Deri në korrik të vitit 1945, lista e objektivave për bombat atomike nuk drejtohej nga Hiroshima dhe Nagasaki, por nga Kioto – jo një vend industrial, por qyteti i pavioneve të artë dhe të argjendtë, i kështjellës Nijo të Katit të Nightingale, një qytet i vendosur në një rrjet gjeomantik (i ngjashëm me feng shui-n gjeografik), dhe kryesisht i pandryshuar për 1500 vjet. Kryeqyteti i lashtë i Japonisë u kursye vetëm sepse sekretari amerikan i luftës, Henry L Stimson dhe gruaja e tij e kishin vizituar më parë.
Stimson kishte vizituar Kioton me gruan e tij, Mabel, në cilësinë e guvernatorit të përgjithshëm të Filipineve në fund të viteve 1920. Protesta e tij nuk bazohej në dashurinë naive, por në idealizmin e një burri shteti, një bindje se Kioto përfaqësonte vlera më të larta dhe ai luftoi për qytetin shumë herë kundër të tjerëve, nga Presidenti Harry S Truman deri te kreu i programit atomik, Gjenerali Leslie Groves, me të cilin Stimson debatoi saktësisht nëse ishte e drejtë, apo e leverdishme, “të ndahej zemra kulturore e Japonisë”.
Rruga drejt dorëzimit, rrëfimi i ri i Evan Thomas për muajt e fundit të Teatrit të Paqësorit, tregon shumë debate të tilla. Shpesh, në këtë llogari, nuk ka zgjedhje të mira; akoma më shpesh, ato nuk mund të kuptohen si “vendime” të thjeshta. Përkundrazi, ato janë grumbullime faktorësh që rrotullojnë kokën, shpesh banale. Karakterizimi i sigurt i Thomas dhe përdorimi i detajeve të treguara – sekretarja e Groves, zonja O’Leary, fiton lojëra pokeri kundër adjutantëve të shqetësuar ndërsa ata presin lajmet nga Hiroshima – i lejon historianit të paraqesë detajet e përditshme.
Thomas parashtron rastin për veprimet e amerikanëve. Ai shpjegon pse “bombardimi i saktë” i objektivave ushtarakë në Japoni nuk ishte i realizueshëm dhe pse bomba e dytë atomike ishte bindëse për komandën e lartë japoneze kur e para nuk ishte (ata mashtruan veten se asnjë komb nuk mund të kishte prodhuar më shumë se një). Në mënyrë më bindëse, ai kundërshton rrëfimet revizioniste të bombardimeve duke zbërthyer kontekstin – bombardimet e Dresdenit, Beteja e Okinawas, pushtimi rus i Mançurisë – që ishte mbi të gjitha në mendimet e atyre që vepronin.
Këto interpolime mbështeten mirë nga aksesi i ri në ditarët e protagonistëve të tij: Stimson, gjenerali Carl “Tooey” Spaatz (kreu i bombardimeve strategjike në Paqësor) dhe ministri i Jashtëm japonez Togo Shigenori. Stimson është figura kryesore në atë kastë, veçanërisht në pjesën e parë të librit dhe Thomas e përshkruan atë me një mprehtësi simpatike: “Qëndrimi i tij është gjithmonë i ngritur, sikur të jetë në këmbë në vëmendje, në gatishmëri. Ai ka qenë në një mënyrë të foluri, në roje pothuajse gjatë gjithë jetës së tij… Nëna e tij vdiq kur Stimson ishte vetëm tetë vjeç”.
Megjithatë, kapitujt në Japoni ndihen më të shtrënguar. Termat japonezë shumohen, jo gjithmonë në mënyrë ndriçuese. Kur Thomas tregon Përrallën e 47 Ronin, një tekst klasik mbi detyrën ekstreme, ai prezanton shogun, daimyo, bushido, seppuku, chu, giri dhe gekokujo në një faqe të vetme. Ai mund të nënkuptojë një kritikë ndaj një shoqërie të rënduar me koncepte, por ajo lexohet në mënyrë të pahijshme dhe pak nga termat përdoren përsëri në mënyrë analitike. Ju zbuloni njëfarë mirënjohjeje nga historiani që Togo, me statusin e jashtëm të një familjeje koreane (të natyralizuar prej shekujsh), ishte jashtëzakonisht i qartë në avokimin e tij të vetmuar për dorëzim; anasjelltas, ka një prekje hutimi mbi “artin e stomakut” (të folurit e dyfishtë) të kundërshtarëve të kabinetit të Togos, veçanërisht atë të ministrit shumë ambivalent, për të mos thënë intransigjent, të luftës Anami. Kritika e Thomas bie mbi të, në vend të perandorit Hirohito, i cili është portretizuar si një kukull që i ka thyer fijet. Vetëvrasja rituale e Anamit në vitin 1945 dramatizon atë që u shmang nga dorëzimi: vetëvrasja e Japonisë.
Metoda skenike dhe stili urgjent i të shkruarit të Thomas – libri është kryesisht në kohën e tashme – mishëron tezën e tij se dorëzimi “ishte një gjë e afërt” që varej nga veprimet individuale. Veçanërisht alarmante është rrëfimi i fluturimit të “Fat Man” drejt Nagasaki. Piloti, i devotshmi katolik Charles Sweeney, u përball me rezervuarët e bllokuar të karburantit, goditjet e rrufesë dhe një gabim çelësi që nënkuptonte se bomba ishte plotësisht e armatosur në mes të fluturimit. Pas hedhjes së bombës, Sweeney nuk kishte asnjë shpresë për t’u kthyer në bazë. Ai bëri një ulje emergjente në Okinawa, ekipi i tij qëlloi “çdo flakë të mallkuar në aeroplan” për të pastruar pistën.
Edhe në këtë pikë, nuk hidhet. Nga një histori e Uashingtonit dhe Tinian tropikal, ku u nisën Enola Gay dhe Bockscar, përralla e dorëzimit zhvendoset në bunkerët poshtë Pallatit Perandorak të Tokios, ku Togo ia del me sukses të bindë Perandorin që të nxirrte me guxim oficerët e tij vrasës të ushtrisë dhe t’i ofrojë Japonisë të dorëzohet. Thomas mbyll me një farë reflektimi mbi historitë e mëvonshme dhe jetët e përtejme historiografike të heronjve të tij, dhe ka shumë për t’u marrë parasysh, në veçanti, në trashëgiminë e veprimit parimor të Stimson. Në përgjithësi, megjithatë, Rruga drejt dorëzimit funksionon më së miri si një studim bindës i një momenti tragjik: një përplasje burrash dhe nevojash.
