Nga Fatos TARIFA
Pjesa II – Vijon nga dje
Bashkimi kombëtar—nëse do të ishte i mundur, si?
Sigurisht që në Shqipëri, ashtu si në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut dhe në Malin e Zi, ka individë dhe forca politike që do të dëshironin të shihnin një Shqipëri të bashkuar dhe që kërkojnë krijimin e saj, ose të një “Shqipërie natyrore”. Kjo nuk ka pse të çudisë askënd, madje, në një botë më të mirë e më të drejtë, nëse shtetet do të ekzistonin ende, një ide e tillë mund të ishte e realizueshme. Por ja që kjo nuk është bota në të cilën jetojmë sot dhe argumentet apo thirrjet për një Shqipëri “të bashkuar” ose “natyrore” mbeten të parëndësishme dhe ekzistojnë vetëm në marxhinat e mendimit akademik e strategjik në të gjitha trevat shqiptare, përfshirë edhe Shqipërinë e Kosovën.
Deri më sot, askush në Tiranë dhe as në Prishtinë nuk ka marrë përsipër, ose nuk ka mundur të shpjegojë e të argumentojë rrethanat në të cilat realizimi i kësaj dëshire, ose i këtij objektivi strategjik, mund të bëhej praktikish i mundur. Një përjashtim është Prof. Ksenofon Krisafi, i cili e ka trajtuar këtë çështje në mëse një rast nga këndvështrimi i së drejtës ndërkombëtare.
Në një artikull të publikuar në vitin 2012 në revistën Academe, që boton Akademia Shqiptare e Arteve dhe Shkencave, titulluar “E ardhmja politike e shqiptarëve në vështrim juridiko-ndërkombëtar”, Prof. Krisafi është përpjekur të argumentojë mundësinë e bashkimit të Kosovës me Shqipërinë, nëse anëtarësimi i tyre në Bashkimin Europian vonohet përtej pritshmërive të tyre. Ai sugjeron dy skenarë të mundshëm:
Skenari i parë: bashkimi—përmes dy referendumeve—në formën e një konfederate të përbërë nga Shqipëria dhe Kosova, në të cilën të dy këta shtete do të ruajnë pavarësinë e tyre si subjekte të së drejtës ndërkombëtare dhe si anëtarë të organizatave ndërkombëtare, secili me territorin e vet dhe me të drejtën legjitime për të ushtruar kontroll mbi atë territor, por me një pjesë—ose me pjesën më të madhe—të pushtetit politik deleguar një autoriteti qendror, siç mund të ishte një “këshill konfederativ”, ose “kongresi”. Skenari i dytë: bashkimi në formën e një federate, si Republika Federale Gjermane, Federata Ruse apo Zvicra.
Edhe pse analizat e Prof. Krisafit janë të informuara juridikisht e historikisht dhe më të argumentuara se sa formulimet thjesht deklarative të Albin Kurtit, unë mendoj se argumentet e dhënë për secilin nga këta skenarë të mundshëm janë të dobët e të paqëndrueshëm në kontekstin e sotëm rajonal dhe atë global, si dhe në logjikën e në frymën e politikës së sotme ndërkombëtare.
Së pari, në ditët tona, konfederata është një formë anakronike organizimi shtetëror dhe thuajse nuk e gjejmë më. Edhe atje dhe atëherë kur konferederatat kanë ekzistuar, ato kanë qenë shumë efemere. Shtetet e Bashkuara u krijuan si një konfederatë në vitet 1777-1781 nga bashkimi i 13 shteteve të parë (pas shkëputjes së tyre nga sundimi britanik) dhe mbetën të organizuara në këtë formë deri në vitin 1789. Afro një shekull më vonë, 11 shtete të Shteteve të Bashkuara u shkëputën nga Federata për të krijuar Konferedatën e Shteteve të Amerikës, e cila ekzistoi vetëm nga viti 1861 deri më 1865—periudha e Luftës Civile në atë vend. Pas mbarimit të saj lufte, ideja e konfederalizmit në Shtetet e Bashkuara u diskreditua dhe u harrua një herë e përgjithmonë.
