Çfarë dimë për shqiptarët pas Skënderbeut?

Nga Migena Aleksi

Nga Arbëria mesjetare te kolonitë arbëreshe të Italisë dhe bashkësitë arvanitase të Greqisë, historia shqiptare është një histori e mbijetesës, e shpërnguljeve dhe e identiteteve që u formësuan në rrethana të trazuara politike, fetare dhe shoqërore.

Sa dimë realisht për shqiptarët e shekullit XV? Sa ishte popullsia në kohën e Skënderbeut? Çfarë besimi kishim, sa prej tyre u larguan pas pushtimit osman dhe sa mund të përcaktohet sot nga dokumentet për fatin e atyre që mbetën në trojet e tyre?

A mund të flasim për shifra të besueshme, apo burimet mesjetare na lejojnë vetëm vlerësime të kujdesshme?

Në këtë bisedë me gazetarin Adrian Thano, drejtues me përvojë të gjatë në median shqiptare, ai më bëri të kuptojë që historia duhet të shihet përtej ndarjeve të thjeshta kombëtare e fetare, por veçanërisht përmes përpjekjes për të dalluar faktet e dokumentuara nga hamendësimet.

Për të qenë e sinqertë, kjo bisedë kishte pritshmëri të tjera tek unë, por u ndal te një pyetje themelore: Çfarë mund të rindërtojmë me siguri për të kaluarën tonë dhe ku fillojnë kufijtë e asaj që dimë.

PYETJE: Gjatë studimeve në Itali, pata si pedagoge një arbëreshe dhe dëgjova për herë të parë, me habi, dy histori që i dija ndryshe. E para që pas rënies së Skënderbeut pati vendosje shqiptarësh jo vetëm në jug, por edhe në zona të tjera të Italisë, të cilat u asimiluan dhe nuk i ruajtën në të njëjtën masë me arbëreshët gjuhën e zakonet. E dyta se arbëreshët e Italisë së Jugut i përkasin traditës së ritit bizantin, pra ishin ortodoksë. Deri atëherë, kisha krijuar përshtypjen se shqiptarët që u larguan pas vdekjes së Skënderbeut dhe u vendosën në Itali kanë qenë katolikë. Kjo më bëri të kuptojë sa të larmishëm ishin shqiptarët në shekullin XV. E di që je shumë i dhënë pas historisë dhe arkivave. Çfarë dimë realisht për jetën shoqërore e kulturore në kohën e Skënderbeut? Si fillim, cilit besim fetar i përkisnin shqiptarët në kohën e Skënderbeut?

ADRIAN THANO: Në shekullin XV, shumica e popullsisë shqiptare ishte e krishterë. Krishterimi përfaqësohej nga dy tradita kryesore kishtare, ajo katolike e ritit latin dhe ajo ortodokse e ritit bizantin. Katolicizmi kishte prani të fortë në Shqipërinë e Veriut dhe në disa qendra të Shqipërisë së Mesme, veçanërisht në Shkodër, Lezhë e Drisht. Ortodoksia ishte e përhapur në shumë krahina të jugut dhe të lindjes, por edhe në zona të tjera.

Kjo ndarje nuk ishte absolute. Kufijtë kishtarë dhe ndikimet politike ndryshonin sipas krahinave e periudhave. Ndarja e lidhur tradicionalisht me vitin 1054 nuk krijoi menjëherë dy blloqe të përcaktuara qartë në trevat shqiptare.

Edhe historia fetare e Gjergj Kastriotit Skënderbeut ishte komplekse. I rritur në traditën e krishterë lindore, ai u konvertua në islam gjatë qëndrimit në oborrin osman dhe, pas kthimit në Arbëri më 1443, u rikthye publikisht në krishterim. Më pas, veçanërisht në vitet pasuese, ai forcoi lidhjet me Kishën e Romës dhe me botën katolike.

Islami nuk ekzistonte te shqiptarët në atë periudhë?

