Besnikëria, mbi meritën

Nga Drini Imami

Protestat aktuale pasqyrojnë zhgënjimin me një sistem klientelist që shpërblen besnikërinë ndaj partisë mbi meritën dhe përdor administratën publike për të shpërndarë privilegje dhe burime te mbështetësit.

Shqipëria po përjeton protesta në shkallë të gjerë prej më shumë se tre javësh. Shkaku i menjëhershëm ishte një projekt i debatueshëm për zhvillimin e një resorti turistik në Zvërnec, i lidhur me Jared Kushner, dhëndrin e presidentit amerikan Donald Trump.

Megjithatë, demonstratat pasqyrojnë një zhgënjim shumë më të thellë me atë që shumë qytetarë e perceptojnë si një sistem të korruptuar dhe klientelist, i cili i shërben një elite të vogël politike dhe ekonomike, në vend që t’i shërbejë shoqërisë në tërësi.

Institucionet e drejtësisë në Shqipëri, të forcuara përmes reformave të mbështetura ndërkombëtarisht, kanë intensifikuar përpjekjet për të hetuar dhe ndjekur penalisht korrupsionin në nivelet e larta. Këto përpjekje kanë nxjerrë në dritë një sërë skandalesh korrupsioni që përfshijnë disa ministra aktualë dhe ish-ministra, si edhe ish-zëvendëskryeministra. Për shumë protestues, këto skandale pasqyrojnë një sistem ku pushteti politik përdoret për të shpërndarë privilegje, burime dhe mundësi te mbështetësit besnikë.

Një shtyllë kryesore e këtij sistemi është administrata publike. Elitat politike dhe ekonomike shpesh mbështeten tek institucionet shtetërore për të çuar përpara interesat e tyre, ndërsa pjesë të sektorit publik janë politizuar në masë të madhe. Në veçanti, punësimi në administratën publike është përdorur si një mjet ndikimi politik dhe mobilizimi elektoral.

Rëndësia e punësimit në sektorin publik në Shqipëri ndihmon të kuptohet pse kjo çështje ka peshë. Shteti mbetet një nga punëdhënësit më të mëdhenj në vend. Gati 185,000 persona punojnë në sektorin publik – rreth një e katërta e të gjithë punonjësve të punësuar zyrtarisht. Duke pasur parasysh rëndësinë e këtyre vendeve të punës për të ardhurat e familjeve, vendimet mbi punësimin në sektorin publik mund të kenë pasoja të rëndësishme politike dhe elektorale.

Më 12 qershor, punonjësit e administratës publike u mobilizuan për të marrë pjesë në një tubim të madh të organizuar nga Partia Socialiste në pushtet, e udhëhequr nga kryeministri Edi Rama. Shumë e panë këtë aktivitet si një përpjekje për të demonstruar mbështetje popullore në përgjigje të protestave të përditshme anti-establishment, të cilat po sfidojnë gjithnjë e më shumë legjitimitetin e qeverisë.

Duke organizuar tubimin pothuajse në të njëjtën kohë dhe pranë vendit ku zhvilloheshin protestat, autoritetet krijuan një situatë që rrezikonte përplasje dhe përshkallëzim të mundshëm.

Ajo që e bën këtë zhvillim veçanërisht problematik është përdorimi i pretenduar i administratës publike për qëllime partiake. Nga njëra anë janë punonjës të politizuar thellësisht, rekrutimi dhe vazhdimësia e punësimit të të cilëve varen kryesisht nga besnikëria politike dhe jo nga merita.

Nga ana tjetër, ekzistojnë pretendime të përhapura se punonjësit e administratës publike u vunë nën presion për të marrë pjesë në tubim dhe madje u udhëzuan të sillnin pjesëmarrës shtesë, përndryshe do të përballeshin me pasoja negative. Mekanizma të ngjashëm janë raportuar edhe gjatë fushatave zgjedhore, duke ngritur shqetësime për drejtësinë dhe legjitimitetin e zgjedhjeve.

Këto shqetësime përputhen me gjetjet e një studimi të fundit shkencor, me titull “Votes for Work? Job Patronage and Electoral Mobilization in Albania”, i botuar në serinë IZA Discussion Paper Series, të cilin e kam bashkëautorësuar me Luca J. Uberti (Universiteti i Milano-Bicocca) dhe Mariapia Mendola (Universiteti i Milano-Bicocca dhe IZA).

Studimi shqyrton nëse mbështetësit e partisë në pushtet kanë më shumë gjasa të punësohen në sektorin publik gjatë fushatave zgjedhore dhe nëse këto vende pune përkthehen në mbështetje më të madhe elektorale për partinë.