Shembuj të tjerë: Peruja dhe Bolivia krijuan së bashku një konfederatë, e cila ekzistoi vetëm për tre vite (1836-1839); një përpjekje në vitin 2011 për ta rikrijuar këtë konfederatë dështoi. Federata Arabe (Iraku dhe Jordania) zgjati më pak se 6 muaj në vitin 1958; Republika Arabe e Bashkuar (Egjipti dhe Siria) dhe Shtetet e Bashkuara Arabe (që përfshinë Jemenin e Veriut) zgjatën vetëm nga viti 1958 deri më 1961, Federata e Republikave Arabe (Egjipti, Siria dhe Libia) mbijetoi më pak se 10 muaj në vitin 1972; Konfederata e Senagambias zgjati nga viti 1982 deri më 1989, ndërsa Bashkimi Shtetëror i Serbisë me Malin e Zi mbijetoi pak më shumë sesa tre vite (2003-2006).
Së dyti, sa për idenë e një shteti federative që do të inkorporonte Shqipërinë dhe Kosovën, mundësitë që kjo të ndodhë, sot për sot—dhe për një kohë që askush s’mund ta parashikojë se sa mund të zgjasë—janë pothuajse inekzistente. Arsyet janë të ndryshme, por më kryesoret janë dy, të cilat i kam shtjelluar edhe më sipër: kundërshtimi i vendosur i shteteve fqinjë, si dhe kundërshtimi i fuqive të mëdha brenda dhe jashtë Bashkimit Europian, në radhë të parë i Rusisë dhe i Kinës. Edhe nëse ka njerëz që mendojnë se Shtetet e Bashkuara mund të mbështesin idenë e një shteti të vetëm të shqiptarëve, ose bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, si një kundëpeshë ndaj influencës ruse në Ballkanin Perëndimor, ky mendim, në kontekstin gjeostratetik aktual, jo vetëm është i pabazuar, por edhe naiv.
Sado paradoksale të duket—dhe unë e di se, me këtë që po them, edhe pse vetë nuk e dëshiroj, shumë njerëz do të shprehin habi—më e lehtë mund të ishte që Shqipëria ose Kosova, ose të dy këta vende së bashku, t’u bashkoheshin Shteteve të Bashkuara, si territore të saj, sesa të bashkohen me njëra-tjetrën në një shtet të vetëm pa pëlqimin e fuqive të mëdha dhe të shteteve fqinjë.
E drejta ndërkombëtare parashikon disa raste kur çdo shtet mund t’i shtojë territorit të vet territore të reja. Teorikisht, çdo territor i planetit, i definuar juridikisht si një hapësirë gjeografike e përfshirë brenda juridiksionit të një autoriteti shtetëtror autonom ose të pavarur dhe nën kontrollin e tij, mund t’i bashkohet territorit të një shteti tjetër. Nuk është e pamundur që banorët e një territori të tillë të duan t’i bashkohen Shteteve të Bashkuara. Kryetarët e fiseve të Ishujve Samoa, fjala vjen, në vitin 1900, votuan që t’ua dorëzonin autoritetin dhe sovranitetin e tyre mbi ata ishuj Shteteve të Bashkuara, duke u shndërruar në një territor amerikan (American Samoa). Po kështu, banorët e ishujve që sot njihen si Komonuelthi i Ishujve të Marianave Veriore (Commonwealth of the Northern Mariana Islands – CNMI) në Oqeanin Paqësor, me një referendum në vitin 1975, votuan që territoret e tyre (22 ishuj) të bëheshin pjesë e Shteteve të Bashkuara. Këta ishuj u vunë nën sovranitetin e Shteteve të Bashkuara në vitin 1986, vit në të cilin banorët e tyre u bënë shtetas amerikanë.
Në analogji me shembujt e mësipërm—edhe pse jo për të njëjtat arsye dhe jo në të njëjtat rrethana—nëse me referendum qytetarët e Shqipërisë, apo ata të Kosovës (ose përfaqësuesit e zgjedhur prej tyre në parlament) do të kërkonim bashkimin e vendit të tyre me Shtetet e Bashkuara, ky bashkim, në parim, nuk do të pengohej as nga e drejta ndërkombëtare, as nga Kushtetuta e Shteteve të Bashkuara. Kjo e fundit nuk përcakton ekzaktësisht se si Shtetet e Bashkuara mund t’i shtojnë territorit të tyre territore të reja, por ia delegon të drejtën për të vendosur mbi këtë çështje Kongresit.
