25,595 shqiptarë janë kthyer në Shqipëri vetëm në 2023: A i erdhi fundi plagës më të madhe ekonomiko-shoqërore në Shqipëri?

Nga Arjan Gjonça

Zakonisht shtypi shqiptar si ai i shkruar, viziv, apo dixhital, është i mbushur me lajme negative, me një vision pesimist për vendin dhe shqiptarët dhe me një kronikë të zezë të pafund.

Aq i madh është ky negativitet, sa mendimet për Shqipërinë dhe Shqiptarët, midis specialistëve të huaj, dhe atyre në Shqipëri janë aq të kundërta sa të duket që flitet për dy vende të ndyrshme.

Unë nuk marr përsipër të analizoj këtë element të mendimin në vënd, por në këtë artikull po jap një lajm të mirë për vendin, dhe po e analizoj. Shqipëria po kthen tendencën e migracionit, nga largime masive për më shumë se 30 vjet, në të kthyer në katër vitet e fundit.

Vetëm në vitin 2023 kishte 25,595 migrant të kthyer, një shifër kjo e papreçedent deri në 2021, kur fillon përshpejtimi i kthimit të migrantëve. Kjo e dhënë është një nga shumë analizat që bën raporti i Bankës Botërore dhe INSTAT  për anketën e Migracionit Brënda Familjes në 2024.

Ky raport konkludon që kthimi i migrantëve në Shqipëri është një fenomen i përhapur, ku gati gjysma e shqiptarëve që kanë jetuar jashtë, janë kthyer në vënd deri në 2024, viti  fundit që janë mbledhur të dhënat .

Ky fenomen është përshpejtuar në vitet 2020-2024, ku kanë ardhur 45% e gjithë emigrantëve të kthyer .

Dy fjalë për anketën e emigracionit

Kjo anketë e kryer nga INSTAT, e organizuar dhe monitoruar nga Banka Botërore, ka intervistuar rreth 5,000 familje në të gjithë Shqipërinë dhe është e para anketë kaq e detajuar për migracionin në Shqipëri. Është kryer në vitin 2024 dhe të dhënat paraprake janë botuar në Dhjetor 2025 nga Banka Botërore (BB).

E veçanta e kësaj ankete është se së pari, përfshin një pyetësor të detajuar dhe dedikuar për të kapur migracionin me jashtë. Së dyti, kjo anketë përfshin migracionin e gjeneratave të ndryshme (pra retrospektive), por mbi të gjitha atë koherent, (të viteve të fundit – në këtë raport BB konsideron koherent, migracionin e viteve para vrojtimit, 2020-2024).

Metodologjia është shumë e përparuar dhe risisjellëse se përfshin intervistat familjarëve në Shqipëri por edhe të anëtarëve të familjes që kanë emigruar jashtë. Është hera e parë që aplikohet në Shqipëri. Madhësia e anketës, përfshirja e emigrantëve që janë jashtë dhe mënyra se si është zgjedhur mostra statistikore pas regjistrimit të popullsisë, e bëjnë këtë anketë më të saktën në informacionet për migracionin në Shqipëri deri më sot.

Diskutimim mbi gjetjet e kësaj ankete dhe raporti për migracionin po e bëj në dy qasje; në qasjen historike të tij, pra të gjetjeve reprospektive dhe të përgjithme për emigracionin, dhe në qasjen e gjetjeve koherente, pra të viteve të fundit. Kjo na ndihmon për të kapur ndyshimet në drejtimet dhe karakteristikat e emigracionit.

Gjetje të përgjithshme

Gjetja kryesore e analizave të kryera nga Banka Botësore është se në Shqipëri sot, një e treta e familjeve ishte e prekur nga emigracioni, pra kishte nje migrant që ose ishte jashtë vendit ose ishte kthyer. Kjo përqindje është më e ulët nga pritshmëria e specialisteve të kësaj fushe. Ndoshta se ka një numër të madh njerëzish që kanë emigraruar me gjithë familjet dhe kjo anketë nuk i kap dot.

