Nga Fatos TARIFA
Botuar në DITA
Pjesa I
Bashkimi i dy shteteve shqiptarë në ligjërimin politik të z. Kurtit
Një pjesë e mirë e shqiptarëve në Kosovë besojnë se lideri i Vetvendosjes, partia që sot drejton qeverinë e Kosovës, Albin Kurti, e bëri çështjen e bashkimit të Kosovës me Shqipërinë “misionin e jetës” së vet. Unë nuk di ndonjë pohim të drejtpërdrejtë të z. Kurti që ta konfirmojë këtë. Por di që ai, në shumë raste, të paktën qysh nga viti 2010, e ka vlerësuar bashkimin kombëtar si “një detyrë në interesin e të gjithë shqiptarëve” dhe që “e duan të gjithë shqiptarët”. Qysh atëherë, ai është shprehur madje se, “të gjithë aktorët politikë shqiptarë duhet të nisin njësimin e kuadrit ligjor dhe të [punojnë për krijimin] e kohezionit shoqëror”. Në atë kohë besohej gjerësisht se hyrja e Vetëvendosjes në politikën kosovare nuk kishte si qëllim thjesht njohjen e sovranitetit të munguar të Kosovës, siç është shpehur vetë z. Kurti në mëse një rast, por realizmin e qëllimit final të bashkimit kombëtar. Por, se si do të bëhej i mundur realizimi i këtij qëllimi final, për këtë z. Kurti jo vetëm që nuk ka pasur e nuk ka një blueprint të qartë e realist, por as nuk ka thënë e nuk thotë ndonjë gjë të re, përpos asaj që mund ta quanim common wisdom.
Në vitin 2010, kur Vetvendosja synonte të afirmohej si një faktor politik në Kosovë, Albin Kurti deklaronte: “Ne duam që Kosova t’i bashkohet Shqipërisë. Për këtë qëllim, duhet që qeveritë në Tiranë dhe në Prishtinë të harmonizojnë ligjet dhe veprimet politike e strategjike, në mënyrë që, një ditë, sa më parë aq më mirë, të organizojmë paralelisht referendume në Shqipëri dhe në Kosovë për bashkim”. Vetëm kaq, asgjë më shumë.
“Qysh sot”, pohonte ai në vitin 2010, “nuk kemi asnjë dyshim se cili do të ishte rezultati i këtyre referendumeve. Vullneti dhe interesi i shqiptarëve janë për bashkim”. Një vit më vonë, më 2011, Kurti deklaronte sërish: “Duam që Kosova të jetë sovrane [dhe] të ketë…të drejtën për t’iu bashkuar Shqipërisë, sepse vetëm kështu do të bëhemi të barabartë me kombet dhe me shtetet e tjerë të zhvilluar demokratikë e përparimtarë të botës”.
Kjo mënyrë ligjërimi politik është reminishencë e gjuhës që kanë përdorur patriotët shqiptarë të Rilindjes Kombëtare—Shahin Kolonja, Jani Vruho, Josif Bagëri, Nikollë Ivanaj—në vitet 1908-1912, kur kërkonin pavarësinë e Shqipërisë nga Perandoria Osmane. I kam lexuar thuajse të gjitha shkrimet e tyre në gazetat që ata vetë botonin në atë kohë në Kairo, në Sofje apo në Bukuresht, ose në të cilat ata shkruanin, dhe vë re se, gjuha e z. Kurti sot jo vetëm që nuk është më moderne sesa gjuha e tyre një shekull më parë, por nuk ka as thellësinë e përmbajtjes në mendim dhe as sharmin e shqipes që përdornin ata.
Deklaratat e herëpasherëshme të z. Kurti mbi bashkimin kombëtar mund të kenë pasur një qëllim pragmatik—dhe një ndikim pozitiv—në përpjekjet e tij si një individ, i cili, pasi krijoi një organizatë politike, u përpoj të bëhej pjesë e konstelacionit politik në vendin e vet dhe, pse jo, të synonte të marrte drejtimin e qeverisë, siç edhe ia arriti dy herë. Në Shqipëri, një përpjekje e ngjashme (por e dështuar), ishte krijimi, në vitin 2011, i një partie politike efemere, e quajtur Aleanca Kuq e Zi, synimi final i së cilës do të ishte, po njëlloj, bashkimi kombëtar i shqiptarëve.
Mua gjithnjë më ka shqetësuar diçka esenciale te z. Kurti. Nuk di të them nëse është një farë megalomanie, një farë naiviteti politik apo, ndoshta, është më shumë demagogjia e tij. Këtë të fundit e kuptoj pasi, shpesh herë, politika dhe demagogjia janë binjake me njëra-tjetrën. Ajo çfarë mua më ka shqetësuar e më shqetëson te z. Kurti është “platforma” e tij për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, nëse mund të flitet për një platformë të tillë, ose, më saktë, naiviteti flagrant i ideve që ai ka lidhur me këtë çështje madhore, tepër delikate e tepër sensitive, aq sa gjithmonë i bëj vetes pyetjen: Vërtet beson ky njeri në ato që thotë?
