Jovan Bizhyti
Një vit pa profesorin dhe shkrimtarin tonë të talentuar, shokun dhe mikun e paharruar, Nasho Jorgaqin. S’ka si të harrohet një shkrimtar i tillë, që ka lënë pas jo vetëm emrin e dashur dhe të nderuar, por kryesisht veprat e tij, gjinitë e ndryshme letrare e historike me mesazhe të bukura lirike, që mbeten jo vetëm në raftet e stendat e librarive dhe bibliotekave, por dhe në mendjet e mijëra e mijëra lexuesve të moshave të ndryshme.
Duke mbajtur në duar një libër të kohëve të fundit, që nga forma duket i vogël, nën një kopertinë me peizazh vjeshte, i titulluar “DASHURIA NËN QERPIKË” të shkrimtarit tonë të mirënjohur, Nasho Jorgaqi, me lirika në prozë poetike, nuk ke si të mos magjepsesh me bukurinë e fjalës, me harlisjen e ndjenjave e metaforave që mrekullojnë me aromën e një lirishteje, që vetëm Nasho Jorgaqi di t’i qëndisë me mjeshtërinë e tij poetike.
Që në kopertinën e librit në atë peisazh vjeshte, ku bien në sy rrëketë e shiut që marrin përpara gjethet e pemëve, që era e vjeshtës i davaritë rrugëve e lëndinave të natyrës, veshur me vellon e verdhme në të kafenjtë, që të magjeps qysh në vështrimin e parë. Por në brendi, duke e shfletuar, shpalos vlera lirike e filozofike të një proze poetike, që i kalon përmasat dhe vlerat e vjershave vargëzuese dhe që vetëm pena e talenti i Nasho Jorgaqit mund t’i shpreh aq bukur, aq mençurisht dhe me një gjuhë letrare kaq të pasur.
Është stili i veçant i tij, që i shpreh kujtimet e ndjenjat aq bukur e ndjeshmërisht, me një tematikë të gjerë e të larmishme, me vargëzime në prozë që tingëllojnë si vargje kënge. Vendin kryesor në këto lirika poetike e zë dashuria që nuk njeh moshë, nuk njeh largësi, nuk njeh ndarje fizike, ajo dhe pas shumë vitesh mbijeton, vjenë e freskët, e vrullshme dhe me patosin e saj rinorë. Autori e sheh dashurinë si një lule që çel nën qerpikë, që sintetizohet dhe në titullin e librit. Ja si e përkufizon ai:
-“Tatëpjetë qerpikëve zbret nuri yt i purpurt.
Ndizen dritat e syve të tu. Anash tyre feksin krahë dallandyshesh.
Tek buzët kuqëlojnë trandafilat.
Nën ta shtrihen lëndinat e fshehura të gushës.
Përtej gjarpëron shtegu i bardhë i kodrave.
Sipër supeve varet shelgu i zi i flokëve.
Nën ata qerpikë, bukuria e jote hesht. Atë zë vetëm unë e dëgjojë!”
Pra, proza e tij poetike vargëzon si poezi në një formë të re shprehje, e cila kërkon jo vetëm mjeshtëri artistike, por dhe koncentrim mendimi, përvojë e pjekuri artistike, që Nasho Jorgaqi i barte në gjithë karrierën e tij si shkrimtar, studiues dhe pedagog i gjuhës e letërsisë shqipe.
Autori dashurinë e kërkon edhe në vargjet e këngëve popullore, të cilat i shpreh jo vetëm me fjalë të bukura magjepse, por dhe me metafora poetike duke i krahasuar me zjarrin që djeg e përvëlon shpirtin rinorë. Ai i drejtohet këngëtarit që i këndon dashurisë në një këngë qytetare beratase:
-“O këngëtar?.. dua të pyes: Si të dolën ato fjalë kur këndove këngën, “Shkrepëtiu e doli flakë”? Çfarë zjarri digjej brenda teje? Çfarë dashurie ishte ajo që të digjte e të bënte të nxirje flakë nga goja?”
Dhe pa pritur përgjigjen e këngëtarit, ai sqaron, se zjarri i kësaj dashurie që digjet me flakë, lëshon pas tymin që ngjitet lartë gjer në re, duke lënë në heshtje një zemër të dashuruar që thërret:
“Ç’ke o shpirt që nuk po më del!?”
Disa vargje më poshtë, autori fletë për një dashuri të ndarë e të ngurtësuar prej disa vitesh, që ishte shndërruar si një statujë. Ai e përkufizon:
“E ngurtë dhe prapë e bukur! E ftohtë dhe prapë e përmallshme! Ata s’dinin se çdo bënin me të? Ku vallë ta çonin? Ajo tani e gjeti vet shtegun për në zemrat e tyre. Ata ndjenë përbrenda vetes peshën e saj, pengun e dashurisë së humbur!”
Në tematikën e këtij libri me lirika të prozës poetike, dashuria zë një vend kryesor, të cilën autori e përshkruan në të gjitha momentet e fazat e zhvillimit të saj. Romantika në lirikat e Nasho Jorgaqit shkon më tej dhe në premtimet e dashurisë.