Me pak fjalë—edhe pse shumë njerëzve kjo mund t’u tingëllojë si gjëja më e çuditshme dhe më e pamundur—që Shqipëria (ose Kosova) t’i bashkohet Shteteve të Bashkuara si një territor i saj, formalisht do të duhej që: (i) qytetarët shqiptarë (me referendum), ose përfaqësuesit e tyre në parlament, ta kërkonin dhe ta miratonin këtë bashkim; (ii) drejtuesit e vendit t’ia kërkonin zyrtarisht këtë bashkim Kongresit të Shteteve të Bashkuara; (iii) Dhoma e Përfaqësuesve dhe Senati i Kongresit amerikan me shumicë votash ta miratonin atë dhe (iv) Presidenti i Shteteve të Bashkuara ta firmoste vendimin e Kongresit, që ky të shndërrohej në ligj dhe të hynte në fuqi.
Modalitetet e një bashkimi të tillë dhe statusi i territorit të ri do të përcaktoheshin bashkë me këtë ligj: (a) territor amerikan, si ishujt Samoa, Guami në Oqeanin Paqësor, ose Ishujt Virxhin (U.S. Virgin Islands) në Detit e Karaibeve, apo (b) komonuelth, si Porto Riko në Karaibe dhe Ishujt e Marianave Veriore në Paqësor. (Statusi ligjor dhe politik i një komonuelthi qëndron më lart se sa ai i një territori, por më poshtë se sa statusi i një shteti të Shteteve të Bashkuara). Edhe pse, në të kaluarën, statusi i komonuelthit ishte një hap paraprak për të fituar statusin e një shteti të ri të Shteteve të Bashkuara, sot ky ndryshim statusi nuk ndodh më automatikisht. Në çdo rast, sidoqoftë, banorët e territorit të ri do të ishin shtetas amerikanë.
Kjo parantezë nuk do të ishte aspak e nevojshme nëse nuk do më duhej të theksoja pamundësinë reale të bashkimit të Kosovës dhe Shqipërisë në kushtet e sotme—e përsëris, në rrethanat e sotme dhe jo në rrethana shumë më të favorshme që ndoshta mund të krijohen në një kohë të ardhme. Unë jam i bindur se fuqitë e mëdha perëndimore, në radhë të parë vetë Shtetet e Bashkuara, janë të interesuara për ruajtjen e paqes e të stabilitetit në Ballkan, çka nënkupton se ato janë kundër ndryshimit të kufijve në këtë rajon, qëndrim që edhe e kanë deklaruar hapur në shumë raste.
Siç vë në dukje me të drejtë Daniel Serwer, duke pranuar Planin Ahtissari për pavarësinë e Kosovës, Shtetet e Bashkuara i dhanë përgjigje edhe çështjes shqiptare. Kjo përgjigje ishte “Jo. Shqiptarët nuk do të jetojnë në një shtet, por në disa shtete”. Serwer argumenton se, “në mungesë të një marrëveshjeje mes Serbisë dhe Kosovës”, pavarësia e Kosovës ishte një marrëveshje “mes Perëndimit, përfshirë Shtetet e Bashkuara dhe shumicën e vendeve të BE-së dhe shqiptarëve të Kosovës: Kosova fitoi pavarësinë, por kjo e përjashtoi [idenë] e Kosovës së Madhe (Kosova plus pjesët shqiptare të Maqedonisë) dhe Shqipërinë e Madhe”.
Kjo, në konjukturat e sotme gjeopolitike praktikisht nënkupton “zero chance” për njohjen ndërkombëtare të një federate që eventualisht do të përfshinte Shqipërinë dhe Kosovën (po territoret e tjera të banuara nga shqiptarë në Ballkan?).
