Ndryshimet demografike pas rënies së Skënderbeut dhe hebrenjtë e Vlorës sipas arkivës osmane

Kanë ardhur dje në redaksi disa pyetje lidhur me një intervistë timen për faqen Manifesti.al publikuar dje edhe në DITA me titullin: “Shqiptarët pas Skënderbeut, çfarë dimë për numrin e popullsisë, besimin dhe migrimet”. Shumica e pyetjeve kanë të bëjnë me pjesën ku flitet për popullsitë e tjera që erdhën në trojet shqiptare pas pushtimit osman.

Është e vërtetë që sidomos nga fundi i shekullit XV dhe gjatë shekullit XVI, pati lëvizje popullsish drejt territoreve shqiptare, përfshirë vendosjen e grupeve me prejardhje nga Anadolli. Por duhet bërë një dallim i rëndësishëm. Ardhja e grupeve të reja nuk ishte i vetmi, madje as domosdoshmërisht procesi kryesor demografik në të gjitha krahinat. Për ta kuptuar më mirë, duhet të shohim të tria proceset, jo vetëm vendosjen e popullsive të ardhura, por edhe lëvizjet e shqiptarëve brenda dhe jashtë trojeve të tyre si dhe ndryshimet fetare të popullsisë vendase.

Çfarë popullsish erdhën? Një pjesë ishin turkmenët dhe grupe të tjera të lidhura me botën osmane. Një burim akademik i botuar nga Cambridge University Press përmend se, gjatë shekullit XV, grupe turkmene të fisit Çepni, me origjinë nga zona e Detit të Zi, u vendosën në Shqipërinë e Veriut. Ky është një tregues konkret i ardhjes së grupeve të jashtme, por nuk provon një migrim masiv në të gjithë territorin shqiptar.

Administrata osmane përdorte edhe vendosjen e grupeve gjysmë-nomade në zona të pushtuara. Edhe këtu praktika ndryshonte nga një krahinë në tjetrën. Nuk bëhet fjalë për politikë që u zbatua në mënyrë uniforme në Shqipëri.

Edhe Elbasani në Shqipërinë e Mesme, i themeluar si kështjellë osmane më 1466, u bë një qendër ku pati ardhje. Por nuk ka asnjë të dhënë serioze apo dëshmi për fluks turkmenësh nga Anadolli apo për grupe të tjera myslimane të ardhura që të kenë qenë në ato nivele sa të kenë ndryshuar në mënyrë të konsiderueshme përbërjen e popullsisë. Administrata osmane u mbështet gjerësisht te shqiptarët e islamizuar.

Është e vërtetë që pas vitit 1468 një nga proceset më të rëndësishme ishte largimi masiv i shqiptarëve drejt Italisë, bregdetit dalmat dhe viseve të tjera. Kjo, pasi, luftërat e viteve 1466–1467 shkaktuan shkatërrime të rënda, veçanërisht në Shqipërinë e Veriut dhe të Mesme. Burimet e kohës dëshmojnë për zona të tëra të  rrënuara. Një pjesë e shqiptarëve u largua jashtë trojeve, një pjesë u tërhoq drejt zonave malore, por të tjerët qëndruan dhe u përshtatën me rendin e ri osman. Gjatë shekujve pasues, ndodhën gradualisht ndryshimet fetare. Ato nuk duhen ngatërruar me ardhjen e një popullsie të re.

Pra, rreth pyetjes nëse përbërja e popullsisë shqiptare ndryshoi pas pushtimit osman, përgjigjja është po, por jo thjesht përmes ardhjes së popullsive të huaja. Ndryshimet erdhën nga ndërthurja e luftërave, emigrimit, zhvendosjeve të brendshme, vendosjes së disa grupeve të ardhura dhe islamizimit gradual të një pjese të shqiptarëve.

Për një studim më të hollësishëm, burimi kryesor do të ishin regjistrat osmanë të taksave dhe të popullsisë të shekujve XV–XVI, të cilët mund të ndihmojnë për të dalluar banorët vendas nga grupet e vendosura më vonë.

Pyetja e dytë që më ka ardhur lidhet me hebrenjtë.

Hebrenjtë janë një nga rastet më të dokumentuara të ardhjes së popullsive të reja në trojet shqiptare pas pushtimit osman, veçanërisht në fund të shekullit XV dhe gjatë shekullit XVI. Por ka një hollësi të rëndësishme. Hebrenjtë kishin qenë të pranishëm në këto territore edhe përpara kësaj periudhe.

Në vitin 1492, monarkët e Spanjës urdhëruan dëbimin e hebrenjve që nuk pranonin të konvertoheshin në krishterim. Më pas, edhe hebrenjtë e Portugalisë u përballën me dëbime dhe konvertime të detyruara. Një pjesë e tyre u drejtua drejt Perandorisë Osmane, ku gjeti mundësi për t’u vendosur dhe për të rifilluar jetën. Ndër destinacionet ishin edhe qytetet shqiptare, përfshirë Vlorën. Studimet historike dokumentojnë ardhjen e hebrenjve sefardikë nga Gadishulli Iberik, si dhe të grupeve hebraike nga Italia jugore.

Lidhur me pyetjen sa hebrenj kishte në Vlorë, një e dhënë e rëndësishme vjen nga regjistri osman i viteve 1519–1520.
Përbërja e familjeve në qytetin e Vlorës, sipas këtij regjistri ishte: Familje hebraike 528, Familje të krishtera 945, Familje myslimane 85. Gjithsej 1.558 familje. Ky regjistër osman i popullsisë dhe pronave, është analizuar në studimet e historianëve Gilles Veinstein dhe Pëllumb Xhufi.

Këto shifra tregojnë se hebrenjtë përbënin rreth 34% të familjeve të regjistruara në Vlorë. Është e rëndësishme të mos i ngatërrojmë familjet me numrin e individëve dhe të mos e paraqesim këtë përqindje si të vlefshme për gjithë Shqipërinë.

Edhe në Berat kishte një komunitet hebre të dokumentuar në shekullin XVI.
Në Durrës dëshmitë historike tregojnë praninë e hebrenjve edhe përpara dëbimeve nga Spanja. Elbasani gjithashtu përmendet ndër qytetet me vendbanime hebraike në periudhën osmane.

Por Vlora dhe Berati janë veçanërisht të rëndësishme në studimet për historinë e hebrenjve në Shqipëri. Ata krijuan komunitete të rëndësishme urbane, u përfshinë në tregti dhe në jetën ekonomike të qyteteve, por nuk ka prova që ardhja e tyre të ketë shkaktuar një zëvendësim demografik të popullsisë shqiptare.

Për më tepër, prania e hebrenjve nuk filloi me ardhjen e osmanëve. Ajo kishte rrënjë më të hershme mesjetare dhe, sipas dëshmive arkeologjike e dokumentare, edhe në antikitetin e vonë.

Pra, nëse po shqyrtojmë ndryshimet demografike pas rënies së Skënderbeut, vendosja e hebrenjve është një rast konkret, i dokumentuar dhe i dallueshëm nga migrimet e tjera. Ajo tregon se trojet shqiptare nuk ishin vetëm vende nga të cilat njerëzit largoheshin për shkak të luftërave, por edhe hapësira ku mbërrinin refugjatë dhe grupe të reja, të tërhequra nga pozita tregtare dhe lidhjet me Perandorinë Osmane.

Ditë të mbarë
Adrian Thano

Marrë nga rubrika e letrave të lexuesve, versioni print i gazetës Dita, faqe 2