Një tjetër gjetje është që kthimi i emigracionit është përshpejtuar në vitet e fundit. Migracioni vazhdon të dominohet nga të rinjtë, ndërsa në kthim është pak më i moshuar, por prapë në moshë pune kryesisht.

Profili i e/imigrantit: Emigranti vazhdon të jetë i ri, kryesisht në moshën 25-44 vjec, dhe imigranti (të kthyerit) pak më i moshuar, kryesisht në moshat 35 e sipër. Janë meshkujt që dominojnë me rreth 68% të imigrantëve të kthyer, dhe rreth 75% të emigrantëve që janë jashtë.

Shumica e e/imigrantëve janë me shkollë të mesme dhe në vitet e fundit dominojnë ata që janë me shkolla të mesme të profilizuara. Emigrantët vazhdojnë ta kenë shkollimin të rëndësishëm sepse e kanë vazhdimin e shkollës kur emigrojnë të rëndësishëm.

Gjetjet koherente 

Dy vitet e fundit, 2020-24, shënojnë një kthesë të madhe të kahut të emigracionit. Për herë të parë ne shohim një numër të madh migrantësh që kthehen: Nga familjet e identifikuara me migrant, 50% e migrantëve të identifikuar ishin të kthyer, dhe 45% të të kthyerve vinin në përiudhën 2020-24. Kjo shifër, marrë së bashku, me gjetjen nga regjistrimi i popullsisë, që në 2023 ishin kthyer gati 25% e emigrantëve të periudhës 2011-2023, tregon se vitet e fundit ka pasur një përshpejtim të fortë të numrit shqiptarëve të kthyer në vend.

Përqindja e familjeve me emigrantë jashtë që janë kthyer eshte 20% dhe perqindja e familjeve me emigrante jashte eshte 22% thyer. Ky është treguesi me i qartë i kthimit te tendencës së emigracionit .

Nga regjistrimi i popullsisë në 2023, numri i të kthyerve nuk ishte shumë i lartë nga 2011 deri ne 2023, vetëm 108,503. Por nga këta vetëm në 2023 ishin kthyer 25,595, pra 24% e të kthyerve të 12 vjetëve janë kthyer në vitin e fundit, një tregues tjetër që tregon zanafillën e kthimit të kahut të migracionit . Duke marrë parasysh që mesatarisht në një vit nga 2011 deri në 2023 kanë emigruar (migracioni neto) gati 42,800 emigrantë në vit, i bie që vitet e fundit ky numër të ketë qënë shumë herë më i vogël.

Berati ishte qyteti i parë që i dha shënjat e ndryshimit të trendit të kthimin të emigrantëve, dhe kjo u vu re në të dhënat e regjistrimit të 2023, ku  Berati ishte i vetmi qytet me emigracionin neto pozitiv. Kjo anketë e përforcon më shumë këtë fenomen, se tregon që numri i familjeve me të paktën një e/imigrant në Berat është 69%, më i larti në të gjithë vendin. Por, më e rëndësishmja është që nga këto familje, 48% kanë imigrantë të kthyer dhe 30% e tyre kanë nga të paktën një emigrant jashtë. Ashtu si edhe Berati, janë Tirana, Vlora dhe Durrësi, me familje me më shumë të kthyer sesa të larguar .

Integrimi në punë i emigrantëve të kthyer është gati i plotë brënda një dekade, 93% e tyre. Brënda dy viteve, nga të kthyerit 30% kane hapur bizneset e tyre.

Emigracioni në vitet e fundit, ka hyrë në një fazë të re – është kryesisht legal dhe pjesa më e madhe kanë gjetur punë përpara se të largohen. Janë kryesisht ata me shkollë të mesme dhe me një profesion që kërkohet në perëndim. Më shumë se gjysma e migrantëve të viteve të fundit jashtë shtetit, rreth 56%, kanë pasur kontrata pune kur janë nisur .

