Në shtatorin e kaluar, Shqipëria prezantoi të parën “ministre me inteligjencë artificiale” në botë. Diella ishte një chatbot të cilit i është dhënë statusi i një ministreje. Mandati i saj, njoftoi kryeministri Edi Rama, ishte të garantonte që “tenderat publikë do të jenë 100 për qind të lirë nga korrupsioni”.
“Unë nuk kam ambicie apo interesa personale,” u tha deputetëve avatari me inteligjencë artificiale, i veshur me kostum tradicional, në fjalimin e saj të parë në parlament.
“Unë kam vetëm të dhëna, një etje për dije dhe algoritme të përkushtuara për t’u shërbyer qytetarëve…”
Por informacioni i prodhuar nga inteligjenca artificiale nuk është në mënyrë të natyrshme neutral dhe deri tani ka pasur pak transparencë mbi mënyrën se si do të përdoret kjo teknologji.
Këto shqetësime janë shtuar edhe më shumë pas hetimeve të SPAK-ut që flasin për korrupsion brenda vetë agjencisë që krijoi chatbot-in. Sipas prokurorëve, drejtuesit e agjencisë qeveritare që zhvilloi Diellën, Agjencisë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit (AKSHI), kanë manipuluar tendera duke vepruar si grup.kriminal, i cili ka përfituar dhjetëra miliona euro nga paraja publike.
Dy pronarë të kompanive të teknologjisë së informacionit, njëri prej të cilëve u arrestua në Francë muajin e kaluar, ku u zbulua se zotëronte edhe një kështjellë, janë akuzuar gjithashtu për organizimin dhe bashkëpunimin në këtë skemë.
Ndërkohë, zëvendësdrejtori i Policisë së Tiranës është pezulluar nga detyra, ndërsa hetohet për dyshimet se ka mbuluar ose ka bashkëpunuar me aktivitetet e paligjshme të grupit.
Në total, autoritetet urdhëruan sekuestrimin e pasurive, përfshirë pasuri të paluajtshme, automjete, llogari bankare dhe para të gatshme, me vlerë mbi 40 milionë euro, të lidhura me këtë skemë, si pjesë e hetimit në vazhdim.
Zhvillimi i Diellës nuk ishte një nga tenderat e përfshirë në skemën e dyshuar të korrupsionit. Megjithatë, zbulimi se korrupsioni ka prekur nivelet më të larta të agjencisë që e krijoi atë ka shtuar dyshimet mbi aftësinë e kësaj teknologjie për të luftuar këtë plagë.
“Edhe inteligjenca artificiale më e sofistikuar është po aq e mirë sa njerëzit që e ndërtojnë dhe e mirëmbajnë”, tha për OCCRP Erjon Curraj, ekspert i transformimit digjital në Qendrën SCiDEV, një organizatë kërkimore dhe studimore me bazë në Tiranë.
“Kush i fut të dhënat dhe kush verifikon integritetin e tyre? Njerëzit që mirëmbajnë një sistem të tillë mund ta ushqejnë dhe ta zhvillojnë atë, ose ta lënë të degradojë ngadalë, pa u vënë re.”
Bojan Perkov i Fondacionit SHARE, i fokusuar te të drejtat digjitale në Ballkanin Perëndimor, paralajmëroi gjithashtu se pastrimi i shtetit nga korrupsioni “nuk mund të arrihet me asnjë lloj teknologjie ‘magjike’ dhe veçanërisht jo me mjete të inteligjencës artificiale”.
Njoftimet e bujshme për përdorime të reja të teknologjisë “shpesh përdoren për publicitetin e politikanëve”, në vend që të jenë pjesë e një plani strategjik që synon “përfitime afatgjata për një shoqëri”, shtoi ai.
“Zhdukja” e ryshfetit
Diella u lançua për herë të parë si chatbot në janar të vitit 2025, me qëllimin për të pastruar burokracinë shqiptare dhe për të ndihmuar qytetarët të navigonin portalin qeveritar e-Albania, ku ata mund të aksesonin gjithçka, nga certifikatat e lindjes deri te pensionet.
Disa shqiptarë të aftë me teknologjinë i kanë gjetur të dobishme shërbimet e saj.
Klodisa Përnezha, një infermiere 26-vjeçare që jeton në Tiranë, tha se chatbot-i në portalin online ia ka bërë punën më të shpejtë, më efikase dhe më të organizuar.
“Nuk kam më nevojë të pres në radhë në institucione apo të humbas kohë duke shfletuar personalisht për çdo dokument,” tha ajo. “Shumica e shërbimeve tani përfundojnë online, nga shtëpia ose edhe përmes telefonit tim.”
Platforma e-Albania ka sjellë përfitime të qarta edhe për pacientët e saj, tha ajo, duke reduktuar stresin dhe duke minimizuar vonesat.
Por, me 95 për qind të shërbimeve qeveritare që tani ofrohen ekskluzivisht online, shumica has.vështirësi për ta përdorur vetë ndihmën e Diellës. Kjo ka sjellë shfaqjen e një industrie të vogël ndërmjetësish, të cilët kanë hapur zyra rreth Tiranës për t’i ndihmuar klientët të përdorin portalin kundrejt një pagese.
Disa e shohin këtë shërbim si një formalizim të shtrenjtë të sistemit të vjetër, ku tradicionalisht i jepej një nëpunësi lokal administrativ një rryshfet për të përshpejtuar marrjen e një certifikate familjare apo një dokumenti pronësie.
“Përpara e dije kujt t’ia jepje 2,000 lekëshin dhe e merrje shërbimin. Tani e jep pa falënderim. Është e detyrueshme,” tha Bajram Hasxhepa, 66 vjeç, i cili vuan nga diabeti dhe ka humbur pjesën e poshtme të këmbëve 13 vite më parë.
Për Hasxhepën, shteti digjital “pa probleme” duket kështu:
Ai shtyn karrocën e tij 600 metra përgjatë rrugës deri te një dyqan kancelarie që funksionon edhe si pikë private interneti, vetëm për të printuar një certifikatë familjare.
Dyqani nuk ka rampë për karrige me rrota, ndaj ai detyrohet të ulet jashtë në trotuar, duke bërtitur të dhënat e tij personale përmes zhurmës së trafikut drejt një punonjësi të ri brenda dyqanit dhe duke paguar rreth 10,000 lekë (123 dollarë) si “tarifë aplikimi” për një dokument që shteti thotë se është falas.
Edhe për pensionisten Sadete Suta, e cila ka kaluar vitin e fundit duke paguar ndërmjetës për të komunikuar me Diellën në mënyrë që të sigurojë pensionin e saj, shakaja e Ramës së fundmi se “Diella është shtatzanë dhe do.lindi mbi 80 fëmijë” nuk pati të njëjtin efekt.
“Do t’i çojmë ca petulla,” tha ajo me ironi, duke iu referuar traditës lokale për t’u dërguar ushqime të veçanta nënave të reja.
Po kush do të mbajë përgjegjësi për vendimet e Diellës? Kjo çështje e cila është ngritur si pjesë e një ankese të depozituar në Gjykatën Kushtetuese, mbetet e paqartë.
—-
Autorja Lindita Çela është gazetare shqiptare, pjesë e OCCRP një nga organizatat më të mëdha të gazetarisë investigative në botë. Shkrimi është publikuar në DITA me shkurtime nga Shteg