Islami ishte i pranishëm në trevat shqiptare përmes administrimit osman dhe konvertimeve të hershme. Në fillim të shekullit XV kishte shqiptarë të konvertuar në islam, përfshirë individë të lidhur me elitën politike dhe ushtarake.Prandaj, nuk është e saktë të thuhet se islami mungonte plotësisht.

Megjithatë, krishterimi ishte feja mbizotëruese. Përhapja e islamit ndër shqiptarë u zhvillua gradualisht gjatë shekujve pasues, me ritme të ndryshme nga një krahinë në tjetrën. Shkaqet ishin të ndërthurura. Interesat politike dhe ekonomike, mundësitë për karrierë në administratën osmane, marrëdhëniet shoqërore, tatimet dhe faktorë të tjerë që ndryshonin sipas kohës e vendit.

Por shqiptarët e krishterë dhe ata që më vonë u bënë myslimanë vazhduan të ndanin të njëjtën gjuhë, zakone dhe lidhje krahinore.

Është e saktë që arbëreshët e sotëm janë ata shqiptarë që ikën në Itali pas rënies së Skënderbeut?

Në një masë të rëndësishme, po. Por kjo është vetëm një pjesë e historisë.
Arbëreshët janë pasardhës të valëve të ndryshme të migrimit shqiptar drejt Italisë, veçanërisht gjatë shekujve XV dhe XVI.

Lidhjet ndërmjet Shqipërisë dhe Italisë së Jugut ishin krijuar edhe përpara vdekjes së Skënderbeut. Në vitin 1461, ai kaloi në Itali me forcat e tij për të ndihmuar mbretin Ferdinand I të Napolit në konfliktin për fronin. Këto marrëdhënie ushtarake e politike i paraprinë valëve të mëvonshme të migrimit.

Pas rënies së Krujës më 1478 dhe Shkodrës më 1479, presioni osman dhe pasiguria i shtuan migrimet. Ato vazhduan edhe në periudhat pasuese. Këtë proces studimet e trajtojnë si një histori të gjatë, me disa valë dhe rrugëtime të ndryshme. Pra nuk ka patur një shpërngulje të vetme, vetëm pas vdekjes së Skënderbeut.

Dhe këta shqiptarë që u vendosën në Italinë e jugut, pra arbëreshët e sotëm, ishin kryesisht ortodoksë apo jo?

I përkisnin traditës së krishterë lindore dhe ruajtën liturgjinë e ritit bizantin. Një pjesë e rëndësishme e tyre u integrua në Kishën Katolike, por duke ruajtur ritin lindor. Dy qendra të rëndësishme të kësaj tradite të përzier janë Ungra (Lungro), në Kalabri, dhe Hora e Arbëreshëvet (Piana degli Albanesi), në Sicili.

Po shqiptarët katolikë të asaj kohe? Sipas studimeve të mia edhe ata migruan por ndryshe nga arbëreshët e sotëm, u vendosën në veri të Italisë dhe u asimiluan brenda dy brezash. Është e vërtetë?

Është e vërtetë që edhe ndër shqiptarët katolikë pati shpërngulje të konsiderueshme. Një pjesë e popullsisë së qyteteve dhe zonave tona bregdetare u largua drejt zotërimeve të Republikës së Venedikut. Disa shërbyen si ushtarë, përfshirë stratiotët, kalorës të lehtë të përdorur gjerësisht në luftërat e shekujve XV dhe XVI. Të tjerë u morën me tregti e zejtari.

Në Venecia u krijua edhe një institucion i rëndësishëm i komunitetit shqiptar, i njohur si Scuola degli Albanesi, që dëshmon praninë dhe organizimin shoqëror të shqiptarëve në qytet.

Nuk ka bazë të mjaftueshme për të pohuar se të gjithë emigrantët shqiptarë katolikë u vendosën në Italinë e Veriut ose se u asimiluan brenda dy apo tri brezash. Proceset e integrimit ndryshonin sipas vendbanimit, profesionit, martesave dhe marrëdhënieve me popullsinë vendase.

