Vullnet Skëndaj
Që fëmijë, bashkë me qumështin e nënave, u mësuam nga poetët e kombit, me dashurinë e madhe pēr dheun e të parëve, me krenarinë e tē qenit shqiptar. Vargjet e mrekullueshme të Naimit të madh i ngrenë peshë zemrat e bashkëkombësve kudo ku janë:
Ti, Shqipëri, më jep nder, më jep emrin shqiptar.
A ka vargje më të ngrohta nga buron një dashuri e pastēr dhe e pafund? Ato edhe të vdekurin e ngrenë nga varri. E me vargje të tilla mahnitëse u rritëm, u edukuam, u mësuam të jetojmë në cilindo cep të botës, atje ku na ka zënë halli të punojmë, të jetojmë e të mbajmë veten me shpresë, me besim për të ardhmen tonë e tê fëmijëve tanë . Por sot nê Shqipērinë e mrekullive dhe të çudirave po ndodhin bëma e çudira që, sa vijnē e shtohen, shumohen e po na vrasin dita- ditës.
Çfarë ka ndodhur në fakt? Duke filluar nga Abetarja e duke vazhduar me tekstet e tjera, në shkollat e mesme edhe më të lartat, poetët tanë të Kombit po zhduken e po shuhen një e nga një në thellësinë e hapësirës dhe harresës e të errësirës. Në tekstet tona po mbizotërojnë heroizmat e kryeministrave, të djeshëm e të sotëm . Nëse para viteve 90- të ishin tē tejmbushura me “fillin e kuq” tē Partisë së Punës, sot kemi tê njëjtën ideologji, të njëjtën politikë të partive nê pushtet. Pra ku ishim? Asgjëkund.
Çfarë ka ndodhur e po ndodh me poetēt tanë të kombit ? Ata po zëvendësohen me krijues modernistë e disidentë. Po le t’u kthehemi fakteve.
E nisim me Çajupin e madh, me një poet, monument tê dashurisë për dheun e tē parëve. Vargjet e tij edhe sot janë drithëruese e tê rrēqethin me forcën e fuqinë që tê japin pēr tokën mëmë :
Në ç’vend kemi lerë,
Ku na bëjnë nderê?
Ku na duket balta,
më e ëmbël se mjalta ?
Në Shqipëri.
Vargje tëtilla tê ngrenë peshë. Ato, jo vetëm të bëjnë për vete, por të depërtojnë në thellësinë e shpirtit, të qenies së çdo shqiptari.
Krijuesi i poezive tê mrekullueshme të “Baba Tomorit” sot, në tekstet e nxënësve, sa vjen e po zhduket, po harrohet e denigrohet. Pse?
***
Le t’i referohemi legjêndës sē letërsisë shqipe të viteve 30-të, Migjenit- gjeni, njeriut e krijuesit meteor, që ashtu si erdhi edhe u zhduk në vitet e errësirës e të padijes, e tashmë, po kthehet në harresë. Fakti që pjesë e krijimtarisë së tij u bënë njerëzit e thjeshtë; lypësit, Zeneli, Luli i vocërr, malësori, Lukja, Nushi e me dhjetëra e dhjetë portrete e personazhe tipike të realitetit të kohës nuk mund të kenë akoma vend në tekstet e sotme për faktin e thjeshtê. Këta personazhe, këto tematika janë aktuale më tepër se kurrë në realitetin e shek. XXI, në vitet e demokracisë se sotme. Sa fëmijë vdesin edhe sot e kësaj dite si ai i skicēs “Bukuria që vret”? Sa prostituta shqiptare enden semaforëve të vendeve të botës? Sa malësorë bëhen servilë si ai i “Legjendës sē misrit”? Sa lypsa shtrijnë duart e mpita në cepa trotuarësh e rrugësh? Migjeni i madh nuk pati asgjë të përbashkët me sundimtarët e pasanikët e djeshëm. E si mund ushqehen fëmijët e sotëm me krijimtarinë e poetit? Si mund të jenë në tekstet e sotme skicat dhe krijimet e tij, kur ato u bien kokës sundimtarëve dhe pushtetmbajtësve që na mashtrojnë nga mëngjesi e deri në darkë me dokrra e gënjeshtra pēr bollëkun ? .. Jeta e gjeniut tê madh u shua si qiriri i Naimit. Ai krijoi për popullin e varfër e të thjeshtê, ndaj edhe këto qeveri , që vijnë e ikin si në parada karnavalesh, nuk kanë se si tê pajtohen me krijimtarinë e poetit meteor, me “Vargjet e lira ”
të tij.