Albin Kurti, Skënderbeu dhe bashkimi kombëtar i shqiptarëve
Një ndër rastet kur Albin Kurti më ka habitur shumë me sjelljen dhe retorikën e tij ishte një vizitë që ai bëri në Lezhë, më 2 mars 2021, vetëm pak kohë pasi Vetvendosja e tij kishte fituar në zgjedhjet parlamentare në Kosovë dhe vetëm tri javë para se ai të rizgjidhej kryeministër i Kosovës për herë të dytë. Siç mund t’i kujtohet lexuesit të informuar, ajo ishte një vizitë e panjoftuar, arsye kjo për të cilën z. Kurti nuk u prit—dhe as u takua—në Lezhë nga asnjë zyrtar i lartë në Shqipëri, madje as nga kryetari i Bashkisë së atij qyteti. Për një ish-kryeministër të Republikës së Kosovës, i cili ishte thuajse e sigurt se do të bëhej sërish pak ditë më vonë kryeministri i atij vendi, një vizitë e tillë ishte, nga pikëpamja protokollare, aspak dinjitoze.
Por mua nuk më preokupon shumë kjo gjë. Ndoshta Kurti nuk di më shumë ose më mirë, ose ndoshta këshilltarët e tij nuk kanë ditur ta këshillojnë siç duhet. Ajo që më shqetëson ka të bëjë me retorikën e tij “patriotike”—një formë anakronike në politikën moderne—dhe përdorimin e saj tërësisht pa vend për të argumentuar pikëpamjen dhe qëndrimin e tij në lidhje me bashkimin kombëtar.
Në atë kohë, Albin Kurti erdhi në Lezhë (ose u takua këtu) me një grup politikanësh shqiptarë nga treva të ndryshme shqiptare në Ballkanin perëndimor—nga Kosova, Maqedonia e Veriut, Tuzi, Presheva, Medvegja dhe Bujanoci—për të bërë një homazh në monumentin që përkujton “Besëlidhjen Shqiptare” të Lezhës. Ai erdhi në Lezhë me një mision politik, edhe pse u përpoq ta vishte atë me një petk patriotik.
Të gjithë e dimë se formimi i “Besëlidhjes së Lezhës” ka qenë një ngjarje historike mjaft e rëndësishme në historinë mesjetare të shqiptarëve. Veçse, ajo ngjarje kishte ndodhur 577 vite më parë (më 1444) nga dita që Kurti vizitoi Lezhën, më shumë se gjysmë mileniumi para se Kristofor Kolombi të zbulonte Amerikën (në vitin 1492) dhe vetëm 4 vite pas shpikjes së makinës së parë të shrypshkrimit nga Gutenberg (1440. 577 vite nuk shënonin një përvjetor jubilar, por një përvjetor të zakonshëm për një vizitë jo të zakonshme si ajo e Albin Kurtit.
Unë nuk mendoj se ai veprim i z. Kurti ishte një lëvizje e mençur—as politikisht, as intelektualisht. Dëgjova fjalën që lexoi ai në prani të disa dhjetëra njerëzve të mbledhur me atë rast para monumentit të “Besëlidhjes së Lezhës” dhe ajo fjalë, nuk e fsheh, përveçse një leksion historie i thatë dhe shumë diletantesk, m’u duk edhe patetike për paralelizmat dhe mesazhet që përpiqej të përçonte në vitin 2021. Shahin Kolonja, Nikollë Ivanaj, Jani Vruho apo Josif Bagëri më shumë se një shekull më parë do të kishin shkruar e lexuar një tekst panegjerik shumë më të bukur se sa ai.
Ajo çfarë Skënderbeu, falë gjenisë së tij, arriti të bënte në shekullin e 15-të me fisnikët dhe feudalët shqiptarë të asaj kohe, duke i bashkuar ata rreth vetes për të organizuar qëndresën legjendare të shqiptarëve ndaj pushtuesve osmanë, nuk mund të evokohet si shembulli i një politike moderne për shqiptarët e shekullit të 21-të. A nuk kanë bërë dhe a nuk bëjnë serbët pikërisht të njëjtën gjë kur përkujtojnë, edhe sot e kësaj dite, Betejën e Kosovës (1389), në të cilën, ushtrive ballkanike, që luftuan kundër dyndjes së ushtrisë osmane, u priu një princ serb, Lazar Hrebeljanovic?
Më duket tepër naive të thuash, siç bëri z. Kurti në fjalën që mbajti me atë rast, se në atë përvjetor të 577-të të “Besëlidhjes së Lezhës” si një akt politik kolektiv për bashkimin e shqiptarëve në atë kohë, ne, shqiptarët e sotëm, duhet të gjykojmë se “si do të mendonin e vepronin Skënderbeu, rilindasit tanë dhe, në veçanti, luftëtarët dhe dëshmorët e luftës së fundit në Kosovë” për bashkimin kombëtar të shqiptarëve sot.
A ka vallë z. Kurti ndonjëfarë sensi historik. A mundet të modernizohet historia siç kërkon të bëjë ai dhe shumë të tjerë që mendojnë e veprojnë si ai? Dhe a mundet që një politikan, nëse ai do të ishte mjaftueshmërisht i ditur dhe i arsyeshëm, në vitin 2021, të “zotohej” (fjalë e përdorur nga z. Kurti) para heroit tonë kombëtar, Skënderbeut, ndarë nga jeta 556 vite më parë, se do ta çojë përpara amanetin e tij dhe të të parëve tanë për “çlirim, bashkim, zhvillim dhe përparim të gjithanshëm” (fjalët e tij)!
