Çështja e Bankers Petroleum në Shqipëri nuk është thjesht historia e një kompanie nafte. Ajo është një nga rastet më domethënëse për të kuptuar se si pasuritë natyrore të një vendi mund të shfrytëzohen për dekada, pa u kthyer realisht në mirëqenie për popullin e atij vendi.
Çfarë ka bërë Bankers në Shqipëri
Bankers Petroleum Albania ka shfrytëzuar që prej mesit të viteve 2000 fushën naftëmbajtëse Patos-Marinzë, fusha më e madhe e naftës në tokë në Europë. Kompania ka rritur ndjeshëm prodhimin, ka përdorur teknologji të avancuara për nxjerrjen e naftës së rëndë dhe ka eksportuar sasi të mëdha nafte bruto.
Nga pikëpamja teknike dhe industriale, Bankers ka kryer aktivitetin për të cilin është licencuar: ka nxjerrë dhe shitur naftë. Por problemi thelbësor nuk lidhet me nxjerrjen e naftës. Ai lidhet me ndarjen e përfitimit.
Pse Bankers akuzohet
Për më shumë se një dekadë, Bankers është akuzuar se: ka deklaruar humbje financiare të vazhdueshme, pavarësisht prodhimit të lartë. Për këtë arsye, nuk ka paguar tatim mbi fitimin për shumë vite, dhe ka raportuar kosto shumë të larta operative dhe investimesh.
Dyshimi kryesor ka qenë përdorimi i skemave të transfer pricing: shpenzime të fryra përmes kompanive të lidhura jashtë Shqipërisë, duke zhvendosur fitimin real jashtë vendit dhe duke lënë në Shqipëri vetëm kosto dhe taksa minimale.
Në praktikë, sa më shumë kosto të deklaruara, aq më pak fitim për shtetin shqiptar.
Abuzimet dhe problematikat e dyshuara
Abuzimet e përfolura rreth Bankers përfshijnë: mungesë transparence mbi strukturën reale të kostove; raporte financiare që nuk pasqyrojnë qartë fitimin real; konflikte të vazhdueshme me administratën tatimore; zvarritje të proceseve të kontrollit dhe rinegociimit.
Edhe kur janë ngritur shqetësime nga institucionet shtetërore, çështjet shpesh janë mbyllur pa sqarim publik të plotë, duke krijuar perceptimin se shteti ka qenë i pafuqishëm ose i painteresuar për të mbrojtur interesin publik.
Paradoksi shqiptar: naftë ka, përfitim jo
Rasti Bankers është kthyer në simbol të paradoksit shqiptar: Shqipëria ka pasuri natyrore të mëdha, nxjerr naftë për eksport, por përfitimi për buxhetin e shtetit dhe qytetarët mbetet i kufizuar
Ndërkohë, zonat ku nxirret nafta kanë mbetur ndër më të varfrat dhe më të ndoturat mjedisore, pa zhvillim real ekonomik.
A është e mundur që nafta shqiptare të përdoret për popullin shqiptar?
Po, teorikisht është plotësisht e mundur. Por kjo kërkon: kontrata të ndërtuara më mirë dhe të rinegociuara me interes publik; kontroll real mbi kostot dhe fitimet; transparencë të plotë fiskale; institucione të forta që nuk tërhiqen nga presioni i kompanive të mëdha
Në shumë vende, pasuritë natyrore përdoren për: financimin e arsimit, shëndetësisë, infrastrukturës, fondeve sovrane për brezat e ardhshëm
Në Shqipëri, problemi nuk ka qenë mungesa e pasurisë, por mungesa e vullnetit dhe aftësisë për ta mbrojtur atë.
Përfundim
Çështja Bankers nuk është vetëm një debat ekonomik. Ajo është një test për shtetin shqiptar: a është në gjendje të mbrojë pasurinë kombëtare, apo do të vazhdojë të lejojë që ajo të shndërrohet në fitim privat për pak subjekte, ndërsa populli mbetet spektator?
Derisa kjo pyetje të marrë një përgjigje të ndershme, Bankers do të mbetet simbol i një problemi shumë më të madh se një kompani: dështimit për ta kthyer pasurinë kombëtare në mirëqenie publike.