***
Po t’i referohemi krijimtarisë së F. S. Nolit, kuptohet se armiqësia e kalemxhinjve është tamam si ajo e një uragani të vërtetë.
Ata në asnjë mënyrë nuk mund të pranojnë një armik, një kundërshtar politik të kalibrit të Nolit që të jetë pjesë e edukimit të nxënësve në shkollat tona. Se cili është Noli dhe çfarë ka bērë ai, jo vetëm si udhëheqës shteti, por edhe si përkthyes i kryeveprave të letërsisë botërore, si krijues, si historian, si muzikolog si klerik, këtë e dinë ata që e kanë njohur mirë veprën dhe krijimtarinë e tij. Noli ishte udhëheqësi i së parës qeveri demokratike shqiptare.
Ai nuk mund tê pajtohej as me vrasjet e pabesa të shokëve dhe bashkëluftëtarëve të shquar të kombit shqiptar si: Bajram Currit, Hasan Prishtinës, Avni Rustemit, Luigj Gurakuqit etj . Noli i përjetësoi këto figura në poezitë -elegji, ku i vajtoi me dhimbje humbjet e tyre si njerëz të shquar të kombit. Si mund tê harrohet gjesti dhe akti burrëror i një djali të Libohovës, kur në mes tê Parisit vrau tradhtarin Esat Pashë Toptanin? Si mund të edukohet ky brez pa poezitê e mrekullueshme tê Nolit: “Anës lumenjve”, “Marshi i Barabait”, “Krishti me kamzhik”,
“Syrgjyn vdekur”, “Shpellë e Dragobisë”, të cilat sot, më tepēr se kurrë, janë aktuale. Mjafton që Noli të cilësohet armik i betuar i monarkisë për ta fshirë atë njëherë e mirë, jo vetëm nga historia, por edhe nga krijimtaria letrare, si krijues, si poet, si historian, si burrë shteti, si klerik apo si përkthyes .
***
Të njëjtin fat ka pësuar edhe një poet tjetër i çështjes sonë kombëtare. Ai është Aleksandër Stavre Drenova ose Asdreni.
Një njeri i madh, një krijues, njē poet një atdhetar dhe patriot i shquar që ia kushtoi jetën e vet çështjes kombëtare. Ai punoi e jetoi në mërgim, ashtu si qindra e mijēra shqiptar ë të tjerë qē patën fatin e keq të mërgojnë në vende të huaja për të mbijetuar. Krijimet e Asdrenit :
“Rreze dielli” ,” Psallme murgu”, “Endrra e lot ” kanë qenë e mbeten një thesar i paçmuar i fondit të artë të krijuesve tanë kombētarë. Poet me zemēr të madhe me njê botē refkektuese ndjenjash, ai i këndoi nē krijimtarinë e tij jo vetëm natyrës së bukur, stinëve, por edhe halleve e plagëve të mëdha të shoqërisë e jetës sê përditshme, plot halle të shqiptarëve. Ai i stigmatizoi baballarët e kombit atje në parlamentin shqiptar të kohës duke u çjerrrë maskën e duke i nxjerrë ashtu siç ishin në tê vërtetë,gjarpërinj siç i quante ai në poezinê e tij “Krerëve tradhtarë”. Asdreni njihet edhe si autor i himnit tonë kombëtar, pa lēnē pas dore kontributin e tij të shquar në koloninë shqiptare të Bukureshtit për botimin e librave shqip. Një njeri që u end në kalvarin e vuajtjeve e mjerimit, që jetoi midis vargjeve për lulëkuqen dhe dedikimeve për fashizmin. Po ky njeri e patriot i madh ,njeriu e poeti i një arti të jashtëzakonshëm, me një figuracion të mrekullueshëm, gjendet i vdekur , në viti 1947 në një lulishte tê Bukureshtit . E rëndësishme është se edhe sot ,ky poet i madh, kjo zemēr e pakënaqur nga drejtësia e kohës ky vërejtës kritik i viteve tê monarkisë po përçmohet dhe është pothuajse i fshirë nga tekstet shkollore.