Pyetja që bëj në këtë rast është: “Kjo është vallë mënyra se si do të shkojmë përpara, si shoqëri dhe si komb, ne shqiptarët e shekullit të 21-të—duke e mbajtur vështrimin gjashtë shekuj pas, kur ende nuk ishim formuar si një komb i vetëm, ndërkohë që nuk jemi në gjendje të shohim përpara e të dimë se cilët duhet të jemi dhe çfarë duhet të bëjmë qoftë edhe në dhjetëvjeçarin e ardhshëm?
Edhe pse, si çdo analogji, edhe kjo çalon, thjesht përfytyroni për një çast sikur nacionalistët flamandë në Belgjikë t’i justifikonin sot pretendimet e tyre për ta bashkuar veriun e atij vendi (qytetet Antwerp, Ghent, Bruzh e qytete të tjerë, si dhe territoret rreth tyre) me Mbretërinë e Hollandës, duke iu referuar historisë së principatave të Vendeve të Ulëta në shekujt e 14-të deri 16-të, për të mos përmendur qindra principata të tjera në çdo pjesë të kontinentit tonë në atë periudhë të Mesjetës së vonë.
Historinë mund ta përdorësh për të bërë politikë. Por, marrëdhënia mes historisë dhe politikës, siç vinte në dukje Louis Althusser, ka qenë e mbetet gjithnjë një marrëdhënie e vështirë. Albin Kurti nuk mund ta bëjë dot marrëdhënien mes tyre një ushtrim të lehtë, aq më tepër kur vizita e tij në Lezhë tr evite më pare dhe ai fjalim amatorek pranë një monumenti historik në atë qytet ishin një alibi për të justifikuar qëllimin e vërtetë të asaj vizite—fushatën për një përfaqësues të Vetvendosjes që kandidonte në zgjedhjet legjislative në Shqipëri. Për këdo që kupton sado pak nga politika dhe diplomacia, një sjellje e tillë është vërtet jodinjitoze për një njeri, i cili, siç vura në dukje më sipër, ka qenë dhe është sërish kryeministër i vendit të vet.
Patetizëm apo solipsizëm politik?
Albin Kurti beson—siç edhe është shprehur publikisht në mëse një rast—se forma e organizimit shtetëror të të dy shteteve shqiptarë të bashkuar në një shtet të vetëm do të jetë federata. “Ne mund të bashkohemi në një federatë me Shqipërinë, ose në një federatë me Bashkimin Europian”, ka deklaruar ai.
E lemë mënjanë, për momentin, Bashkimin Europian, pasi kushdo e di se BE nuk është një shtet federativ. Si një sistem politik supranacional, apo si një formacion ndërqeveritar, Bashkimi Europian në disa aspekte i ngjan një shteti federal, ndërsa në aspekte të tjerë i ngjan një organizate ndërkombëtare, pa qenë as njëri, as tjetra. Pra, nuk bëhet fjalë për federimin e Kosovës në BE, por për bashkimin e saj me Shqipërinë, binjakun e saj demografik—dy popuj dhe dy vende “të ndarë mes tyre nga një gjuhë e përbashkët”, siç shprehej George Berndard Shaw kur fliste për dallimet mes Anglisë dhe Amerikës.
Për Albin Kurtin, bashkimi i Kosovës me Shqipërinë dukej se mund të suhte një sipërmarrje jo shumë e vështirë. Mjaftojnë vetëm dy gjëra: së pari, ndryshimi i Kushtetutës aktuale të Kosovës, neni 1.3 i së cilës sanksionon se Kosova “nuk do të kërkojë të bashkohet me asnjë shtet ose pjesë të ndonjë shteti” dhe, së dyti, pas abrogimit të këtij neni, mbajtja e dy referendumeve, një në Shqipëri dhe një në Kosovë, përmes të cilëve shqiptarët, këtej dhe andej kufirit që i ndan, të shprehen nëse e duan ose jo bashkimin e të dy shteteve në një shtet të vetëm. “Të bëhet referendum dhe le të vendosin qytetarët”, thoshte z. Kurti. “Ne [në Kosovë]”, shpjegonte ai, “na kanë vënë pengesë nenin që na ndalon bashkimin [me Shqipërinë], ashtu si Austrisë që nuk i lejohet të bashkohet me Gjermaninë”.
Ç’farë analogjie, edhe pse Kosova dhe Austria janë horses of different colors, njëlloj siç janë edhe Shqipëria dhe Gjermania!
Albin Kurti është i bindur se, pa shkelur Kushtetutën e Kosovës, por më parë duke e abroguar atë nen të saj që e ndalon bashkimin e këtij shteti me një shtet tjetër, “dy referendume, në Shqipëri dhe në Kosovë, mund ta zgjidhin” çështjen e bashkimit kombëtar. Të jetë vallë kaq i thjeshtë bashkimi kombëtar i shqiptarëve? Nëse do të ishte vërtet kështu, përse nuk jemi bashkuar deri më sot dhe përse duhet të presim edhe më tej?
- Kurti dhe ata që mendojnë si ai—në Kosovë ose në Shqipëri—duket se i nënvleftësojnë, ose i mohojnë ata faktorë që realisht e bëjnë të vështirë, madje të pamundur në rrethanat e sotme, bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, siç janë, kundërshtimi i vendosur i shteteve fqinjë dhe, sidomos, kundërshtimi i fuqive të mëdha. Si mund të shpjegohet një dritshkurtësi dhe një naivitet i tillë historik, politik e diplomatik?! E drejta e kombeve për vetvendosje? Precedentë të tjerë historikë?