Sa ishte popullsia shqiptare në kohën e Skënderbeut? Disa flasin për 200–300 mijë banorë, të tjerë për shifra shumë më të mëdha, disa milionë

Nuk kemi census të plotë të popullsisë shqiptare për shekullin XV. Historianët përdorin burime të ndryshme, regjistrat osmanë të taksave, dokumentet veneciane, aktet kishtare, dokumentet e principatave, të dhënat mbi vendbanimet e kapacitetet ushtarake, etj.

Një burim i rëndësishëm është regjistri osman i Sanxhakut të Arvanidit i viteve 1431–1432. Ai përmban të dhëna për vendbanime, njësi ekonomike, familje të regjistruara dhe zotërime në një territor të caktuar. Por nuk përfshin të gjitha zonat ku jetonin shqiptarë dhe nuk mund të përdoret i vetëm për të llogaritur popullsinë e përgjithshme shqiptare në Ballkan. Regjistrat kishin qëllime fiskale dhe administrative, ndaj numri i njësive të regjistruara nuk përputhet automatikisht me popullsinë reale.

Për këto arsye, nuk do të jepja një numër të vetëm, si 200 mijë ose 300 mijë banorë, pa përcaktuar territorin, vitin dhe metodën e llogaritjes.

Cilat ishin qytetet kryesore të asaj kohe?

Ndër qendrat e rëndësishme ishin Shkodra, Durrësi, Kruja, Lezha, Drishti, Berati, Gjirokastra, që kishin rëndësi politike, tregtare ose ushtarake. Një tabelë e sigurt me numrin e banorëve për secilin qytet pa burime të veçanta për çdo vend dhe periudhë, nuk besoj se është e mundur. Në mesjetë, qytetet shqiptare ishin përgjithësisht shumë më të vogla se metropolet e sotme.

Po sa shqiptarë mbetën në trojet e tyre pas pushtimit osman, dihet? Qëndron besoj historia e atyre që u tërhoqën në male për të mos u islamizuar?

Duhet të dallojmë largimin drejt Italisë, zhvendosjet brenda trojeve shqiptare, ndryshimet e vendbanimeve dhe humbjet e shkaktuara nga luftërat e epidemitë. Pa këto, asnjë shifër nuk është e besueshme.

Është e vërtetë që një pjesë e atyre që mbetën u tërhoqën në male. Pjesa tjetër vazhdoi të jetonte edhe në fshatra, qytete, fusha dhe zona bregdetare. Jeta ekonomike e shoqërore u riorganizua gradualisht nën administrimin osman.

A pati ardhje të popullsive të tjera në këto troje gjatë kësaj periudhe?

Po. Perandoria Osmane lëvizi dhe vendosi popullsi të ndryshme në territoret e saj, sipas nevojave administrative, ushtarake dhe ekonomike. Në disa zona të Ballkanit u vendosën grupe nga Anadolli, si dhe popullsi të tjera të lidhura me organizimin ushtarak osman.

Në të njëjtën kohë, në pjesë të ndryshme të Ballkanit kishte popullsi sllave, vllahe dhe bashkësi të tjera, prania e të cilave i paraprinte pushtimit osman.

Burimet mesjetare dhe osmane dëshmojnë praninë e popullsive vllahe, të njohura sot edhe si arumune, në pjesë të ndryshme të Ballkanit. Shumë prej këtyre bashkësive merreshin me blegtori, tregti dhe veprimtari të lidhura me lëvizjen sezonale. Për të përcaktuar numrin e tyre në secilën krahinë shqiptare gjatë shekullit XV nevojiten burime të posaçme.

Po për hebrenjtë, çfarë dimë? Erdhën të tillë në këtë periudhë që po flasim?

