Objektivi “Shqipëria BE 2030”, në rrezik

DR. JORGJI KOTE

Nga Brukseli për gazetën Dita

Ende pa u mbushur viti i parë i shpalljes së tij të bujshme nga PS-ja në fushatën  zgjedhore 2025, tri ngjarje-shuplaka të ditëve të fundit e kanë kompromentuar dhe po e rrezikojnë seriozisht realizimin e objektivit tonë madhor “Shqipëria në BE 2030”.

Tamam atëhere kur pritej ndonjë lajm i mirë nga Brukseli mbi mbylljen  e Grupkapitullit të parë “ Themeloret”, Kryeministri Rama doli më 28 Shkurt në editorialin e përbashkët me Presidentin Vuçiç te gjermanja “ Frankfurter Allgemeine Zeiting”; ku çuditërisht pranonte pa ia kërkuar askush gjysëm anëtarësimin në BE, dmth pa të drejtë vote dhe vetoje, pa komisioner, pa Eurodeputet, pra një zë vendimmarrës.

Sa për Tregun e Përbashkët dhe Zonën Shengen, megjithë rëndësinë e tyre, ato na bëjnë vetëm anëtarë teknikë dhe pjesërisht ekonomik, shumë larg idealit dhjetorian “ E duam Shqipërinë si Europa”.

Por, akoma  më keq se ai editorial i panevojshëm dhe “kamardare shpëtimi për Vuçiç, të cilin e trajtuam hollësisht në shkrimin e kaluar  ishte votimi i shumicës socialiste më 12 mars kundër kërkesës së SPAKU-t për arrestimin  e  Deputetes, Belinda Ballukut.

Një karshillëk i hapur ndaj Brukselit, Berlinit dhe BE-së!

Për pasojë, atje ushtuan fort kambanat e alarmit jo vetëm me  deklarata por qysh  të nesërmen e  vendimit ogurzi,  BE-ja vendosi në nivelin Ambasadorial  të shtyjë për mungesë konsensusi Raportin mbi Vlerësimin e Përkohshëm të Standardeve të Shqipërisë ( IBAR); konfirmimi i tij i pritshëm në takimin e Këshillit të BE-së më 17 Mars rrezikon të na ndajë nga Mali i Zi, duke e vonuar, madje në mungesë të një reagimi nga pala jonë, duke rrezikuar seriozisht përfundimin e negociatave të anëtarësimit brenda vitit 2027.

Sepse pa këtë IBAR, nuk mbyllim dot Grupkapitullin “Themeloret” me kapitujt 23/24 mbi drejtësinë, gjyqësorin dhe korrupsionin dhe asnjë nga pesë grup kapitujt e tjerë. Çka pritet të sjellë vonesa të tjera me pasoja të mëdha për  qeverinë, vendin,  dhe të ardhmen tonë europiane.

Këto tri ngjarje të zymta ndodhën në kohën kur BE-ja po zhvillon debate dhe diskutime mbi sfidat,  reformimin dhe zgjerimin e saj drejt Ballkanit Perendimor.

Sqarojmë se këto diskutime dhe idetë që hidhen atje janë paraprake dhe pjesë e rutinës normale dhe demokratike në BE. Në fakt, debatet dhe këshillimet e saj për probleme madhore marrin shumë kohë, mbasi kalojnë në të gjitha filtrat partiakë, diplomatikë, parlamentarë deri sa të jepet versioni dhe vendimi përfundimtar. Madje, në fund, këto ide dhe alternativa mund të hidhen poshtë, ashtu sikurse  mund të kthehen në një kombinim të tyre ose edhe të shtyhen në kohë pa rezultat.

Pikërisht për të kapërcyer këto hendeqe të mëdha, në tregun politik europian janë hedhur me kohë dhe vazhdojnë edhe tani  të riciklohen teza te ndryshme: – një Europë me dy shpejtësi/ korsi, me tri rrathë koncentrikë,  integrimi me faza graduale, krijimi i Tregut të Përbashkët, prania në Zonën Shengen dhe të tjera.