Nëse bëhet fjalë për rrugën ekstreme për zgjidhjen e kësaj çështjeje, për “mënyrën klasike”, pra për alternativën e bashkimit të të dy shteteve shqiptarë “me hir ose me pahir”, siç është shprehur në një rast kryeministri i Shqipërisë Edi Rama, kjo është krejtësisht jorealiste dhe e pamundur në rrethanat e sotme. Do të ishte tepër naive të mendosh se Shqipëria dhe Kosova—veçmas ose së bashku—i kanë muskujt, resurset dhe përkrahjen e fuqive të mëdha për të garantuar suksesin e një sipërmarrjeje të tillë, që do të ngrinte kundër tyre të gjithë shtetet e Ballkanit.
Në kohën e sotme, përpjekja për bashkim me anë të forcës do të ishte një aventurë vetvrasëse. Vetë z. Kurti e përjashton këtë mundësi, pasi shprehimisht ka deklaruar se “nuk ka ndërmend që të nisë një luftë për të bashkuar Kosovën me Shqipërinë”. Edhe pse ai beson se bashkimin e dy shteteve shqiptarë mund ta mbështesin Shtetet e Bashkuara dhe Gjermania (pa dhënë vetë asnjë argument pse mund të ndodhë kështu), ai e kupton se një aventurë e tillë është një lojë e rrezikshme me zjarrin.
Thelbi i çështjes, të cilit nuk i japin shpjegim, ose të cilin e evitojnë si Prof. Krisafi, ashtu dhe Albin Kurti, është realpolitik, pra ka të bëjë jo thjesht me parime morale, me konsiderata ideologjike, ose me situata të imagjinuara, por me konsiderata praktike reale. Një shtet i vetëm, i krijuar nga bashkimi i Shqipërisë me Kosovën, nuk mund të jetë më as Shqipëri, as Kosovë, por një shtet i ri, i cili do të duhej të pranohej e të njihej ndërkombëtarisht nga çdo shtet i veçantë (ose nga shumica e tyre) dhe nga çdo organizatë ndërkombëtare, në të cilën ky shtet eventualisht do të kërkonte të aderonte.
Një shtet i ri, i krijuar nga bashkimi i territoreve aktuale të Shqipërisë me ato të Kosovës—pavarësisht formës së organizimit shtetëror të tij—nuk mund të ishte automatikisht, ose vetvetiu një vend anëtar i Organizatës së Kombeve të Bashkuara (siç është Shqipëria, por jo Kosova), për aq kohë sa Kosova nuk është pranuar si anëtare e kësaj organizate. Rasti i ribashkimit të Gjermanisë, siç kam vënë në dukje më sipër, nuk mund të shërbejë as këtu si një precedent pasi, si Gjermania Perëndimore, ashtu dhe Gjermania Lindore, ishin pranuar në OKB, veç e veç, qysh në vitin 1973. E ribashkuar më 1990 me pjesën lindore të saj (ish-Republikën Demokratike Gjermane), e cila pushoi së ekzistuari si një shtet sovran, Gjermania, tashmë e njohur zyrtarisht si Republika Federale Gjermane, vijoi të jetë anëtare e Organizatës së Kombeve të Bashkuara.
Rasti i Jemenit është i ngjashëm me atë gjerman. Kur në vitin 1990 Jemeni i Jugut iu bashkua Jemenit të Veriut, për të formuar një shtet të vetëm sovran (i njohur sot zyrtarisht si Republika e Jemenit), bëhej fjalë për bashkimin e dy shteteve, çdonjëri prej të cilëve kishte qënë më parë anëtar i OKB-së. Tanzania (Republika e Bashkuar e Tanzanisë), gjithashtu, u krijua si një shtet më vete në vitin 1964 nga bashkimi i dy shteteve sovranë, Tanganikës dhe i Zanzibarit, pasi këta dy shtete ishin pranuar më parë, secili si një subjekt më vete, në OKB. Nëse Korea e Jugut dhe Korea e Veriut do të ribashkohen një ditë në një shtet të vetëm, do të kishim një përsëritje të precedentit gjerman, pasi të dy shtetet koreanë janë ndërkohë anëtarë të OKB-së.