Albin Kurti nuk e la elaboruar asnjëherë në këtë kontekst konceptin mbi të drejtën për vetvendosje por, me një naivitet të habitshëm, ka pohuar se, ndërsa “faktorët ndërkombëtarë vazhdojnë të përcaktojë shumëçka në politikën shqiptare”, këta faktorë “ndryshojnë varësisht nga ne, varësisht se si lëvizim ne”. Nëse i kam kuptuar drejt fjalët e tij, ato nënkutojnë “në varësi të lëvizjeve që bëjmë ne”. “Kur ne kemi qenë këmbëngulës dhe seriozë”, thotë Kurti, aktorët ndërkombëtarë “gjithmonë i kanë ndryshuar qëndrimet e tyre”! Me fjalë të tjera, nuk jemi ne, shqiptarët, që bëjmë çfarë kërkojnë nga ne dhe çfarë na thonë aktorët ndërkombëtarë; janë këta të fundit që bëjnë çfarë duam ne dhe çfarë u kërkojmë ne atyre! Është ky patetizëm apo solipsizëm politik?
Argumenti i vetëm që sjell z. Kurti ëshë ky: “Faktorë të ndryshëm ndërkombëtarë e përkrahën pavarësinë e Kosovës kur panë vendosmërinë tonë. Dhe, të mos harrojmë”, shton ai, “se ata e bënë këtë për interesin e tyre. E përkrahën shpalljen e pavarësisë dhe e njohën atë vetëm atëherë kur kuptuan se nuk ka kurrfarë gjasash për stabilitet në rajon pa e lejuar dhe pa e mbështetur këtë”.
Mund të diskutojmë gjerë e gjatë mbi këtë subjekt, por këtu vetëm dëshiroj t’i kujtoj z. Kurti se Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe, Franca, Gjermania dhe shumë shtete të tjerë e përkrahën Kosovën që të jetë e pavarur, jo që t’i bashkohet Shqipërisë, prandaj edhe imponuan në Kushtetutën e Republikës së Kosovës atë nen që e ndalon atë t’i bashkohet një shteti tjetër. Siç shpjegon Daniel Serwer, një ndër njohësit më të mirë të politikës amerikane në Ballkan, plani për pavarësinë e Kosovës “përfshiu idenë se Kosova nuk do të bashkohej—dhe nuk do të lejohej të bashkohej me ndonjë shtet fqinj, ose me ndonjë pjesë të ndonjë shteti fqinj”, dhe se neni 1.3 i Kushtetutës së saj “synonte që të mbronte Maqedoninë, si dhe Serbinë, dy vende, të cilët, në kufijtë e tyre me Kosovën kanë territore të banuara në shumicë nga shqiptarë. Ai synonte, gjithashtu, që të parandalonte formimin e Shqipërisë së Madhe”.
Pyetjet që unë kam për z. Kurti janë këto: Nëse bashkimin e Kosovës me Shqipërinë Shtetet e Baskuara dhe Bashkimi Europian nuk e lejuan atëherë, çfarë ka ndryshuar që nga ajo kohë, ç’rrethana të reja janë krijuar dhe çfarë arsyesh të reja ekzistojnë sot që këto fuqi të mëdha ta përkrahin dhe ta njohin bashkimin e dy shteteve shqiptarë?
- Kurti nuk ka përgjigje për pyetje të tilla. Përkundrazi, vetëm dy javë para zgjedhjeve të 14 shkurtit 2021, ai deklaroi se “nuk ka ndërmend që të nisë një luftë për të bashkuar Kosovën me Shqipërinë”. Pse e pa të domosdoshme ta theksonte këtë, nëse kjo luftë do të ishte për një kauzë, të cilën, sipas tij, fuqitë e mëdha—para së gjithash Shtetet e Bashkuara dhe Gjermania—mund ta përkrahin nëse ne, shqiptarët, “i bindim” ose “i detyrojmë” ata me qëndrimin tonë?! A nuk është kjo e tëra një hipokrizi e shkallës më të lartë?
Dy pyetje të thjeshta kërkojnë doemos përgjigje:
Së pari, cila fuqi e madhe do të pranonte—në rrethanat e sotme dhe në kontekstin e sotëm gjeopolitik rajonal e global—që për të bashkuar dy shtetet shqiptarë në Ballkan, pra për të krijuar një federatë shqiptare, të zhbënte 3-4 shtete ekzistues, pra të prishte ekuilibrat—edhe kështu të brishtë—në marrëdhëniet mes shteteteve të këtij rajoni, pa rrezikuar që “fuçia e barutit” të mos mbetej thjesht një metaforë, por të bëhej shkak për t’u kthyer në të kaluarën tragjike të këtij rajoni?
Së dyti, cili vend i rajonit do të donte t’i shihte Shqipërinë dhe Kosovën të bashkuara në një shtet të vetëm? Serbia? Maqedonia e Veriut? Mali i Zi? Greqia? Bullgaria?
A ka Albin Kurti përgjigje për këto pyetje? Apo ato nuk kanë rëndësi nëse Kosova abrogon një nen të kushtetutës së saj dhe në Kosovë e në Shqipëri organizohen dy referendume për çështjen e bashkimit kombëtar?