Kohët e fundit, Komisioni Europian ka propozuar tezën tjetër të re, atë të pranimit më të shpejtë në BE edhe pa plotësuar kushtet përkatëse, duke e lënë realizimin e tyre pas anëtarësimit. Mirëpo ky version u hodh pa ngurim poshtë nga pothuajse të gjitha vendet që e etiketuan atë “ anëtarësim mbrapsht” ( reverse membership).

Një version i ngjashëm me të është ideja që përmendet edhe në editorialin  Rama – Vuçiç – anëtarësimi pa të drejtë vetoje dhe vote,  pa komisioner dhe eurodeputet, pa një zë politik vendimarrës ose praktikisht një anëtarësim gjysmak dhe teknik.

Edhe kjo ide ka hasur qysh në fillim dhe kudo në kundërshti të shumta, brenda dhe jashtë BE-së, sepse bie ndesh me të drejtën e BE-së në shumë aspekte.

Ja pse të tilla ide, teza dhe diskutime nuk ka pse t’i marrim të mirëqena. Ca më keq akoma që edhe pa “qenë në tavë” të dalim me propozime publike/mediatike “ vetëvrasëse”; dhe kur ato nuk figurojnë në asnjë takim/dokument zyrtar të BE-së.

Nisur nga sa sipër, falë përvojës së gjatë si diplomat, sidomos  për  10 vjet në Misionin pranë BE-së në Bruksel dhe 5 vjet në Berlin e njoh nga brenda  teknologjinë  komplekse të funksionimit të saj; ndaj, më poshtë po ndalem në 10 blloqet kryesore të tematikave të zgjerimit europian, lidhjen dhe varësinë mes tyre.

Le ta fillojmë me faktorin gjeopolitik, i cili ka dalë në plan të parë pas agresionit rus kundër Ukrainës; siç e tregojnë shembujt nga Hungaria, Slovakia, Polonia dhe vende të tjera, megjithë rëndësinë e tij të shtuar, zgjerimi europian prapë nuk të garanton ndonjë imunitet të veçantë nga rreziqet e jashtme dhe ai rus.

Ndërkohë,  lidhur me procesin e anëtarësimit në BE  edhe në nivel rajonal ne  nuk jemi një bllok por  të ndarë dhe të fragmentuar; aq sa  as dy vende nuk bëhemi dot çift. Ndërsa Serbia, si vendi më i madh kandidat po has në pengesa të mëdha sidomos për shkak të dialogut me Prishtinën që është në vend numëro. Ja pse  Vuçiç-it i intereson anëtarësimi gjysmak në BE, se kështu  ai shpreson të shmangë njohjen e Kosovës. Atëhere lind natyrshëm pyetja gjeopolitike nëse shmanget dot vërtet rreziku rus vetëm me anëtarësimin e Malit të Zi dhe Shqipërisë në BE?

Ca më tepër kur kjo gjeopolitikë, sado efektive do të kompromentonte rëndë efektivitetin e saj nëse nuk shoqërohet me standarde, reforma dhe performanca pozitive nga vendet aspirante. Ky është një  “Must” i vërtetë sidomos kur vjen puna  te zhvillimi i zgjedhjeve të lira e të ndershme, shteti i të drejtës, pavarësia e gjyqësorit, reforma madhore e drejtësisë dhe lufta kundër korrupsionit dhe krimit.

Kjo sepse avantazhet gjeopolitike  duhet të pajtohen me meritat e secilit vend  dhe me kriteret e Kopenhagenit të vitit 1993, të cilat janë “ Bibla “ e zgjerimit europian me trinomin e famshëm politik, ekonomik dhe institucional. Këtë e kanë konfirmuar  qartë javët e fundit  Presidentja e Komisionit Europian, Ursula von der Leyen, Komisionerja e Zgjerimit Marta Kos dhe personalitete të tjerë, duke theksuar se nuk do të ketë për askënd rrugë të shkurtër drejt anëtarësimit. Mirëpo, kujdes, se këto kushte dhe kritere do të vlejnë edhe në rastin e gjysëm anëtarësimit në BE.

Më tej, gabimi tjetër i politikës sonë është mbivlerësimi i Komisionit dhe anës teknike dhe nënvleftësimi i Këshillit Europian, dmth secilit vend anëtar ose anën politike; shto këtu edhe mendimin e gabuar se duke e patur mirë me një apo dy vende të mëdha, mund “ta hedhin lumin pa u lagur”. Mirëpo kjo nuk funksionon kështu,  sepse krahas Komisionit dhe Parlamentit Europian, ata që vendosin përfundimisht në BE janë  të 27 vendet anëtare, veç e veç dhe me konsensus.

