Ndarja nga jeta e një kineasti model dhe historia e filmit të parë shqiptar: Origjinali u zhduk në rrethana misterioze

 

 

Nga Dhimitër Shtëmbari

Botuar në DITA

Në radhën e figurave më të shquara të kinematografisë shqiptare, sidomos të dekadave të para të jetës së saj, pa as më të voglin dyshim Kristaq Dhamo ze një vend shumë të nderuar.

Po cili është Kristaq Dhamo?

I lindur më 20 prill të vitit 1933 në fshatin Libofshë të rrethit të Fierit në një familje të mirënjohur për kontribut atdhetar, Kristaq Dhamo në vitin 1952 do të mbaronte Liceun Artistik “Jordan Misja”, në degën e dramaturgjisë.

Ai është i vetmi nxënës në historinë e këtij Liceu që mbrojti diplomën me vënien në skenë të pjesës “Dëftesa e pjekurisë” të autorit K. Simonov, e cila u shfaq disa herë në Teatrin Popullor.

Në të interpretuan për herë të parë Piro Mani, Kujtim Spahivogli, Esat Oktrova, Mihallaq Luarasi e të tjerë, që, më vonë, do të bëheshin figura të shquara të skenës shqiptare.

Student në Budapest

Në vitet 1952 – 1956 Kristaq Dhamo do të studionte në Budapest të Hungarisë për regjisurë filmi në Institutin e Lartë të Teatrit dhe të Kinematografisë së atij vendi.

Duke vlerësuar përgatitjen e tij të lartë, në qershor të vitit 1956 Këshilli Pedagogjik i këtij Instituti i besoi si punë diplome xhirimin e filmit artistik “Histori dashurie”. Ishte një provë jo vetëm për këtë student, por edhe për vetë Institutin, pasi ishte filmi i parë me metrazh të gjatë që realizohej me vetë forcat e shkollës.

Për fat të keq, u arrit të xhiroheshin vetëm nëntë minuta, sepse, pas ngjarjeve të Revolucionit Hungarez të tetorit 1956, qeveria shqiptare nuk e lejoi qëndrimin e mëtejshëm të këtij studenti në Hungari.

Regjisor në Kinostudion “Shqipëria e re”

Një muaj mbas kthimit prej Budapestit, pikërisht më 18 dhjetor 1956 Kristaq Dhamo emërohet regjisor në Kinostudion “Shqipëria e re”. Tanimë ai do t’i kushtohej detyrave të shumta dhe, për më tepër, mjaft të vështira. Sepse hidheshin hapat e para në rrugën e kinematografisë shqiptare.

Më 1 qershor 1957 fillon xhirimin e filmit të parë artistik shqiptar me metrazh të gjatë: “Tana”, me skenar të Fatmir Gjatës, Nasho Jorgaqit e të vetë Kristaqit.

Filmi mbaron së xhiruari në nëntor të po atij viti, domethënë brenda gjashtë muajve! Mirëpo… në rrethana krejt misterioze zhduket negativi dhe pozitivi origjinal i montuar! Ajo çka shikohet sot, nuk është tjetër, veçse një rimontim i materialit të cilësuar si i pavlefshëm në variantin e parë, me disa episode shtesë, të kërkuara këto nga instancat partiake, për ta bërë filmin “sa më realist”! Qe për këtë arsye, që ky film të shfaqej më 1958, duke u ndryshuar kësisoj edhe data e prodhimit!

Filmi “Tana” ka hyrë në historinë e filmit shqiptar edhe si vepra e parë artistike me metrazh të gjatë.

Inisiator për krijimin e “prapavijës” së Kinostudios

Në një boshllëk total teknik e organizativ të Kinostudios së kohës, dilte nevoja për një kompletim tërësor të këtij institucioni. Falë këmbënguljes së disa kineastëve të kohës, në mënyrë të veçantë të regjisorit të ri të Kinostudios, Kristaq Dhamo, u ngrit prapavija e nevojshme për prodhimin e filmit artistik (reparti i dekoreve, rrobaqepësia, kostumeria, rekuizita, ndriçimi, butaforia etj.)

Në punë e sipër u përgatitën edhe punonjësit teknikë e artistikë, që, më pas, do të ishin një prapavijë e fuqishme e filmit artistik shqiptar.

Në vazhdim të punës si regjisor, Kristaq Dhamo do të ishte autor i disa filmave. Kështu, më 1959, në bashkëregji me sovjetikun J. Ozerov, xhirojnë bashkëprodhimin sovjeto – shqiptar “Furtuna”. Më pas do të xhiroheshin dokumentarët “Ne u dashuruam me Shqipërinë” (1959) dhe “Asambli i Këngëve dhe i Valleve” (1960), realizuar këta në bashkëpunim me G.Erebarën, me të cilat nis edhe krijimtaria kinematografike e suksesshme e këtij të fundit.