Prania hebraike në Ballkan dhe në disa qytete të bregdetit shqiptar dokumentohet në periudha të ndryshme. Duhet dalluar historia e bashkësive më të hershme hebraike nga migrimet sefardite pas dëbimit të hebrenjve nga Spanja më 1492.

Perandoria Osmane pranoi shumë hebrenj sefarditë të shpërngulur nga Gadishulli Iberik. Gjatë shekujve XV dhe XVI, bashkësi hebraike u vendosën në qendra të ndryshme të perandorisë, përfshirë qytete të Ballkanit dhe bregdetin jugor të Shqipërisë.

Me gjithë këto migrime dhe ardhje të popullsive të tjera, përfshirë ndryshimet fetare, a ndryshoi struktura e popullsisë shqiptare?

Luftërat, migrimet, zhvendosjet e brendshme, vendosja e grupeve të tjera dhe ndryshimet fetare ndikuan në mënyra të ndryshme në krahina të ndryshme. Disa qytete dhe veçanërisht zonat kufitare përjetuan ndryshime të dukshme. Në shumë zona të tjera vazhdoi jeta e popullsisë vendase.

Ta thashë më lart që duhet dalluar ndryshimi i fesë nga ndryshimi i përkatësisë gjuhësore. Konvertimi në islam nuk nënkuptonte automatikisht ndryshim të gjuhës apo të origjinës familjare. Po kështu, ruajtja e krishterimit nuk nënkuptonte domosdoshmërisht një identitet politik të njëjtë për të gjithë të krishterët.

Dua të them që historia shqiptare e periudhës osmane duhet parë si historia e një shoqërie që ndryshoi gradualisht, jo si zëvendësimi i një popullsie me një tjetër.

Kam dëgjuar të thuhet edhe se popullsia shqipfolëse në shekullin XV mund të ishte rreth 10 milionë. Është një video e profesor Përparim Kabos që qarkullon online. A ka baza kjo shifër?

Një vlerësim prej 10 milionë banorësh për popullsinë shqipfolëse të shekullit XV do të kërkonte prova demografike jashtëzakonisht të forta.

Së pari, duhet të përcaktohet çfarë nënkuptohet me «popullsi shqipfolëse»: banorët e trojeve të sotme shqiptare, të gjitha zonat ku jetonin bashkësi shqipfolëse, apo edhe bashkësitë e vendosura prej kohësh në Greqinë e sotme dhe rajone të tjera. Më pas duhen paraqitur burimet, mënyra e llogaritjes dhe krahasimi me vlerësimet për popullsinë e përgjithshme të rajoneve përkatëse. Ju thashë që regjistrat osmanë japin të dhëna të rëndësishme për vendbanimet dhe familjet në territore të caktuara, por nuk përbëjnë një census të plotë të gjithë popullsisë shqipfolëse të Ballkanit.

Prandaj, shifra prej 10 milionësh nuk duhet pranuar si fakt pa argumentim dokumentar të verifikueshëm. Është shumë e lartë duke patur parasysh popullatën e përgjithshme të gjithë Perandorisë Osmane në atë kohë.

Po kthehem te shqiptarët e Italisë. Pse arbëreshët në jug ruajtën një identitet të veçantë, kurse shqiptarët që u vendosën në veri të Italisë u asimiluan?

Një pjesë e rëndësishme e arbëreshëve u vendos në fshatra ku bashkësitë mund të ruanin gjuhën, traditat, kujtesën historike dhe institucionet fetare. Përqendrimi në vendbanime të veçanta krijoi kushte të favorshme për vazhdimësinë kulturore.

Në qytetet e mëdha, si Venecia, shqiptarët jetonin të shpërndarë mes popullsisë vendase dhe merrnin pjesë në jetën e përbashkët ekonomike e shoqërore. Në disa raste, kjo e lehtëson asimilimin gjuhësor dhe kulturor.