“Nesër të premtoj se do të vijë.
Nuk e di do të zbres nga qielli në tokë, a do të dal nga dheu në dritë.
Po do të vijë. Do të vijë vetëm për një çast sa të të shoh ty,
të shkarkojë mallin e mbledhur dhe të iki nga kam ardhur.
Ta dish se do të vijë, për ta bërë ëndrrën tënde të gëzuar!”
Autori në prozën e tij poetike përcakton dhe fatet e dashurisë. Midis të tjerave ai shkruan:
-“Dashuria kthehet në lodër, kur ne luajmë me njeri-tjetrin.
Dashuria kthehet në jetime, kur ne e braktisim njeri-tjetrin.
Dashuria kthehet në perëndi, kur ne besnik i qëndrojmë njeri-tjetrit.”
Në tematikat e këtyre lirikave, autori e vë theksin edhe tek mbështetja në traditat e në tabanin tonë kombëtar. Në se një krijues mbështetet fortë në këtë taban, vepra e tij do ti mbijetojë kohëve dhe rrebesheve. Ja si e përdor ai metaforën e kësaj mbështetjeje, duke vënë qëndresën e një peme përballë një stuhie të egër e të furishme. Sado e fortë kalon stuhia, pema përkulet e përkulet deri afër tokës dhe prapë mbijeton! Kur stuhia qetësohet, ajo e drejton përsëri trupin e lakuar. Në fund autori shkruan:
“Kuptova se forca dhe qëndresa e saj, vinte jo aq nga trungu i lakueshëm,
se sa nga rrënjët e fshehura thellë nën tokë.”
Në kujtimet e tij, Nasho Jorgaqi, thërret dhe kohën e shkuar të mbushur me ndjenja e kujtime, duke e personifikuar atë me “Shtëpinë e kujtimeve”. Ai shprehet:
“O kohë e shkuar, o jeta e ime!
Ti e ngarkuara dhe e mbushura plotë e përplotë me njerëz, me ngjarje, me gaze e derte.
Ti qetësisht vjen drejt meje, sa herë unë ndjej mall e kam nevojë për ty.
Ti që më sjell aq pengje e pendesa, aq zhgënjime e mësime. Dhe të gjitha këto brenda meje, në “Shtëpinë e kujtimeve”, që nuk di, e bart unë, apo më bart ajo me vete?!”
Ai i bënë një përshkrim të bukur dhe natyrës me pemët që lulëzojnë kryesisht në pranverë, duke i përkufizuar me tog-fjalësh të një shqipe të pasur. Në lirikën e tij, “Peisazh”, ai shkruan:
“Ullinjë tendëargjendë, fiq krahëthatë, ftoj degëlulëzuar, shelgje flokëlëshuar dhe në mes tyre një lofatë që ndez pllajën me prushin e luleve të saj.”
Natyrën e lidh bukur dhe me dashurinë, ndjenjat e sëcilës i krahason me frutat e pemëve dhe me dëborën që mbulon kreshtat e maleve:
“U çava si shega e kuqe, duke flakëruar për ty!
U thinja si bora e malit, duke menduar për ty!
Plasa si guri i shkëmbit, duke të pritur ty!”
Pra, me këto krahasime e figura letrare, autori jep mesazhin e ndjenjave të zjarrta ndaj dashurisë, së cilës njeriu duhet ti qëndrojë besnik në të gjitha fazat e jetës.
Nasho Jorgaqi shpesh metaforat dhe figurat letrare poetike, shumë herë i krahason me natyrën, me bimët e drurët e ndryshëm frutorë. Ai në librin e tij krahason se dhe bimët dashurojnë në mënyrën e tyre natyrore si dhe njerëzit. Ai shkruan:
“Isha fëmijë e u bëra burrë dhe nga pamja e oborrit të shtëpisë, një gjë nuk ka ndryshuar. Ulliri dhe pjergulla, që vazhdojnë të rrinë të përqafuar. Koha asnjëherë nuk i ka ndarë. Ngaherë ashtu i mbaj mend, ai i lartë, i thinjur, disi hijerëndë, ajo e lakuar, e brishtë, e gjelbër, mbushur me fruta dhe plotë nur.
-Nga herë të pandarë, natën dhe ditën, në të ftohtë e në të nxehtë.
Nga herë të rrokur me njeri-tjetrin, në erë e në shi, në dimër dhe në verë.
Nga herë të përqafuar, nga rrënjët deri në kreshtën e trungut.
Vallë si nuk u lodhën, si nuk u mërzitën njëherë?!
Ç’është ajo forcë, që vitet kalojnë dhe ato i mbanë në këmbë?
Ç’është ajo dashuri drurësh, që më zgjon kaq ëmbël imazhin e përqafimit njerëzor?!”
Një mataforë e bukur që e hyjnizon forcën e dashurisë, e bënë atë mbi njerëzore, deri dhe tek pemët, ku ulliri dhe pjergulla e simbolizojnë këtë hyjnizim.
