgjegjësi, protesta që u zgjeruan, një shoqëri që kërkoi alternativë dhe një lëvizje që pranoi sfidën elektorale.
Mësimi nuk është se çdo protestë prodhon një shumicë parlamentare. As se studentët, vetëm për shkak të moshës apo rolit të tyre në protesta, janë automatikisht më të aftë për të qeverisur.
Mësimi është se protesta mund të ndryshojë ekuilibrat politikë kur arrin të kapërcejë zemërimin, të ndërtojë besim dhe të ofrojë një alternativë që qytetarët e konsiderojnë të besueshme.
Në këtë kuptim, Serbia ka dhënë një përgjigje të rëndësishme ndaj një pyetjeje që shtrohet në shumë vende të rajonit: a mund të sfidohet një pushtet i konsoliduar pa u mbështetur te të njëjtat struktura politike që kanë humbur besimin e qytetarëve?
Përgjigjja e parë erdhi nga kutia e votimit. Por ndryshimi i vërtetë do të provohet në muajt që vijnë, kur fituesit e sotëm duhet të tregojnë se mund të bëjnë atë që kërkuan nga kundërshtarët e tyre: të mbajnë përgjegjësi para qytetarëve dhe të respektojnë institucionet. Serbia nuk ka përfunduar ende tranzicionin e saj politik. Ajo sapo ka hapur një kapitull të ri.
DITA