As rasti i ribashkimit të Vietnamit nuk mund të shërbejë si një precedent. Vietnami i Veriut dhe Vietnami i Jugut kishin qenë më parë, deri në vitin 1955, një shtet i vetëm; ata u ndanë për 20 vite me radhë—në periudhën mes viteve 1955 dhe 1975—dhe ekzistuan si dy shtete sovranë pa qenë as njëri, as tjetri anëtar i Organizatës së Kombeve të Bashkuara. Ata u ribashkuan në një shtet të vetëm (zyrtarisht i njohur si Republika Socialiste e Vietnamit), në vitin 1976. Në OKB, ky shtet u pranua për të parën herë një vit më vonë, më 1977.
Një Shqipëri të bashkuar (me Kosovën) në një shtet të vetëm—në kushtet e sotme dhe për një periudhë që s’mund ta dimë se sa do të zgjasë—vështirë të mendohet se mund ta njohin Rusia (me shumë të ngjarë edhe Kina) dhe vendet fqinjë, në radhë të parë Greqia dhe Serbia. Dhe ç’garanci ekzistojnë që një Shqipëri të bashkuar me Kosovën—për sa kohë ekziston Bashkimi Europian, në të cilin duam të integrohemi—do ta njohin ata vende të BE-së, të cilët kanë refuzuar dhe vazhdojnë të refuzojnë ta njohin Kosovën si një shtet të pavarur e sovran? A nuk do të vihej në këtë mënyrë në pikëpyetje edhe e ardhmja “europiane” e vetë Shqipërisë?
Një zhvillim i tillë mund ta vononte edhe më tej, ta rrezikonte, ose, edhe më keq, ta anulonte gjithçka që Shqipëria, si një shtet sovran, edhe pse i ndarë padrejtësisht për më shumë se një shekull nga trojet e tjera shqiptare në rajon, ka arritur në arenën ndërkombëtare deri më sot. Në interes të kujt do të ishte kjo? Në interes të Shqipërisë sigurisht që jo; por as në interes të vetë Kosovës pasi, edhe pse të ndara, Shqipëria dhe Kosova mbeten për njëra-tjetrën partneri strategjik kryesor—dhe natyror—në rajon.
Asnjë vend tjetër në rajon nuk ka për Kosovën—dhe as për Shqipërinë—atë rëndësi strategjike dhe nuk përbën për intreresat tona kombëtare të përbashkëta atë mbështetje që ofrojnë Shqipëria dhe Kosova për njëra-tjetrën. Historia dhe gjeografia, gjuha e përbashkët dhe konstituimi shpirtëror kushtëzojnë marrëdhënie të një lloji të veçantë mes dy popujve dhe dy vendeve tanë, të ngjashme (edhe pse për arsye të ndryshme) me marrëdhënien e veçantë mes Shteteve të Bashkuara dhe Britanisë së Madhe.
Unë nuk e vë aspak në dyshim avantazhin e shumëfishtë që do të kishte, si për Shqipërinë dhe për Kosovën, bashkimi i tyre në një shtet të vetëm, në rrethana që do e bënin të mundur këtë bashkim. Por, unë gjykoj se, çdo përpjekje për ta realizuar këtë në rrethanat e sotme, ashtu si dhe çdo përpjekje për ta përdorur idenë e bashkimit kombëtar për interesa politike të momentit, nga cilado forcë politike, në Kosovë ose në Shqipëri, do të ishin jo vetëm të padobishme, por edhe të dëmshme.
Unë besoj se është shumë vonë sot të kthesh pas kohën historike dhe të ndryshosh kufijtë shtetërorë në Ballkan, edhe pse do të dëshiroja që kjo të ishte e mundur. Pavarësia e Kosovës nga Serbia ka korrigjuar një pjesë të padrejtësive dhe ka “shëruar” një pjesë të plagëve që morën shqiptarët nga copëzimi dhe grabitja e territoreve të tyre më 1913. Padrejtësi të tjera, që kanë të bëjnë me të drejtat e popullsisë shqiptare në Maqedoninë e Veriut, në Malin e Zi dhe në Greqi mbeten ende të pakorrigjuara. Këto padrejtësi nuk do të mund të vihen në vend për aq kohë sa i tërë Ballkani Perëndimor nuk do të jetë integruar në Bashkimin Europian. Vetëm nëse kjo ndodh dhe vetëm atëherë, kufijtë mes shteteve—le të shpresojmë—do të bëhen irrelevantë. Vetëm atëherë, por jo më parë, siç pohon Marcus Tanner, fantazma e “Shqipërisë së Madhe” nuk do të bëjë më hije mbi Ballkan.