Kjo shpjegohet edhe me karakterin e dyfishtë institucional të BE-së;  supranacional, i përfaqësuar nga Komisioni, Këshilli dhe Parlamenti dhe formati i saj Ndërqeveritar, ose Këshilli i BE-së me të 27 vendet anëtare.

Ky format i dyfishtë europian ka shumë rëndësi të kuptohet nëse duam një “ lundrim” sa më të sigurt në ujrat e turbullta europiane. Kështu, në shumë fusha, megjithë rëndësinë e tij në një plan mbikombëtar dhe si nismëtar ligjor, Komisioni Europian është vetëm propozues, sidomos kur vjen fjala për pranimin e anëtarëve të rinj. Madje edhe vetë brenda tij ka ide dhe versione të ndryshme dhe të kundërta, sidomos nga komisionerët e emigracionit, ekonomisë, të sigurisë, etj. Ndërkohë, që ka rregulla dhe standarde të cilave Komisioni u përmbahet pavarësisht nga çdo urdhër politik. Shqip hesapi, aty nuk hyn dot mik askush, as Ursula von der Leyen!

Gjithsesi, edhe kur Komisioni del me vlerësimin e vet, ai kthehet në vendim vetëm kur të miratohet nga Parlamenti Europian dhe të 27 Vendet Anëtare. Rikujtojmë  se  gjatë viteve 2017 – 2019, Komisioni rekomandoi çeljen e negociatave me vendin tonë, por Këshilli i hodhi poshtë. Kjo mbasi karakteri ndërqeveritar i BE-së ka përparësi mbi atë supranacional. Se ishin vendet anëtare  që krijuan Komisionin, dhe Parlamentin; ato mbajnë përgjegjësinë politike dhe financojnë veprimtarinë e BE-së, me Berlinin në krye, i cili  rikujtojmë se përballon ¼ e shpenzimeve të saj.

Nga ana tjetër, edhe brenda vendeve anëtare ka probleme, sepse qeverisin koalicione qeveritare me ndjeshmëri të ndryshme ndaj zgjerimit. Aktualisht, në Gjermani, për herë të parë pas 6 dekadash, Ministrinë e Jashtme dhe atë të Europës nuk e ka më SPD-ja si në 20 vitet e fundit, e cila ka qenë  tejet e predispozuar ndaj zgjerimit drejt Ballkanit, por  CDU-ja e Kancelarit Merz. Në krye të diplomacisë gjermane dhe të dhe të Çështjeve Europiane janë përkatësisht Johann Wadephul dhe Gunther Krichbaum; ishin ata të dy si deputetë të Bundestagut, përgjegjës për Ballkanin, që në vitin  2017 sugjeruan 9 kushte që duheshin plotësuar nga Shqipëria, çka çoi edhe në shtyrjen e negociatave për disa vite. Bashkë me ta, edhe CSU-ja bavareze ‘motër’ e CDU-së është skeptike ndaj zgjerimit. Bie në sy se në Konferencën e madhe ndërkombëtare “Europa 2026”( Berlin, 16 – 17 Mars ) zgjerimi nuk figuron në axhendën/panelet e saj të shumta.

Tejet e pasigurt është në këtë drejtim edhe gjendja në Francë, ku më 2027 janë zgjedhjet presidenciale me plot të panjohura; edhe ‘humori i elektoratit’ në Gjermani, Francë, Itali, Suedi dhe gjetkë është në nivelet më të ulta historike.

Vështirësia tjetër frenuese lidhur me zgjerimin është raporti dinamik midis nevojës për reforma të brendshme dhe zgjerimit nga jashtë BE-së. Dilema hamletiane ende pa  një përgjigje përfundimtare është nëse duhet nisur me reformimin e brendshëm e pastaj me zgjerimin nga jashtë, anasjelltas apo me të dyja paralelisht?