Kineast me interesa të gjëra intelektuale, Kristaq Dhamo do t’i shpaloste aftësitë e veta edhe në fusha të tjera të kinematografisë. Kështu, më 1959, si anëtar i stafit pedagogjik punoi për formulimin e programeve të Shkollës së lartë për Aktorë “Aleksandër Moisiu”, ndërsa më 1960 dha në të leksionet e para në vendin tonë për regjinë, teorinë dhe estetikën e filmit, si dhe për historinë e kinemasë.

Autor i disa filmave të vlerësuar për kohën

Ndërkohë, nuk e ndërpreu veprimtarinë krijuese. Në vitin 1963 realizoi filmin “Detyrë e posaçme”, për të arritur më 1965 te filmi “Vitet e para”, vlerësuar me çmimin e Republikës të klasit II dhe me Diplomë Nderi në festivalin e parë të Filmit Ballkanik në Varna (Bullgari, 1965) për “regjinë e skenave masive me vërtetësi kronikale”.

Veprimtarinë artistike e vazhdon me dokumentarin “Ata nuk vdesin” (1966) me bashkëskenarist P. Dadon. Ky është një dokumentar me vlera të spikatura për heroizmin e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare. Po me P. Dadon si bashkëskenarist, më 1969 realizohet filmi “Gjurma”, që shfaqet më 1970, pas një kalvari të gjatë korrigjimesh, rezultat i asaj fryme që kishte të bënte me luftën kundër dukurive të huaja në art e kulturë?!

Ripunimeve të theksuara iu nënshtrua edhe filmi “Brazdat”.Fatmirësisht, në arkiv ruhet i plotë varianti origjinal. Dy vjet më parë qe xhiruar filmi “Mëngjese lufte”, një ndër krijimet filmike më të arrira me temën e fëmijëve gjatë Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare.

Më pas vijnë filmat “Nga mesi i errësirës” – vlerësuar me çmim “Për regjinë më të mirë” në festivalin e filmit shqiptar 1979, “Qortimet e vjeshtës” – vlerësuar me çmim të dytë në festivalin e 5 – të të Filmit Artistik (1983), “Vendimi” – i vlerësuar me çmimin e dytë në festivalin e 6 – të të Filmit (1985) dhe “Botë e padukshme”, që cilësohet si filmi më i mirë i vitit 1987 dhe nderohet me Çmimin “Aleksandër Moisiu”.

Njohës mjaft i mirë i gjuhës filmike, kërkues në punën krijuese me aktorin, sqimtarë dhe i kujdesshëm maksimalisht me montazhin, me krijimtarinë e tij Kristaq Dhamo zë një vend të rëndësishëm në historinë e Kinematografisë shqiptare. Në tërësi kjo krijimtari shquhet për vërtetësi e realizëm artistik në pasqyrimin e atmosferës së kohës, të cilën e arrin përmes paraqitjes realiste të mjedisit sendor – figurativ me atë të marrëdhënieve njerëzore. Tregimi i qetë, analitik, mizanskenat që burojnë nga llogjika konkrete e dramës dhe e personazhit, detajet jetësore e artistike, metafora dhe figura të tjera artistike janë, gjithashtu, karakteristike në krijimtarinë e këtij kineasti të shquar.

Udhëheqës artistik për një kohë të gjatë

Si udhëheqës artistik i Kinostudios për një kohë të gjatë (1973 – 1981) dhe 1984 – 1992, është iniciues dhe drejtues artistik e pedagogjik i studios artistike (1973) dhe i kurseve pasuniversitare (1974 – 1992)

Kristaq Dhamo ka dhënë një ndihmesë tejet të veçantë në përgatitjen dhe formimin e artistëve të rinj, që, me kalimin e kohës, u bënë personalitete të mirënjohura në fushën e artit filmik: I. Muçaj, K. Mitro, E. Musliu, S. Kumbaro, R. Ljarja, K. Gjonaj, S. Pecani, H. Kamberi, N. Tafa, F. Koçi, B. Bisha, GJ. Xhuvani, E.Ibro, B. Martiniani, I. Kasapi e disa të tjerë.

Është e vështirë, që, në dhjetëra e dhjetëra filma të viteve 1973 – 1992 të mos gjesh gjurmët e dukshme të këshillave dhe të ideve krijuese, që Kristaq Dhamo i shpërndante gjithandej me bujari.

Ish-anëtar i Kryesisë së Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë

Kristaq Dhamo ka pas qenë zgjedhur anëtar i Kryesisë së Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë dhe kryetar i Komisionit të talenteve të reja të skenës dhe të ekranit.

Ndërkohë, ka qenë nisiator i organizimit të Festivalit të Filmit Shqiptar dhe drejtuesi i tyre që nga i pari (1976) dhe deri më 1991.