E panjohura e madhe
Ka një problem, megjithatë. Dhe mund të rezultojë që ky problem të jetë më serioz nga ç’mund të mendojë ndokush sot. Çfarë mund të ndodhë në Ballkanin Perëndimor dhe ç’do të ndodhë me 7 milionë shqiptarët që jetojnë të ndarë në 5 shtete të këtij rajoni nëse Projekti Europian dështon? E ardhmja e Bashkimit Europian është “open-ended” dhe mundësia e shpërbërjes së tij nuk mund të injorohet krejtësisht.
Britania e Madhe, një prej vendeve kryesorë të Bashkimit European dhe deri dje ekonomia e dytë më e madhe e BE-së, pas Gjermanisë (edhe pse nuk ishte pjesë e Eurozonës), nuk është më një vend i BE-së. Por ‘Brexit’ mund të mos mbetet për shumë kohë i vetmi rast i largimit të një vendi nga Bashkimi Europian. ‘Grexit’, për të cilin u fol shumë disa vite më parë, në kohën e krizës së madhe financiare në Greqi, mbetet potencialisht një mundësi, ndërkohë që, pas daljes të Britanisë së Madhe nga BE-ja, në zhargonin popullor të qytetarëve të 27 vendeve anëtare të Bashkimit Europian kanë gjetur përdorim terma të tillë, si ‘Italexit’, ‘Frexit’ ose ‘Frauervoir’, ‘Nexit’ ose ‘Nethermind’, ‘Irexit’, ‘Swexit’, ‘Outstria’, ‘Czech-out’, ‘Extonia’ etj.”.
Të mos harrojmë se sa joadekuatë janë studiuesit e politikës, sociologët, historianët dhe ekonomistët në parashikimin e dukurive dhe të ngjarjeve të mëdha historike. Asnjë nga të “pesëdhjetë e shtatë sistemet teorikë dhe njëqind e pesëdhjetë e shtatë teoritë mbi shoqërinë”, nëse përdor një shprehje të njohur të sociologut amerikan Russell Gordon Smith, nuk i ndihmuan sociologët, politologët, ekonomistët dhe historianët perëndimorë, ekspertët sovjetologë apo reformatorët e njohur në Europën Lindore që të mund të parashikonin shembjen e sistemit komunist dhe shpërbërjen e perandorisë së madhe sovjetike.
Kur Gorbachev ishte në krye të Kremlinit, në gjysmën e dytë të viteve 1980, asnjë nga bashkëkohësit e tij nuk mundi ta parashikonte krizën që po afrohej dhe shembjen e sistemit as në një të ardhme të largët, e jo më brenda pak vitesh ose muajsh. Maje, edhe para 9 nëntorit 1989, askush nuk kishte mundur ta parashikonte dot rënien e Murit të Berlinit dhe ribashkimin e Gjermanisë. Në janar të atij viti, lideri komunist i Gjermanisë Lindore, Erich Honecker, kishte deklaruar me krenari se ai Mur do të ishte po atje edhe pas 100 vitesh dhe, në tetor 1989, pra vetëm një muaj para rënies së Murit të Berlinit, Honecker drejtoi festimet e 40 vjetorit të krijimit të Republikës Demokratike Gjermane.
Si mund të shpjegohet një miopi e tillë gati universale? Përse edhe akademikë të tillë të shquar në atë kohë, si historiani i Harvardit, Richard Pipes, e konsideroi shembjen e komunizmit dhe shpërbërjen e Bllokut Sovjetik një “surprizë”? Përse një ndër ekspertët më të njohur për Rusinë, si Martin Malia, e cilësoi shembjen e “papritur dhe të plotë” të sistemit sovjetik, si “surprizën më të madhe të fundit të shekullit të 20-të”?