Vetvendosje?! Vullneti i popujve për të vendosur vetë për fatet e tyre?! Nëse do të ishte kaq e thjeshtë—vetëm një çështje parimesh—baskët dhe katalanët do të kishin sot shtetet e tyre sovranë; Irlanda e Veriut dhe Republika e Irlandës do të ishin sot një shtet i vetëm; Çeçnja nuk do të ishte pjesë e Federatës Ruse; Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut, nëse do të mbeteshin shtete sovranë, mund të mos kishin kufijtë që kanë sot; Bosnia dhe Hercegovina gjithashtu.
Shembujve të mësipërm mund t’u shtoheshin dhjetra të tjerë. Siç kam argumentuar edhe në raste të tjerë, çështja është se, sot nuk jetojmë në një botë habermasiane “post-historike”, “post-westfaliane”, “post-nation-state”, në të cilën çështjet territoriale dhe marrëdhëniet mes shteteve të mund të zgjidheshin jashtë strukturave të sistemit shtetëror dhe jashtë konjukturave e marrëveshjeve ndërshtetërore që rregullojnë rendin e sotëm botëror.
Ky është një realitet gjeopolitik kokëfortë, i cili nuk mund të injorohet nga askush, sado i madh të jetë pathosi patriotik i tyre.
Dy shtetet shqiptarë dhe dy Gjermanitë—një analogji absurde
Naiviteti, për të mos thënë absurditeti i z. Kurti shkon deri atje sa, për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë ai merr si shembull—dhe si model—rastin e ribashkimit të dy Gjermanive në vitin 1990. “Dy Gjermanitë”, ka deklaruar Albin Kurti në vitin 2017, kur ishte deputet i Vetvendosjes në Parlamentin e Kosovës, “u bashkuan, edhe pse fqinjët dhe fuqitë e mëdha europiane ishin kundër këtij bashkimi”.
“Bashkimin e dy Gjermanive”, tha ai, “e mbajmë si shembull për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë”. Në atë kohë, z. Kurti shprehte bindjen se ky bashkim do të ndodhë “në aleancë me Shtetet e Bashkuara dhe me Gjermaninë dhe atëherë kur Kosova e Shqipëria të qeverisen nga politikanë të mençur, të ditur, të ndershëm e kombëtarë” (nënteksti, kur partia e z. Kurti të qeverisë Kosovën dhe kur mbështetësit e tij në Tiranë të qeverisin Shqipërinë). Në vitin 2017, për Albin Kurtin dita e bashkimit të dy shteteve shqiptarë “nuk do të ishte e largët”! Por se sa e afërt mund të jetë ajo ditë, këtë z. Kurti nuk dinte atëgerë, siç nuk di as sot, të na e thotë. Në fakt, askush nuk e di, edhe nëse ajo ditë vërtet mund të vijë.
Unë nuk di nëse mund të gjendej një analogji më e papërshtatshme, madje edhe më absurde sesa krahasimi i rastit të ribashkimit të dy Gjermanive me mundësinë e bashkimit të dy shteteve shqiptarë në Ballkan.
Perandoria Gjermane, siç dihet, u krijua si një shtet i unifikuar nga bashkimi i 26 shteteve gjermanë, në janar të vitit 1871. Krijimi i një shteti të unifikuar gjerman në atë kohë ka qenë një ndër ngjarjet më të rëndësishme në historinë europiane dhe atë botërore në shekullin e 19-të. Në atë kohë, Shqipëria dhe Kosova ishin ende provinca të Perandorisë Osmane. Para se Gjermania të ndahej në dy shtete gjermanë, me fillimin e Luftës së Ftohtë, më 1949, ajo kishte qenë, pra, një shtet i vetëm për afro 80 vite me radhë—me kufij shtetërorë të përcaktuar, me një qeveri qëndrore, me një jetë politike të përbashkët, me një treg kombëtar e financiar të përbashkët, me një monedhë kombëtare të vetme, me një sistem arsimor të përbashkët etj. Për rrjedhojë, kur në vitin 1990 Gjermania Perëndimore dhe ajo Lindore u bashkuan, ky nuk ishte bashkim i dy shteteve të ndryshëm, por ribashkim i dy pjesëve të një shteti të vetëm, siç kishte qenë më parë Gjermania Imperiale dhe, pas Luftës së Parë Botërore, Republika Gjermane, ose Republika e Weimarit.
Fatkeqësisht, Shqipëria dhe Kosova nuk kanë qenë asnjëherë një shtet më vete, që të kishte kufijtë e vet shtetërorë dhe autoritetin legjitim për të ushtruar kontroll në territoret brenda atyre kufijve, të kishte një jetë politike dhe ekonomike të përbashkët, përveçse, ndoshta, në periudhën e Skënderbeut (nëse mund të bëhet fjalë për një shtet shqiptar në atë kohë kur, edhe në Europë, shtetet unitarë ishin përjashtime të rralla). E njëjta popullsi etnike po, por jo një shtet i përbashkët. Para pushtimit osman të Ballkanit, territoret e banuara nga shqiptarët kanë qenë të ndara e të organizuara në principata, ose në forma të tjera organizimi politik, çka ishte një dukuri e përgjithshme kudo në Europë—në territoret që sot formojnë Italinë, në ato që përbëjnë Gjermaninë e sotme, në Vendet e Ulëta etj.