Për të vijuar pastaj me hendekun e madh midis vullnetit politik dhe mundësive juridike për zgjerimin. Me një fjalë, edhe kur të ketë një vullnet dhe konsensus politik për zgjerimin sipas skenarëve të lartpërmendur, shqetësimi prapë mbetet te mundësitë reale dhe të shpejta juridike për ‘përkthimin “ e atij vullneti politik sidomos në traktatet e BE-së dhe klauzolat e tyre të ngurta.

Mirëpo ndryshimi i tyre atje nuk bëhet dot “brenda natës” si te ne me Kushtetutën, sidomos klauzola mbi të drejtën e vetos. Kjo ngaqë nuk ka garanci se zëvendësimi i unanimitetit me shumicën e cilësuar do të jetë më i dobishëm dhe pa pasoja të tjera  në ecurinë e BE-së. Plus, ndryshimet në fjalë kërkojnë miratimin e secilit prej të 27 vendeve anëtare. Sepse unanimiteti është pikërisht për t’i garantuar të drejta të barabarta secilit vend anëtar, sepse secili vend në BE  mban përgjegjësi politike dhe financiare për çdo vend të ri anëtar.

Ky është edhe thelbi i BE-së, jo diskriminim dhe barazi për çdo vend në procesin vendimmarrës, pavarësisht nga madhësia e tij gjeografike.

Përfundimisht, në marrjen e vendimit për zgjerimin europian dhe kohën e tij me faza do të vlerësohen raporti kosto – përfitime, pluset dhe minuset  në të gjitha planet dhe këndvështrimet; në mënyrë që anëtarësimi në BE të bëhet vërtet histori suksesi e jo një akt ngushëllues dhe konvejence gjeopolitike, ca me pak gjysmak.

Së fundi, në të tilla kushte dhe rrethana komplekse, detyra dhe përgjegjësia jonë politike është natyrisht që të mos bëjmë sehir e të qëndrojmë duarlidhur; por as të ndërhyjmë me vend dhe pa vend në këto procese, ca më pak të tregojmë karshillëk e t’u japim mend të tjerëve; apo edhe ca më keq akoma  të dalim vullnetarë për një gjysëm anëtarësim, edhe pse kemi  mbi 30 vjet që presim te portat e Brukselit.

Këtu është vendi për të nënvizuar se liderët tanë politikë dhe vetë Kryeministri Rama, falë shumë burimeve serioze dhe të besueshme i kanë ditur  me kohë këto procese dhe problematika komplekse. Atëhere shtrohet pyetja se çfarë motivi e shtyu Kryeministrin Rama të dilte vjet në fushatën e zgjedhjeve parlamentare  me premtime të bujshme mbi pasaportën europiane 2030 dhe  brenda pak muajve  bëri kthesë 180 gradë dhe filloi të na e “ shesë” atë gjysma gjysma? Duke bërë edhe  krahasime banale të pranisë sonë në Parlamentin Europian, kur atje ne nuk do të jemi “për të prerë dru”, siç shprehet gabimisht, por për të dëgjuar për t’u dëgjuar jo më si vëzhgues, por  si anëtarë të plotë në tribunën më të madhe morale të botës!

Se vend shumë më i vogël është Malta por ka Presidenten e Parlamentit Europian, ndërsa Luksemburgu i ka dhënë BE-së edhe dy Presidentë të Komisionit Europian!

Ja pse, në vend të retorikave dhe sofizmave populiste që nuk të shpien askund, kërkohet mobilizim,  në radhë të parë dhe mbi të gjithë nga qeveria si përgjegjëse, duke krijuar një klimë të vërtetë europiane me opozitën, median, grupet e interesit, me të gjithë aktorët dhe faktorët e tjerë jo-shtetërorë; me qëllim që brenda vitit 2027 t’i mbyllim grupkapitujt dhe në vitin 2030 të jemi anëtarë të plotë në BE. E jo të dorëzohemi qysh tani si në editorialin Rama–Vuçiç si dhe duke zgjedhur pa asnjë hezitim BE-në, Brukselin, Berlinin….

Ndryshe, pas kësaj shtyrjeje të tanishme, e cila urojmë dhe besojmë të jetë e përkohshme, mund të kemi vonesa dhe  zhgënjime të tjera masive, duke e  shtyrë në kalendat greke ëndrën tonë të bukur europiane.