Procesi nuk ishte i njëjtë kudo. Ruajtja e gjuhës dhe e identitetit varej nga organizimi i komunitetit, marrëdhëniet familjare, institucionet fetare dhe kushtet politike.

Edhe arbëreshët e jugut u integruan në shoqërinë italiane. U integruan në forma të ndryshme. Vetëm një pjesë e bashkësive ruajti një identitet kulturor e gjuhësor të veçantë.

Çfarë ishte Moreja dhe çfarë lidhjeje ka me arbëreshët? Kënga “Moj e bukura More” mua më ngjeth. Pse e këndojnë arbëreshët kur Moreja është në Greqi? Dhe pse quhet More?

Moreja ishte emri historik i gadishullit të Peloponezit, në jug të Greqisë së sotme. Origjina e emrit shpjegohet në mënyra të ndryshme, ndër të cilat është edhe lidhja e propozuar me pemën e manit, por etimologjia nuk duhet paraqitur si plotësisht e zgjidhur.

Gjatë shekujve XIV dhe XV, në More u vendosën bashkësi të shumta shqiptare. Sundimtarët bizantinë dhe autoritetet veneciane kishin arsye të ndryshme për të pranuar ose nxitur vendosjen e tyre, ndër to nevojën për ushtarë të parën. Por edhe punë bujqësore, si edhe ripopullimin e zonave të prekura nga luftërat dhe epidemitë.

Studimet dokumentojnë praninë shqiptare në Peloponez që në gjysmën e dytë të shekullit XIV. Një valë e rëndësishme vendosjeje ndodhi rreth viteve 1394–1395, ndërsa migrime të tjera pasuan në fillim të shekullit XV. Pra, prania shqiptare në More nuk filloi pas vdekjes së Skënderbeut, periudha për të cilën po flasim.

Disa nga këta shqiptarë të vendosur në More u larguan më vonë drejt Italisë, duke iu bashkuar valëve të migrimit të shqiptarëve që folëm më lart, pra u vendosën edhe këta në jugun e Italisë.

Kënga e njohur arbëreshe «Moj e bukura More» shpreh kujtesën kulturore të lidhur me Morenë dhe dhimbjen e largimit. Ajo është dëshmi e rëndësishme e kujtesës kolektive. Moreja kishte popullsi të ndryshme gjatë Mesjetës. Shqiptarët u vendosën në shumë zona të gadishullit dhe patën rol të fortë në jetën bujqësore, ushtarake dhe politike.

Po arvanitët? Janë shqiptarët e Moresë që mbetën aty? Pra ata që nuk u larguan drejt Italisë në atë kohë?

Një pjesë e madhe e arvanitëve lidhet pikërisht me bashkësitë shqiptare të Moresë. Por përgjigjja nuk kufizohet vetëm te ky rajon. Popullsi shqiptare kishte edhe në pjesë të tjera të Greqisë qendrore e jugore, përfshirë Atikën, Beotinë dhe disa ishuj. Procesi nisi që në Mesjetë dhe u zhvillua në disa faza.

Si i ndan historia arbëreshët dhe arvanitët? Pse të parët e ruajtën gjuhën, kurse të dytët më dobët?

Të dyja grupet lidhen me historinë e popullsive arbërore të Mesjetës, por nuk janë dy degë të ndara thjesht nga një valë e vetme migrimi. Ato përjetuan procese të ndryshme integrimi dhe ruajtjeje të gjuhës. Shumë arbëreshë ruajtën gjuhën dhe traditat përmes vendbanimeve kompakte dhe institucioneve komunitare.

Kurse arvanitët u integruan fort dhe gradualisht në shoqërinë greke, veçanërisht gjatë formimit të shtetit modern grek, ku ata kontribuan drejtpërdrejt. Dihet roli i tyre i rëndësishëm në Revolucionin Grek të vitit 1821. Ndaj përdorimi i gjuhës arvanite u dobësua.