Me pushtimin osman këto territore u bënë pjesë e Perandorisë më të madhe të kohës dhe mbetën territore të saj deri në krijimin e shteteve kombëtarë në Ballkan. Greqia ishte i pari vend ballkanik që u shkëput nga Perandoria Osmane në vitin 1821 dhe u njoh ndërkombëtarisht si një shtet i pavarur më 1830. Pas saj, si rezultat i Krizës së Madhe Lindore (1975-1878), e cila filloi në territoret ballkanike të Perandorisë Osmane, si dhe i Luftës Ruso-Turke (1877-1878), nga e cila kjo perandori doli e humbur, një pjesë e popujve ballkanikë krijuan shtetet e tyre të pavarur—Romania më 1877, Serbia dhe Mali i Zi më 1878; Bosnia dhe Hercegovina fituan autonomi dhe u vunë nën protektoratin e Austrisë. Bullgaria, gjithashtu, me ndërhyrjen ushtarake të Rusisë, u krijua, po më 1878, si një principatë autonome.
Traktati i Shën Stefanit (1878) i njohu ndërkombëtarisht këto ndryshime në hartën politike të Ballkanit, duke shënuar fundin e sundimit osman në territoret e shteteve sovranë të sapoformuar, si dhe duke kënaqur ambicjet e këtyre të fundit në dëm të territoreve shqiptare, një pjesë e të cilave u aneksuan prej tyre, ndërsa pjesa më e madhe e katër vilajeteve shqiptare mbetën edhe për afro tri dekada e gjysmë nën Perandorinë Osmane. Kongresi i fuqive të mëdha që u mbajt në Berlin po atë vit, më 1878, i sanksionoi përfundimisht pavarësinë e shteteve të rinj në Ballkan dhe padrejtësitë e mëdha ndaj shqiptarëve.
Në rrethana tepër të disfavorshme për ta dhe në mungesë të përkrahjes nga ndonjë fuqie e madhe, drejtuesit e lëvizjes kombëtare shqiptare u përpoqën që t’i mbronin me çdo kusht—edhe me armë—territoret shqiptare nga copëtimi dhe aneksimi i tyre prej shteteve fqinjë. Por, Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-1881), sado i rëndësishëm ka qenë roli i saj për mbrojtjen i integritetit territorial të trojeve shqiptare dhe administrimin e tyre, nuk mundi të krijonte një shtet shqiptar të pavarur, me kufij të përcaktuar qartë, brenda të cilëve të ushtronte autoritetin e vet shtetëror, madje as një “vilajet shqiptar autonom”, siç kërkonte Pashko Vasa më 1879, në të cilin të përfshiheshin të gjitha trojet e banuara nga shqiptarë. Edhe pse objektivi final i krerëve të Lidhjes së Prizrenit ishte krijimi i një shteti shqiptar të pavarur, në rrethanat e asaj kohe ata e shihnin qëndrimin nën sovranitetin e Perandorisë Osmane si një garanci për të mbrojtur territoret e vilajeteve shqiptare nga copëtimi prej shteteve fqinjë.
Këtu dëshiroj të vë në dukje se territori është një element qenësor për ekzistencën e çdo shteti. Asnjë shtet nuk mund të konceptohet dot “në mungesë të një sipërfaqeje gjeografike të arsyeshme”. Siç ka venë në dukje L. Oppenheim, i njohur gjerësisht si themeluesi i disiplinës moderne të së drejtës ndërkombëtare, “një shtet pa territor është i pamundur, edhe pse ky territor i domosdoshëm mund të jetë shumë i vogël”. Edhe pas Lidhjes së Prizrenit, territori që sot është Shqipëri dhe territori që sot është Kosovë (si dhe territore të tjerë të banuar nga popullsi shqiptare) mbetën të ndarë prej njëri-tjetrit dhe nuk arritën kurrë të bëhen pjesë e një shteti të vetëm kombëtar.
Më duhet ta korrigjoj z. Kurti edhe në një çështje tjetër, për t’i thënë se, edhe pse vende të tillë, si Britania e Madhe, Franca, Hollanda apo Polonia e shihnin me shqetësim ribashkimin e dy Gjermanive në një shtet federal të vetëm në fillim të viteve 1990, siç ky vend kishte qenë para dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore, këta vende nuk do të kishin mundur dot ta pengonin edhe për shumë kohë Gjermaninë që të ribashkohej. Ribashkimi i Gjermanisë Perëndimore me Gjermaninë Lindore ishte bërë iminent dhe, në fakt, pritej qysh me rënien e Murit të Berlinit, në nëntor të një viti më parë. Shembja e atij muri bashkoi Berlinin Perëndimor me Berlinin Lindor, si dhe qytetarët berlinezë, të cilët, për dekada me radhë kishin jetuar të ndarë mes tyre nga ai mur famëkeq. Gjatë një fundjave në nëntorin e vitit 1989, më shumë se 2 milionë banorë të Berlinit Lindor dhe të ardhur nga qytete të tjerë të Republikës Demokratike Gjermane vizituan Berlinin Perëndimor për të festuar bashkimin e dy pjesëve të atij qyteti, në një festë, të cilën Timothy Garton Ash e ka përshkruar si “festën më të madhe në rrugë në historinë e botës”.
Rënia e Murit të Berlinit shënoi edhe rrëzimin e “Perdes së Hekurt”, e cila e kish mbajtur Europën të ndarë në dy pjesë gjatë gjithë periudhës së Luftës së Ftohtë. Pas rënies së atij muri, bashkimi i dy Gjermanive u bë i pashmangshëm, edhe pse Margaret Thatcher, François Mitterrand dhe ndonjë lider tjetër europian e shihnin me shqetësim këtë zhvillim të ri. Sidoqoftë, përveç rrëzimit të Murit të Berlinit, gjë që presidenti amerikan Ronald Reagan, përmes thirrjes së famshme “Mr. Gorbachev, tear down this wall”, ia kishte kërkuar liderit sovjetik qysh në qershor të vitit 1987, ishin edhe katër faktorë të rëndësishëm që e mundësuan, madje shumë shpejt dhe lehtësisht këtë proces, të cilët z. Kurti, nuk i përmend.