Paralelisht me këto detyra, ka udhëhequr mbrojtje diplomash për probleme të dramaturgjisë kinematografike, sikurse ka shkruar mjaft artikuj e studime për probleme të kinemasë. Ndërkohë, ai është edhe përkthyes i disa prej veprave të kinoestetëve të njohur, bashkautor në tekstin Historia e Artit 4 etj

Një kujtim tepër interesant nga Kolec Traboini

 … Në biseda të thjeshta, në komunikim njerëzor, duke na trajtuar si të barabartë, me një modesti të admirueshme, Kristaq Dhamo na mësoi të bëjmë filma. Ai ishte dhe vazhdoi të ishte derisa Kinostudio u rrënua nga vandalët politike të kulturës, mësuesi ynë model në kinematografi!

Dua të sjell një ngjarje të veçantë për të pohuar se megjithëse drejtues Kristaq Dhamo nuk ishte njeri skematik, as i ngurtë, as i sertë, siç kishte shumë të tjerë në atë regjim imponues.

Ruaj në kujtesë një ngjarje që kurrë nuk e harroj:

Kryeredaktori i gazetës “Drita” Duro Mustafaj kishte bërë një kërkesë që të më merrte në redaksi si sekretar i kolegjumit, me që e hoqën Abdyrrahim Myftiun për “Pashallarët e kuq” të Ismail Kadaresë. Atë kohë isha redaktor në sektorin e filmit kronikal, por redaksinë e kishim të përbashkët me filmin artistik. Më thirri në zyrën e tij Kristaq Dhamo, udhëheqësi artistik e, me mirësjellje, më tha: Ka një kërkesë emërimi për ty, të shkosh sekretar kolegjiumi në gazetën “Drita”. Çfarë mendon? – me pyeti. Ngrita supet. “Nuk e di”, u shpreha. Por, vazhdova,  “ma prish mendjen rritja e rrogës, se kam dy fëmijë për të rritur”. Sapo e kuptoi se kisha një mendim të luhatun, më tha: Mos shko! U çudita: Kristaq Dhamo kishte marrë përsipër të më komunikonte, por jo të më thoshte “mos shko!”

E pa që unë po dyshoja, dhe buzëqeshi. “Je i ri – më tha, – atje është një çerdhe grenzash… do të të hanë”. U topita. Ato fjalë nuk guxonte t’i thoshte askush në atë kohë. Po ai e tha hapur e pa as më të voglin hezitim. “Në do këshillën time, – vazhdoi me ton solid Kristaq Dhamo, – mos shko”. Më bindi. Pastaj shtoi: “Për rrogën mos u bëj merak. Do të bëjmë një ndarje në redaksi; ty do të propozoj në drejtori si përgjegjës i redaksisë së filmit dokumentar. Këtu do të jesh më mirë”.

Jo vetëm me bindi, por edhe më shpëtoi nga ndonjë situatë e vështirë që mund të më ndodhte në çerdhen e grenzave të Lidhjes se Shkrimtareve, ku i hanin kokat njeri-tjetrit. E falënderova për sinqeritetin dhe për këshillën. Ai më buzëqeshi e më rrahu krahët. “Je më mirë e më i sigurt këtu në Kinostudio”, më tha. Dhe u ndamë.

Nuk shkoi gjatë dhe më emëruan përgjegjës i Redaksisë së filmit dokumentar. Për 10 vjet e kreva atë detyrë, që nuk ishte e lehtë, por sa kohë kisha udhëheqës artistik Kristaq Dhamon, falë fantazisë së tij krijuese mbresëlënëse, gjithmonë gjendeshin zgjidhjet artistike.

Në vitin 1982 i jepet titulli i lartë Artist i Popullit

Në vitin 1979 Kristaq Dhamos i jepet titulli Artist i Merituar, ndërsa në vitin 1982 i jepet titulli më i lartë: Artist i Popullit. Në Festivalin e 11-të të Filmit Shqiptar (2000) nderohet me “Çmimin e karierës si regjisor”.

Artisti i Popullit, Kristaq Dhamo vazhdonte ta ndiqte me shumë vëmendje ecurinë e kinematografisë shqiptare dhe i vinte keq për tërë ata kineastë të talentuar që nuk po mundnin dot t’i shprehnin aftësitë e tyre për mungesë fondesh financiare!

Ndërkaq, jetonte me dhimbje përçapjet e disa intelektualëve, mjerisht edhe të disa prej deputetë të Kuvendit të Shqipërisë, që shpreheshin kundër tërë atij prodhimi filmik të para vitit 1990, që, në fund të fundit, mbante vulën e kohës.

Kristaq Dhamo u nda dje nga jeta në Ankona të Italisë i rrethuar nga dashuria e përkujdesja e gruas së tij, Dhorka dhe e vajzave – Rudina e Delina, që iu ndodhën të gjitha pranë.