Me të drejte mund të pyesim: Nëse studiuesit e politikës e të shoqërisë dhe teoritë që ata kanë në dispozicion nuk mundën të parashikonin dot shembjen e Bashkimit Sovjetik—dhe, bashkë me të, shembjen e “Botës së Dytë”—përse duhet të besojmë se ata, të armatosur me të njëjtat teori dhe metodologji, mund të kenë më shumë sukses sot në parashikimin e ndryshimeve të thella në nivel makro-shoqëror dhe të ngjarjeve botërore, përfshirë, ndoshta, edhe shpërbërjen e Bashkimit Europian?
Kjo është një pyetje e logjikshme. Dhe, që është e tillë, kjo, në fakt, është një arsye për t’u ndier intelektualisht sa të dëshpëruar, aq edhe të lehtësuar. Të dëshpëruar, sepse kjo riafirmon kufizimet e teorive tona të sotme mbi ndryshimet shoqërore dhe politikën si udhëzues jo të mirë për të parashikuar të ardhmen; të lehtësuar, sepse kjo konfirmon se e ardhmja mbetet për t’u krijuar, edhe pse, nëse perifrazoj Marksin, e ardhmja nuk është në mundësitë tona për ta zgjedhur.
Koha për të reflektuar dhe për të planifikuar të ardhmen tonë si komb në një Europë post-BE
Ka kohë që kam ardhur në përfundimin se, ndërsa Shqipëria përgatitet dhe pret që të anëtarësohet në Bashkimin Europian, ajo, si çdo vend anëtar i BE-se dhe si çdo vend kandidat që aspiron të anëtarësohet në atë union, duhet të mendojë e të përgatitet, madje seriozisht, edhe për mundësinë e shpërbërjes së BE-së.
E njëjta gjë vlen të thuhet edhe për Shqipërinë dhe Kosovën. Integrimi i Shqipërisë, i Kosovës dhe i krejt Ballkanit Perëndimor në BE është vetëm një mundësi. Është krejt e mundur që Bashkimi Europian të shpërbëhet para se vendet tona të bëhen pjesë e tij. Ç’do të bëhet me ne, shqiptarët, nëse vërtet ndodh kështu, ose nëse Bashkimi Europian shpërbëhet pasi ne të jemi anëtarësuar në të? Cili do të jetë fati ynë në një Europë post-BE dhe në një Ballkan, i cili përsëri mund të mbetet një “oborr i pasëm” i kontentinetit tonë?
Unë gjykoj se duhet të fillojmë të mendojmë qysh sot për këtë mundësi. Të kemi një Plan B, në mënyrë që të mos gjendemi të papërgatitur e të disavantazhuar nesër si vend dhe si komb. Një plan i tillë strategjik do të kërkonte jo aq kontributet e politikanëve “profesionistë” sezonalë, por, siç këshillonte Rexhep Qosja qysh në fillim të viteve 1990, pjesëmarrjen dhe kontributet e mendjeve më të shquara dhe të njerëzve më të talentuar të këtij kombi, në të gjitha trevat shqiptare dhe në diasporë—ekonomistë, sociologë, antropologë, strategë ushtarakë, inxhinierë, juristë, diplomatë, ekspertë të bujqësisë, të teknologjisë së informacionit—me fjalë të tjera, tërë atë arsenal intelektual të kombit tonë, që mund të marrë përsipër e të realizojë këtë projekt të madh kombëtar.
E sotmja është për kombin tonë një ndër ato momente që Hegeli i quante “momente unike” në histori—një moment për të reflektuar dhe planifikuar të ardhmen tonë si komb, nëse duam vërtet që të jemi të bashkuar në një shtet të vetëm, nëse bashkimi kombëtar është vërtet qëllimi dhe projekti ynë strategjik. Nëse ky nuk është qëllimi ynë, le të mos flasim më për të. Nëse është, sot kjo sipërmarrje është e pamundur, por, në një të ardhme, rrethana dhe konjuktura ndërkombëtare të reja, më të favorshme mund ta bëjnë këtë projekt të realizueshëm.
Gjëja e parë që lipset të zhvillojnë çdo qeveri, në Tiranë dhe në Prishtinë, është një kulturë strategjike, e cila, deri më sot, ne shqiptarëve na ka munguar, ndërkohë që Athina dhe Beogradi e kanë zhvilluar e përpunuar një kulturë të tillë strategjike qysh nga gjysma e dytë e shekullit të 19-të dhe jo pa sukses e kanë aplikuar atë në politikat e tyre në rajon.