Në këto vargëzime të prozës poetike, një vend të rëndësishëm zë gruaja, gjysma e njerëzimit, Eva që ra në krahët e Adamit dhe shumuan njerëzimin. Nasho Jorgaqi këtë grua e përshkruan bukur si një qënie e rëndësishme e bukurisë dhe dashurisë njerëzore, ku ai shkruan:
-“Çështë kjo bukuri e gruas, që shpërthen e lulëzon ashtu nëpër tërë qënien e saj?
Nga fijet e flokëve, tek sheshi i ballit të saj.
Nga streha e qerpikëve, te bebja e syve.
Nga gropëzat e faqeve, te çerdhja e buzëve.
Nga lartësia e supeve, te shtegu i belit.
Nga zejet e dhëmbëve, te fildishi i thonjve.
Nga harpa e krahëve, te shtyllat dorike të këmbëve.
Gruaja, një ngrehinë e magjishme, një qënie e perëndishme,
Një lule toke gatuar me qiell, pa të cilën bota do të ishte shkretëtirë!”
Tematika e kësaj lirike në formën e prozës poetike të Nasho Jorgaqit në këtë libër, është e gjërë dhe e larmishme. Midis të tjerave, do vlerësoja gjuhën e pasur shqipe që përdor ai. Cilido lexues që qëmton në veprat e këtij shkrimtari, pasuron shumë fjalorin e gjuhës sonë të bukur shqipe, së cilës, veçanërisht brezi i ri, po i arnon shumë fjalë të huaja nga gjuhët e përvehtësuara të Europës.
Sa bukur ky profesor i shquar i letërsisë shqipe, mbanë në prozën e tij një margaritar të tërë në fjalorin me fjalë të bukura e tashmë të rralla që po vijnë drejtë shuarjes në gjuhën tonë. Ja disa nga fjalët e bukura e të rralla që Nasho Jorgaqi i ka përdorur dhe në këtë libër të prozës së tij poetike:
-“Të kapluar nga mendimet”, “Ngërdheshi buzët”, “Nga kurmi yt u shastisa”, si dhe fjalë të tjera: Ndajnate, mugët, frushullima, margaritarta, rrëmeti, fanepse, pikëzuar, kaltëruar, barkuar, malluar, dregëzuar, ciflosur, hiret, degëshumë, kundronë, mpakur, farfuritëse, zhbëu, tendëargjëndë, degëlulëzuar, e shumë e shumë fjalë të tjera të gjuhës sonë të bukur, që shpesh janë lënë në harresë.
Për prozën dhe lirikat e Nasho Jorgaqit, kanë bërë vlerësime dhe disa nga kolegët më në zë të letrave shqipe si:
Dritëro Agolli,-“Proza e Nasho Jorgaqit, një prozë e brishtë, e tejdukshme si xham. Ai është një mjeshtër i shquar i bukurisë së fjalës shqipe.”
Nasi Lera,-“ Prozën dhe lirikat e Nasho Jorgaqit i lexon me një frymë. Të tërheq fortë lirizmi i thellë. Një dhembje lirike që të prek.”
Vath Koreshi,-“Nasho Jorgaqi është një vrojtues i thellë i shpirtit njerëzorë.”
Ymer Çiraku,-“Nëpër këto etyde dhe proza të shkurtra letrare, ka një harlisje ndjenjash e metafora që të mrekullojnë me aromën e një lirishteje. Nasho Jorgaqi punon si në filigram, i përkushtuar dhe parreshtur, duke derdhur jo vetëm pasion të thellë, por dhe shumë delikatesë, finesë dhe poezi.”
Nasho Jorgaqi në këtë lirikë poetike, ndjenë dhe fundin e tij, moshën e pleqërisë, të cilën e përkufizon me fjalët, “Vjen fundi i rrugëtimit që ke nisur!” Midis të tjerave ai shkruan:
“Vjen një moshë kur koha nuk ka më mëshirë! Rrethi i saj i hekurt, sa vjen e mbyll horizontin e jetës. Merr fund loja gazmore e shpërfilljes. Vendin e saj e zënë kufijtë e përllogaritur të ekzistencës. Jeta kthehet në një aritmetikë që di vetëm të zbresë. Të gjitha zbritjet nisin e mbarojnë me ty. Vjenë një moshë që koha merr pa mëshirë nga ditët e jetës tënde. Çdo gjë që ke bërë në jetë, nis ngadalë të shpërbëhet. Heshtja mposht fjalën, qetësia bëhet frymëmarja e shpirtit. Nga brenda fiken dritat pak e nga pak, nga jashtë bien hijet si gjethet në fundin e vjeshtës!” Ai dhe në biseda të lira e përsëriste shpesh:
– “Nuk më tremb vdekja, por harresa!”
Megjithse ky kollos i letrave shqipe, që nuk ka veç një vit që është ndarë nga jeta, shkëlqimit të veprave të tij, nuk ka për ti rënë kurr hija e harresës. Pra Nasho Jorgaqi jeton e do jetojë me veprat e tij në masën e lexuesve, në libraritë e bibliotekat si një shkrimtar i preferuar dhe i dashur i kohës dhe në kujtimet e miqëve e shokëve të shumtë që la pas dhe që s’kanë për t’a harruar kurrë.