Shumë arvanitë të sotëm identifikohen si grekë. Ne duam të jetë e prerë si me thikë kjo punë, po ja që s’është. Përkatësia gjuhësore, identiteti kulturor dhe identiteti kombëtar nuk janë e njëjta gjë. Përkatësia moderne gjithsesi nuk e përjashton trashëgiminë historike e gjuhësore të bashkësive të tyre.

A kanë lidhje arvanitët me çamët?

Po, në kuptimin e lidhjeve historike, gjuhësore dhe të prejardhjes së gjerë arbërore. Megjithatë, janë bashkësi të ndryshme, me histori dhe përvoja të veçanta. Arvanitët lidhen me bashkësitë shqipfolëse të Greqisë qendrore dhe jugore, për të cilat folëm më lart, ata u ftuan në ato toka nga despotët bizantinë, ndërsa çamët ishin autoktonë në Çamëri, një rajon historik i Epirit jugor, pjesa më e madhe e të cilit gjendet sot në Greqinë veriperëndimore.

Çamët u përzien nga pikëpamja fetare,  disa mbetën ortodoksë, të tjerët u bënë myslimanë. Përkatësia fetare ndikoi në mënyrën se si këto bashkësi përjetuan zhvillimet politike të shekujve XIX dhe XX. Dihet që gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe në vitet 1944–1945, një pjesë e madhe e popullsisë çame myslimane u largua me forcë drejt Shqipërisë pas dhunës dhe operacioneve të forcave të Napoleon Zervasit.

Këto ngjarje përbëjnë një kapitull të rëndësishëm e të dhimbshëm të historisë shqiptaro-greke. Trajtimi serioz i tyre kërkon dallimin e dokumenteve historike, përgjegjësive individuale dhe veprimeve të forcave të armatosura, pa i shndërruar popullsitë e sotme në përgjegjëse kolektive.

Kurse integrimi i arvanitëve në shtetin grek ndodhi në kushte të tjera historike. Sigurisht që feja ndikoi.

Po pse fati Çamërisë ndryshoi nga ai i Kosovës megjithëse të dyja u lanë jashtë Shqipërisë në 1913?

Kosova ruajti një popullsi të madhe shqiptare dhe një vazhdimësi të fortë gjuhësore, pavarësisht ndryshimeve të pushtetit, diskriminimit dhe konflikteve.

Në Çamëri, largimi me forcë i një pjese të madhe të popullsisë çame myslimane më 1944–1945 shkaktoi ndërprerje të thellë demografike e shoqërore. Shpërndarja e familjeve dhe pamundësia e kthimit ndikuan në ruajtjen e lidhjeve me vendbanimet e origjinës.

Janë dy histori. Dhe kanë rrethana të ndryshme politike dhe ndërkombëtare.

Ok, që të kthehemi te periudha që përfshiva si segment të kësaj interviste, mund të themi se shqiptarët ortodoksë shkuan në Italinë e Jugut, ku shkuan edhe një pjesë e shqiptarëve të Moresë, ndërsa të tjerët qëndruan në Greqi. Katolikët ndërkohë u vendosën në veri të Italisë, ndërsa të tjerët mbetën në Shqipëri dhe pjesa më e madhe u islamizua?

Kjo skemë përmbledh disa prirje reale, por është tepër e thjeshtuar. Përkatësia fetare dhe destinacioni i migrimit nuk përputheshin në mënyrë të përsosur. Pra ajo që thatë është prirja e përgjithshme, por nuk jam për këto prerjet e forta ku çdo grup që migroi ka patur një fe, një destinacion dhe një fat të vetëm.

Po ti mbledhim të gjithë këta shqiptarë të Italisë, të Moresë, të Çamërisë, të Kosovës të Shqipërisë, duhet të jetë një shifër e konsiderueshme apo jo? Këmbëngul te shifra sepse dicka e përafërt mund të ndërtohet

Historianët mund të ndërtojnë vlerësime nga burime të pjesshme, por këto duhet të shoqërohen me metodologjinë dhe kufijtë e tyre. Ajo që duhet shmangur është përpjekja për të shpjeguar të gjithë këtë histori me një numër të vetëm fillestar, i cili nuk është provuar.