Emigracioni me jashtë ka faktorët brënda vëndit (shtytës) dhe faktorët jashtë vëndit (tërheqës). Nga fatorët e brëndshëm më i rëndësishmi është humbja e punës dhe papunësia. Ndërsa nga faktorët tërheqës më i rëndësishmi është të ardhurat e larta nga puna në vendet ku emigrojnë. Këto të dhëna tregojnë që rritja e vazhdueshme e të ardhurave që duhet të shoqërojë rritjen ekonomike duhet të jetë një prioritet për politikë bërjen, ashtu si edhe ulja e papunësisë.

Gjithashtu analiza e këtyre të dhënave tregon që ata që emigrojmë e bëjnë se punëdhënësit në Shqipëri midis pagave të ulta, nuk ju  mbulojnë as kontributet shoqërore që janë të lidhura me pensionet. Kjo tregon që qevereia duhet të ketë një system fiskal më rigoroz dhe më të kontrolluar.

Një tjetër gjetje interesante e raportit është fakti, që një e treta e emigrantëve punojnë poshtë nivelit të tyre të kualifikimit dhe kjo është më e theksuar tek ata që janë kthyer, ku 4 nga 5 imigrantë (të kthyer) nuk punonin në nivelin e tyre të trajnimit dhe shkollimit. Ky është një tregues tjetër që shpjegon pjesërisht edhe kthimin e këtyre migrantëve.

Nje tjetër gjetje e këtij raporti është edhe fakti që emigrantët shqiptarë në vendet ku punojnë nuk kanë kursime të larta si në kahasim me popullsitë vendase ashtu edhe me nivelin e tyre të punësimit në Shqipëri, kjo e fundit në terma relative, duke u konvertuar kursimet me fuqinë blerëse. Kjo vjen nga kostot e larta të jetesën në vëndet ‘mikpritëse’.

Ky është një tregues që mund të jetë marr parasysh nga të kthyerit si një mundësi më e mirë jetese në vëndin e tyre, në krahasim me vëndin ku kishin emigruar. Kjo është më e vërtetë për migrantët që vijnë nga vendet si Greqia dhe Italia, nga vijnë edhe më shumë të kthyerit.

Diskutim mbi gjetjet e raportit 

Këto gjetjë të anketës së Bankës Botërore, për mua dhe shumë studiues të shkencave sociale, janë gjëja më e rëndësishme dhe positive që ka ndodhur në Shqipëri që pas rënies së komunizmit dhe fitimit të lirisë; me dy fjalë, ndaliomi i tragjedisë më të madhe të vendit, ajo e shpopullimit të Shqipërisë. Megjithë rëndësinë e këtyre shifrave kjo anketë dhe raporti që u botua, nuk u arrit të bëhet lajm.

Dikush mund të thotë që nuk i interesonte opozitës. Kjo mund të jetë e vërtetë. Po partisë në pushtet dhe qeverisë së saj, a i intereson ky lajm kaq i mirë për vendin? Patjetër, se do ta quanin ‘arritjen’ e tyre. Mirë politika nuk arriti ta ‘lexoj’ këtë lajm të rëndësishëm, por po institucionet shkencore, organizatat jo fitimprurese, departamente e eknomisë apo cështjeve sociale pse nuk arritën ta kapin.

Po media ‘e lire’ pse nuk arritën ta botojnë si lajm? Besoj jo se janë të pazotë, por thjesht nuk i intereson. Më shumë këtyre strukturave u intereson se me cfarë i shërbehet pushtetit.

Ta lëmë këtë diskutim se e bëjnë më mirë studiot televizive, por le të fokusohemi se pse ky ndryshim trendi i migracionit është arritja më e madhe pas rënies së shtetit socialist dhe fitimit të lirisë në fillim të vitevë 1990.

E para, se po ndalon shpopullimin e Shqipërisë, një plagë e madhe, shoqërore, ekonomike dhe familjare në Shqipëri. Kjo tendencë ka vazhduar për një periudhë prej 30 vitesh, që nga 1990, dhe nuk ka pushuar me gati 2.2 million shqiptarë që jetojnë jashtë në krahasim me 2.4 milionë në Shqipëri.