Analiza bazohet në të dhëna në nivel individual mbi preferencat politike dhe rezultatet në tregun e punës, të nxjerra nga baza të dhënash që u bënë publike pas zgjedhjeve parlamentare të vitit 2021.

Studimi krahason ndryshimet në punësim gjatë muajve para zgjedhjeve, në varësi të orientimit politik të individëve. Gjetjet tregojnë se përputhja politike me partinë në pushtet rrit mundësinë për të siguruar një vend pune në sektorin publik, përfshirë edhe pozicione të niveleve të ulëta, për të cilat konsideratat ideologjike janë në pjesën më të madhe të parëndësishme.

Këto gjetje janë në përputhje me prova të tjera që tregojnë se, gjatë periudhave para zgjedhjeve, partia në pushtet rekruton votues politikisht të afërt në fushatën elektorale duke u ofruar vende pune në këmbim të ndihmës së tyre për të siguruar vota shtesë.

Më shumë vende pune në sektorin publik do të thotë më shumë vota

Studimi gjen një lidhje të qartë midis punësimeve klienteliste dhe rezultateve zgjedhore. Partia Socialiste arriti rezultate më të forta zgjedhore në ato zona ku një numër më i madh individësh të afërt politikisht me partinë u punësuan në sektorin publik gjatë periudhës para zgjedhjeve. Kjo sugjeron se përfituesit e punësimeve politike jo vetëm që e shpërblejnë partinë me votën e tyre, por mund të ndihmojnë edhe në mobilizimin e votuesve të tjerë brenda rrjeteve të tyre shoqërore.

Këto gjetje mbështesin pikëpamjen se punësimi në sektorin publik mund të përdoret si një instrument mobilizimi elektoral. Praktika të tilla shtrembërojnë procesin e rekrutimit në administratën publike, duke lejuar që besnikëria politike dhe kontributi politik të zëvendësojnë kriteret meritokratike.

Për më tepër, ekziston shqetësimi se punonjësit e sektorit publik të rekrutuar mbi baza politike mund t’i ushtrojnë detyrat e tyre zyrtare në mënyrë partiake, veçanërisht në fusha të tilla si administrata tatimore, inspektimet, mbikëqyrja rregullatore dhe zbatimi i ligjit – ku kompetencat diskrecionale mund të përdoren në mënyrë selektive për të favorizuar aleatët ose për të dëmtuar kundërshtarët politikë.

Pasojat shkojnë përtej përkeqësimit të cilësisë dhe profesionalizmit të institucioneve publike: ato gjithashtu minojnë konkurrencën politike dhe dobësojnë besueshmërinë dhe legjitimitetin e vetë procesit zgjedhor.

Përveç skandaleve të shumta të korrupsionit, abuzimit me pushtetin dhe arrogancës së qeverisë, protestat masive dhe thirrjet për dorëheqjen e qeverisë nxiten gjithashtu nga shqetësime serioze mbi legjitimitetin e zgjedhjeve, veçanërisht në dritën e pretendimeve dhe provave për keqpërdorimin e administratës publike gjatë proceseve të mëparshme zgjedhore.

Politizimi i punësimit në sektorin publik dhe keqpërdorimi i institucioneve shtetërore nuk kanë karakterizuar vetëm qeverinë aktuale të udhëhequr nga Partia Socialiste, por edhe qeveritë e mëparshme të Partisë Demokratike, si dhe Lëvizjen Socialiste për Integrim, e cila shërbeu si partnere kryesore e koalicionit si në qeveritë e drejtuara nga socialistët ashtu edhe në ato të drejtuara nga Partia Demokratike, ndërsa drejtuesi i saj ndodhet aktualisht në burg nën akuza për korrupsion.

I njëjti model vërehet edhe në problemin më të gjerë të korrupsionit, i cili ka vazhduar përgjatë qeverive të njëpasnjëshme. Si rrjedhojë, shumë qytetarë kërkojnë jo vetëm dorëheqjen e qeverisë aktuale, por edhe një ripërtëritje më të gjerë të lidershipit politik në Shqipëri.

Për shumë protestues, veçanërisht për ata të brezave më të rinj, elita aktuale politike ka dështuar të përmbushë pritshmëritë e tyre dhe nuk konsiderohet më e besueshme për të udhëhequr vendin.

—

Drini Imami është profesor i Ekonomisë në Universitetin Bujqësor të Tiranës dhe ka qenë studiues i asociuar me disa institucione kërkimore evropiane. Hulumtimi i tij përqendrohet në ekonominë politike, ekonominë e sjelljes dhe ekonominë institucionale, duke përfshirë korrupsionin, qeverisjen dhe politikat publike. Ai është autor i një sërë botimesh në revista shkencore ndërkombëtare me proces vlerësimi nga kolegët (peer-reviewed).