Më lejo një shifër sa katolikë, sa ortodoksë dhe sa myslimanë kishte popullsia shqiptare e kësaj periudhe. Nuk pretendoj të jem plotësisht e saktë, por rreth 65-70 përqind ishin ortodoksë sipas historisë që unë kam interpretuar, bazuar te studimet e pedagoges sime arbëreshe. Të tjerët thuajse të gjithë katolikë, me një përqindje më pak se 2 përqind e islamizuar. Po flas gjithmonë për fillimet e pushtimit osman

Përgjigjja më e mbështetur është se krishterimi ishte feja mbizotëruese e popullsisë shqiptare në shekullin XV.

Nuk kemi të dhëna të mjaftueshme për të përcaktuar me siguri përqindjen e ortodoksëve dhe katolikëve në të gjithë hapësirën shqiptare. I qëndroj asaj që në disa zona veriore ndikimi katolik ishte i fortë, ndërsa në shumë krahina jugore dhe lindore mbizotëronte tradita ortodokse.

Kishte zona të përziera dhe ndryshime sipas kohës. Për këtë arsye, këto përqindje kërkojnë një burim të qartë dhe metodë të verifikueshme të llogaritjes.

Është e arsyeshme të thuhet se islamizimi i një pjese të madhe të popullsisë u zhvillua gradualisht gjatë shekujve XVI–XVIII. Duhet pasur kujdes me termin «fillimi i pushtimit osman», sepse pushtimi i trevave shqiptare u zhvillua në etapa të ndryshme. Disa zona kaluan nën kontrollin osman më herët se të tjerat.

Grekët, shqiptarët dhe sllavët u bënë të krishterë në të njëjtën kohë?

Jo. Proceset e krishterimit të popullsive të Ballkanit u zhvilluan në periudha të ndryshme dhe nuk mund të përmblidhen në një datë të vetme.

Megjithëse nuk mund të barazojmë automatikisht popullsitë e antikitetit me kombet moderne, mund të themi se krishterimi u përhap në botën greko-romake që në shekujt e parë të erës sonë. Në trevat ilire kishte bashkësi të krishtera dhe qendra kishtare që në antikitetin e vonë.

Kurse popullsitë sllave u vendosën në Ballkan kryesisht gjatë shekujve VI–VII. Krishterimi u përhap ndër to gradualisht gjatë shekujve pasues, me rol të rëndësishëm të misionarëve. Bullgaria pranoi zyrtarisht krishterimin në shekullin IX, ndërsa pagëzimi i Rusisë së Kievit nën princin Vladimir, më 988, shënoi një tjetër moment të rëndësishëm në historinë e krishterimit lindor.

Vetë ndarja institucionale mes Kishës së Romës dhe Kishës së Kostandinopojës u zhvillua gradualisht, ndërsa ndikimet e të dyja traditave mbivendoseshin në Ballkan.

Për shqiptarët, kjo do të thotë se historia fetare e Mesjetës është më e ndërlikuar se një ndarje e thjeshtë, sipas së cilës veriu ishte katolik dhe jugu ortodoks që nga një datë e caktuar. Është historia e një popullsie kryesisht të krishterë, me tradita të ndryshme kishtare, që më vonë u bë edhe një nga shoqëritë shumëfetare të Ballkanit.

Ju këmbëngulët për shifra, por migrimet, ndryshimet fetare dhe integrimi në struktura të ndryshme politike krijuan rrugëtime të ndryshme, ndaj nuk mund të rindërtohen me siguri përmes shifrave që nuk mbështeten në dokumente. Duhet të pranojmë kufijtë e burimeve.

Marrë nga Manifesti.al