Së pari, mbështetja e fortë e Uashingtonit për ribashkimin e dy Gjermanive, veçanërisht angazhimi personal i presidentit amerikan George H. W. Bush për atë projekt, në atë masë sa ai është cilësuar si një ndër arkitektët kryesorë të tij, duke insistuar që një Gjermani e bashkuar duhej të ishte anëtare e NATO-s.
Së dyti, siguria që Moska, pavarësisht shqetësimeve të saj, nuk do e kundërshtonte ribashkimin e dy Gjermanive. Përmes “Doktrinës Sinatra”, Moska kishte dhënë ndërkohë jo vetëm sinjalet, por edhe garancitë se nuk do të kundërshtonte dhe nuk do të ndërhynte në asnjë prej vendeve që ishin në orbitën e interesave të saj, nëse këta vende do të zgjidhnin një rrugë të pavarur nga politika e Kremlinit. Kur Kremlini deklaroi se “nuk do të kundërshtonte nëse Hungaria do të dilte nga Traktarti i Varshavës, ose nëse Gjermania Lindore do të ribashkohej me Gjermaninë Perëndimore”, u bë e qartë se rruga për ribashkimin e Gjermanisë nuk do të kishte pengesa serioze.
Ky qëndrim i Moskës e qetësoi edhe kryeministren britanike, “zonjën e hekurt” Margaret Thatcher, qeveria e së cilës, bashkë me qeverinë amerikane, kishte qenë ndër kundërshtarët më të vendosur të Bashkimit Sovjetik. Përballë eventualitetit të ribashkimit të Gjermanisë, Thatcher kishte si preokupim kryesor jo nëse duhej ta mbështeste kancelarin Kohl në atë mision, por qëndrimin që do të mbante Mikhail Gorbachev lidhur me këtë çështje.
Në fakt, negociatat kryesore të Bonit ishin ato me Moskën dhe kancelari Kohl arriti të merrte pëlqimin e liderit sovjetik. Siç ka argumentuar historiania Helene von Bismarck, “bashkimi i Gjermanisë varej jo nga dëshira e popullit gjerman, as nga kolapsi ekonomik i Republikës Demokratike Gjermane, por nga konsensusi i fuqive aleate, kryesisht Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik”.
Së treti, vetë personaliteti i kancelarit Helmut Kohl dhe prestigji që ai gëzonte në skenën politike europiane dhe atë botërore. Si një ndër të fundit e gjeneratës së politikanëve që kishin përjetuar Luftën e Dytë Botërore dhe si kancelari më jetëgjatë i Gjermanisë qysh nga koha e Bismarkut, Kohl gëzonte një respekt të veçantë në radhët e krerëve të fuqive të mëdha. Përveç kësaj, edhe pse kërkoi—dhe realizoi—ribashkimin e Gjermanisë, Kohl dukej se nuk kishte aspirata ekspansioniste, të cilat mund të ngjallnin dyshime, pasiguri dhe frikë te qeveritë e vendeve europiane. Nëse huazoj fjalët e shkrimtarit të shquar gjerman Thomas Mann, Kohl kërkonte të krijonte “jo një Europë gjermane, por një Gjermani europiane”.
Së katërti, marrëdhëniet personale shumë miqësore mes kancelarit Kohl, presidentit Bush, liderit sovjetik Gorbachev, presidentit francez Mitterrand dhe kryeministrit italian kristian-demokrat Andreotti, siç kishin qenë të tilla deri në atë kohë edhe marrëdhëniet mes presidentit amerikan Reagan dhe kryeministres britanike Thatcher.
Pra, ndryshe nga sa thotë z. Kurti, ribashkimi i Gjermanisë nuk u kundërshtua nga të gjitha fuqitë e mëdha; për më tepër, ai nuk u kundërshtua nga dy superfuqitë e kohës. Në fund të fundit, “Traktati Dy Plus Katër” (Two Plus Four Treaty), që u nënshkrua në Moskë në shtator 1990 dhe që e zgjidhi përfundimisht çështjen e ribashkimit të Gjermanisë, ishte një marrëveshje e nënshkruar nga dy shtetet gjermanë të krijuar pas Luftës së Dytë Botërore dhe nga katër fuqitë e mëdha fituese në atë luftë: Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Sovjetik, Britania e Madhe dhe Franca.
Unë besoj se një leksion i tillë do të kishte qenë krejt i panevojshëm për z. Kurti dhe për këdo që ndan të njëjtat mendime dhe iluzione me të, nëse ata do të dinin të dallonin rastin shqiptar nga rasti gjerman, ose konceptet (dhe proceset) e bashkimit kombëtar apo bashkimit shtetëror të dy shteteve që s’kanë qenë asnjëherë një shtet i vetëm (Shqipëria dhe Kosova), nga procesi i ribashkimit të dy shteteve që më parë kishin qenë një shtet i vetëm, por ishin ndarë për arsye gjeopolitike nga një luftë globale, siç ishte Lufta e Ftohtë. Sa për dallimet mes Shqipërisë dhe Gjermanisë, nga nga njëra anë, dhe Kosovës e Austrisë, nga ana tjetër, a duhet që dikush t’ia bëjë të njohura ato z. Kurti, nëse ai nuk arrin të kuptojë pse një bashkim i Kosovës me Shqipërinë nuk pengohet për të njëjtat arsye si bashkimi i Austrisë me Gjermaninë?