E dyta, se këto të dhëna të analizuara në këtë artikull tregojnë gjithashtu se ka qënë ndryshimi ekonomik i vendit që ka sjellë edhe ndryshimin e drejtimit të migracionit, pra duhet të gëzohemi që ekonomia është duke u rritur dhe investimi në të është fitimprurës. Fillon me shqiptarët që i kanë gati lidhjet me pronën dhe familjet, dhe do vazhdojë me investitorë të tjerë të huaj. Nuk është e rastësishme që këto gjetje vijnë edhe pas përmirësimit të vlerësimit të Shqipërisë në drejtim të riskut të investimeve dhe kredi-dhënjes si nga MOODY (nga B1 negativ në 2007 në Ba3 pozitiv në 2024), apo S&P Global Markets (që e vlerëson Shqipërinë me BB/B për 2025: përmirësim financiar, projeksione të rritjes së ekonomisë, të uljes së borxhit të jashtëm dhe rritje të depozitave).

E treta, se ky ndryshim i drejtimit të migracionit mund të shoqërohet me ndryshime shumë të rëndësishme me disa nga problemet që përballohet vendi në të tashmen dhe që do përballohet në të ardhmen. Një nga to mund të jetë përmirësimi si në sasi edhe në cilësi i tregut të punës: transferimi i njohurive të reja dhe risisjellëse në fusha të ndryshme të ekonomisë mund të vijnë nga ky migracion në vitet e ardhshme.

E katërta, kthimi i migracionit mund të jetë një element për të përballuar problemet që shoqërohen me plakjen e popullsisë. E para mund ta shtyjë fenomenin e plakjes së popullsisë që është mirë të ndodhë në një moment kur zhvillimi ekonomik të jetë në gjëndje ta përballojë, si rritjen e pensioneve ashtu edhe të çeshtjeve të kujdesit shoqëror dhe shëndetësor që lidhen me këtë fenomen.

E fundit, do thosha që ky vendi yne dhe shoqëria jonë, kanë nevojë për pak pozitivitet, se vetëm negativitet mbillet në shyp, media sociale, në politikë dhe në shoqëri në tërësi; që vendi po shkon në rrugën e duhur, si ekonomikisht edhe demografikisht.  Shpresoj dhe besoj që kjo tendencë kthyese e migracionit të shërbejë sadopak për të përmirësuar këtë situatë.

Ajo që dua të them në mbyllje të këtij artikulli është disa fjali për qeverinë dhe vëndimarrësit. Tregu, si rezultat i zhvillimit ekonomik, po jep disa mundësi të reja. Ka ardhur koha që këto mundësi të shoqërohen me politikat e duhura, jo vetëm ekonomike, por edhe shoqërore. Këtu e kam fjalën për një rritje të vazhdueshme të rrogave dhe pensioneve për ta ndihmuar rritjen e kësaj tendence kthyese; një politikë më dinjitoze për kujdesin shoqëror të moshës së tretë.

Një politike afatgjatë për kujdesin shëndetësor terciar dhe parandalues; një politikë holistike për lindshmërinë, mbështëtur tek ndihma sociale për cdo fëmijë të lindur deri në moshën e punësimit, si dhe politikat e garantimit të vazhdimësisë së punësimit të gruas, si dhe ndihmesën e vazhdueshme përgjatë kujdesit për fëmijë të ciftit. Nga pikpamja demografike dhe ekonomike, ne si shtet dhe komb, nuk arritëm ta shfrytëzojmë te ashtuquajturin ‘dividentin demografik’, për arësye se popullsia e re në moshë pune, u largua nga vëndi.

Tani mos e humbni këtë mundësi tjetër që po ju jep migracioni kthyes, si me investimet e tyre ashtu edhe me njohurite dhe aftësitë e tyre të fituara në perëndim.

Bituar në DITA

Arjan Gjonça është Professor i Demografisë në London School of Economics.