Nga Bardhyl Mahmuti
Është plotësisht e kuptueshme që në veprat artistike që trajtojnë tema që lidhen me ngjarje që kanë ndodhur në regjime totalitare lexuesit t’i ofrohet mozaikë bardh e zi, ku e shëmtuara dhe tragjikja mbisundojnë në raport me kategoritë e tjera estetike.
Në funksion të pasqyrimit të frikës që ndienin kundërshtarët e sistemeve totalitare, shkrimtarë të ndryshëm kanë ndriçuar tmerret që kanë përjetuar “armiqtë politikë” të sundimtarëve. Mirëpo, dhuna “brenda llojit” dhe përjetimi i frikës nga njerëzit që janë pjesë e sistemit që “hanë edhe njëri-tjetrin”, nxjerr në sipërfaqe një aspekt tjetër të funksionimit të këtyre sistemeve.
Përurimi i romanit “Nata pa të nesërmen” në 62 vjetorin e vrasjes së njeriut që ishte bërë ndër personazhet më të dashura të letërsisë shqipe (“Lulit të Vocërr” dhe “Zenelit” të Migjenit) është një rast i veçantë të nxjerrim në pah disa veçori të kësaj vepre letrare.
Fillimisht po rikujtoj parashikimin e Migjenit për “Lulin e Vocërr”/ “Zenelin”: theqafje nëse ngjitet drejt majave të larta, prej nga shpërthejnë horizontet e dritës!
Parashikimi i Migjenit në novelat e tij është një metaforë artistike që thumbon “mbretërinë e territ” që është shndërruar në pengesë të shpërthimit të dritës dhe nuk ka asgjë të përbashkët me fatalitetin si kategori religjioze, ku gjërat janë të parashkruara nga Zoti dhe ku as edhe një gjeth i vetëm nuk mund të bie në tokë pa qenë paraprakisht i shënuar në librin e librave!
Mirëpo, ata që morën në duar të veta pushtetin për të sunduar në mënyrë absolute si perëndi, ata u përpoqën t’i japin botëkuptimit të tyre ideologjik përmasa hyjnore!
Ky sundim absolut mbi njerëzit nuk u kufizua vetëm me përvetësimin e çdo gjëje që kishin, por i dhanë të drejtë vetës edhe për jetën dhe vdekjen e njerëzve! Madje, njëlloj si në doktrinat religjioze që dënohet “vetëvrasja” pa lejen e Zotit, edhe në sistemin totalitar vetëvrasja shndërrohet në mekanizëm të zhbërjes së njeriut!
Në këtë kontekst është tepër domethënës lajmi “se kryetari i komitetit ekzekutiv i qarkut të Elbasanit vrau veten paraditën e nëntë korrikut të vitit 1961, ishte ndoshta më i pabesueshmi nga gjitha ato që mund të kishin dëgjuar njerëzit në mesin e asaj vere të nxehtë e si zakonisht, gjithë pluhur. Askush nuk e dinte vendin e saktë të vetëvrasjes.
Dikush tha se ndodhi në zyrën e tij, në katin e dytë të ndërtesës së vjetër. Nga aty ishin dëgjuar dy krisma të shpejta, njëra pas tjetrës dhe se kujdestari i komitetit që vrapoi për të parë çfarë ndodhi, e gjeti Zenel Islamin të vdekur…”.
Është domethënës jo vetëm për vendimin që t’i merret jeta një njeriu, por nxjerr në pah edhe mekanizmat që u përdorën nga kupola e “perëndive që sundonin” Shqipërinë dhe e dhëmbëzoreve që vunë në lëvizje zbatimin praktik të planit për zhbërjen jo vetëm të Zenel Islamit, por edhe të familjes së tij.
Dhe pikërisht rreth akuzës për “vetëvrasje si akt i dënueshëm nga partia”, që shpërfaqë të shëmtuarën në këtë tragjedi, në romanin e Bedri Islamit shpërthen e madhërishmja:
Në dallim nga shumë gra të tjera që u detyruan të ndiqnin “vijën e partisë”, Drita Gjylbegu Islami, grua e Zenel Islamit dhe nënë e tre fëmijët që kishte krijuar ky çift: Bedriut, Zanës dhe Agronit MOHI PARTINË PËR NJERIUN E SAJ!
Vetëm ata që kanë jetuar nën hijen e terinës së regjimeve totalitare dinë ta vlerësojnë madhështinë e NËNËS DRITË!
Bardhyl Mahmuti, 9 korrik 2023 Vevey, Zvicër. Botuar në DITA, nga faqja e autorit në Facebook