Pyetjet që natyrshëm mund t’i bëhen z. Kurti janë këto: Nga sa vumë në dukje më sipër, a mundet ribashkimi i Gjermanisë të shërbejë si një “shembull” (dhe si një “model”) për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë”? A e kanë realisht Kosova dhe Shqipëria mbështetjen e Shteteve të Bashkuara dhe të Gjermanisë për t’u bashkuar në një shtet të vetëm, siç duket se shpreson Albin Kurti? A është realisht i mundur ky bashkim nëse atë e kundërshtojnë Rusia dhe Kina? A ka vetë z. Kurti atë personalitet dhe a gëzon ai atë prestigj në mjedisin ndërkombëtar që të mund të siguronte mbështetjen e fuqive të mëdha dhe atyre të mesme për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë? A ka vetë z. Kurti atë talent diplomatik dhe ato marrëdhënie personale miqësore me liderë të rëndësishëm në politikën e sotme europiane dhe atë globale, që mund ta përkrahnin kauzën e tij për bashkimin kombëtar?
Me fjalë të tjera, a është platforma (pa platformë) e Albin Kurtit për bashkimin kombëtar të shqiptarëve një projekt realist, i realizueshëm, apo ajo është thjesht një premtim demagogjik e populist, për të mos thënë një “ëndërr në diell”, me të cilën mund të gënjejmë veten sa të duam, duke shpresuar se bota do të na ndihmojë, mjafton që ne ta duam bashkimin e dy shteteve shqiptarë dhe të dimë se si ta kërkojmë këtë?
Unë druaj se është kjo e dyta—pra bashkimi kombëtar si një premtim demagogjik. Nëse z. Kurti, ose nëse elitat politike në Prishtinë dhe në Tiranë do të mund të influenconin më shumë komunitetin ndërkombëtar, Kosova do të kishte siguruar sot një njohje ndërkombëtare shumë më të gjerë dhe vetë z. Kurti nuk do të ishte sot kryeministri më i kritikuar në Bruksel e në Uashington.
Dëshiroj të vë në dukje se ribashkimi i Koresë së Veriut dhe Koresë së Jugut është një tjetër mundësi, e cila, me krijimin e kushteve të favorshme dhe për arsye gjeopolitike rajonale e globale, mund të realizohet, pak a shumë si në rastin e Gjermanisë. Një shtet, i cili për shekuj me radhë ka qenë një i vetëm, u nda në fund të Luftës së Dytë Botërore, më 1945, në dy shtete më vete, të pushtuar në atë kohë përkatësisht nga ushtritë e dy superfuqive të globit, nga Ushtria e Kuqe (territoret në veri të paralelit 38) dhe nga ushtria amerikane (territoret në jug të atij paraleli), për të mbetur edhe sot e kësaj dite dy Kore. Bashkimi i tyre, nëse regjimi komunist në Korenë e Veriut bie, është jo vetëm i mundur dhe i pakontestueshëm, por do të ishte edhe i dëshirueshëm për fuqitë e mëdha dhe për komunitetin ndërkombëtar. Shqipëria dhe Kosova nuk janë as dy Gjermanitë, ose dy Vietnamët e djeshëm, as dy Koretë e sotme, por një rast krejt tjetër.
Pikëpamjet dhe qëndrimi i Albin Kurtit (edhe pse kohët e fundit duket se kanë ndryshuar), janë historikisht, politikisht dhe diplomatikisht naive dhe praktikisht të pamundura—sot për sot dhe për një periudhë të parashikueshme. Qëndrimi i tij, në fakt, dëshmon jo vetëm mungesë njohurish në këtë çështje, por edhe një mungesë të perspektivës historike dhe të imagjinatës politike e diplomatike, dy kualitete këto shumë të rëndësishme për një politikan që drejton qeverinë e vendit të vet.
Dëshira jonë për bashkim kombëtar, sado e madhe të jetë, nuk duhet ngatërruar me mundësitë reale për realizimin e saj. Nuk është kurdoherë e vërtetë ajo çfarë kryeministri i Shqipërisë, z. Edi Rama, po ashtu një lider populist, e ka deklaruar gati si një truizëm në Prishtinë, në shkurt të vitit 2018, se “historia na këshillon se ajo çka është e drejtë të ëndërrohet, nuk është e pamundur të realizohet”. Trajektoria e zhvillimit historik nuk ka qenë asnjëherë produkt i ëndrrave dhe i dëshirave njerëzore. Në qoftë se veprojmë të udhëhequr vetëm prej dëshirave tona, por kur rrethanat nuk janë të përshtatshme dhe mundësitë për realizimin e tyre mungojnë, e vetmja gjë e sigurtë që ndodh është dështimi, madje edhe përkeqësimi i vetë këtyre rrethanave dhe mundësive për të realizuar të njëtat dëshira në një kohë të ardhme.
—-
Vijon nesër:
• Bashkimi kombëtar—nëse do të ishte i mundur, si? • E panjohura e madhe • Koha për të reflektuar dhe për të planifikuar të ardhmen tonë si komb në një Europë post-BE.