Me kulturë strategjike unë kuptoj një kulturë politike që kultivon e promovon ndërhyrje të herëshme, të shpejta dhe—kur është e nevojshme—të fuqishme për të përballuar situata të caktuara, të favorshme ose jo të tilla. Pa një kulturë strategjike, çdo aspiratë politike, përfshirë edhe atë për bashkimin kombëtar, do të ishte e vështirë të arrihej, ndërsa krijimi i kapaciteteve për realizimin e qëllimeve strategjike do të ishte ose më pak i mundshëm, ose më i vështirë.
Qëllimet strategjike të një shteti janë objektivat e planifikuar që ai synon të arrijë. Nëse një qëllim strategjik për Republikën e Shqipërisë dhe për Republikën e Kosovës është vërtet bashkimi i tyre në një shtet të vetëm, ky qëllim, që të realizohet, do të duhet të reflektojë një vlerësim realist të mjedisit rajonal dhe atij ndërkombëtar—të sotëm dhe atij të pritshëm. Por, a kanë Tirana dhe Prishtina, përveç deklaratave të Albin Kurtit, një strategji për ta realizuar një qëllim të tillë, pra një synim afatgjatë të qartë e të mirëplanifikuar, objektiva të përcaktuar saktë, afate kohorë dhe plane veprimi?
Një qëllim strategjik nuk mund të arrihet pa pasur dhe pa realizuar objektiva strategjikë të veçantë, çka do të thotë pa bërë përparime graduale në realizimin e planit të përgjithshëm strategjik. Edhe pse qeveritë e të dy republikave shqiptare janë mbledhur së bashku disa herë dhe kanë miratuar mbi 100 vendime, duket se për integrimin e të dy vendeve tona deri më sot është bërë fare pak. Shumë retorikë, shumë premtime, shumë vendime, por fare pak imagjinatë dhe veprim.
Nëse historia—historia e vjetër dhe ajo e re—na ofron ndonjë mësim të vyer për të sotmen dhe për të ardhmen tonë si shoqëri dhe si komb, ky mësim është se të suksesshme kanë qenë dhe janë vetëm ato shoqëri, të cilat kanë ditur dhe dinë ta planifikojnë të ardhmen e tyre. Dhe e ardhmja mund të planifikohet e të realizohet me sukses vetëm nëse jemi të zotë që të kapërcejmë horizontin e ngushtë të atyre gjërave që na kanë ndarë e na mbajnë në vend, nëse arrijmë të kemi një vështrim strategjik të përbashkët drejt objektivit që duam të arrijmë, nëse i kushtojmë vëmendje strategjike (me një qartësi strategjike) mënyrës se si mund ta arrijmë atë objektiv, nëse mendojmë, planifikojmë, drejtojmë dhe veprojmë strategjikisht për të realizuar—gradualisht dhe hap pas hapi—qëllimin strategjik.
Nëse bashkimi kombëtar i shqiptarëve në të ardhmen është dhe do të mbetet një qëllim strategjik për çdo parti politike dhe për çdo qeveri që do të drejtojnë Shqipërinë dhe Kosovën, suksesi i realizimit të këtij qëllimi do të varet kryesisht nga konjukturat ndërkombëtare që mund të krijohen, por edhe nga qartësia dhe vendosmëria me të cilën mendohet, planifikohet, drejtohet dhe veprohet sot, nga vetë ne, shqiptarët, për ta arritur këtë qëllim.
Ky nuk është një mision, përmbushjen e të cilit duhet ta kërkojmë e ta presim nga Edi Rama dhe Albin Kurti. Ky është një mision për çdo qeveri shqiptare në të ardhmen, këtej dhe andej kufirit që sot na ndan. Ky është një mision në emër të brezave të ardhshëm të shqiptarëve, të cilët, nëse nuk do arrijnë të bëhen qytetarë të Bashkimit Europian, do të duhet të kenë atdheun e tyre të përbashkët në një Europë post-BE.
