Dy kryeministra, dy të ardhme për Ballkanin

Nga Fron Nahzi

Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, dhe kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, ndjekin stile të ndryshme dhe të dallueshme qeverisjeje, secili me rreziqet dhe përfitimet e veta.

Në Ballkanin Perëndimor, lidershipi përcaktohet më pak nga zgjedhjet konkrete të politikave dhe më shumë nga filozofitë themelore të qeverisjes. Pak kontraste janë sot aq të theksuara sa ai mes kryeministrave të Kosovës dhe Shqipërisë, Albin Kurti dhe Edi Rama. Edhe pse vendet e tyre ndajnë lidhje të thella historike, kulturore dhe strukturore, këta dy kryeministra përfaqësojnë qasje thelbësisht të ndryshme ndaj pushtetit: njëri vë theksin te drejtësia dhe reforma institucionale, ndërsa tjetri vepron përmes pragmatizmit politik dhe marrëveshjeve të interesit.

Në pamje të parë, Kurti dhe Rama duken më të ngjashëm sesa të ndryshëm. Të dy liderët udhëheqin parti që nominalisht janë socialiste ose socialdemokrate dhe drejtojnë qeveri shumë të centralizuara, duke ushtruar kontroll të fortë në shumë sektorë, nga politika e jashtme deri te zhvillimi urban. Secili qeveris, në thelb, me një dorë të hekurt të fshehur nën një dorezë kadifeje: duke ruajtur legjitimitetin demokratik në pamje të jashtme, ndërsa mban autoritet të fortë personal. Në vende ku institucionet mbeten të brishta dhe fragmentimi politik mund të çojë shpejt në paralizë, një përqendrim i tillë i pushtetit shpesh justifikohet si i domosdoshëm për stabilitet.

Megjithatë, përtej kësaj ngjashmërie qëndron një dallim më i thellë në mënyrën se si secili lider e sheh marrëdhënien mes shtetit, tregut dhe sistemit ndërkombëtar.

Si Kosova, ashtu edhe Shqipëria përballen me një sërë sfidash të njohura të periudhës pas tranzicionit. Korrupsioni mbetet thellësisht i rrënjosur, edhe pse pakënaqësia publike ndaj tij po rritet. Ritmet e shpejta të ndërtimit, veçanërisht në qendrat urbane, kanë ngritur pikëpyetje mbi transparencën, qëndrueshmërinë dhe planifikimin afatgjatë. Varfëria vazhdon të jetë e pranishme, sidomos jashtë kryeqyteteve, ndërsa largimi i vazhdueshëm i trurit po zbraz burimin më të vlefshëm të rajonit: të rinjtë. Ndërkohë, infrastruktura bazë — nga sistemet e furnizimit me ujë deri te rrjetet e qëndrueshme të energjisë elektrike — mbetet shumë prapa standardeve evropiane.

Asnjëri prej këtyre vendeve nuk mund t’i përballojë i vetëm këto sfida. Të dy varen ndjeshëm nga ndihma e huaj dhe do të kenë nevojë për investime të mëdha të huaja për të modernizuar infrastrukturën dhe për të mbështetur rritjen ekonomike. Prandaj, pyetja nuk është nëse duhet të angazhohen me botën e jashtme, por se si duhet ta bëjnë këtë.

Angazhimi ndërkombëtar: hapje vs. përmbajtje

Edi Rama ka zgjedhur një qasje të hapur dhe shumë aktive ndaj arenës ndërkombëtare. Ai ka ndërtuar marrëdhënie me një gamë të gjerë aktorësh globalë, nga Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara deri te Turqia dhe vendet e Gjirit. Gjatë qeverisjes së tij, Shqipëria është shndërruar në një aktore aktive në diplomacinë rajonale dhe në një vend mikpritës për kapitalin e huaj. Strategjia e Ramës është e qartë: ta bëjë Shqipërinë tërheqëse, të aksesueshme dhe të hapur për biznes, por gjithmonë sipas kushteve që ai vetë përcakton.

Megjithatë, kjo hapje nuk është pa kushte. Projektet e mëdha të ndërtimit dhe zhvillimit shpesh duhet të përputhen me vizionin e tij personal, duke përfshirë angazhimin e arkitektëve me reputacion ndërkombëtar dhe miratimin e drejtpërdrejtë të tij për çdo projekt madhor.

Kritikët thonë se ky centralizim rrezikon të forcojë rrjetet klienteliste dhe të mjegullojë kufirin mes interesit publik dhe kontrollit politik apo personal. Ndërsa mbështetësit argumentojnë se kjo sjell koherencë, cilësi dhe shpejtësi — elemente që shpesh mungojnë në sisteme më të fragmentuara.

Ndryshe nga kjo, Albin Kurti ka ndjekur një qasje më të kujdesshme dhe herë pas here sfiduese ndaj angazhimit ndërkombëtar. Kjo lidhet kryesisht me statusin ende të pazgjidhur të Kosovës në raport me Beogradin dhe ndërlikimet që lidhen me pakicën serbe në Kosovë. Në vend që të kërkojë aktivisht afrimin me fuqitë e huaja, ai ka vënë shpesh theksin te sovraniteti dhe parimet, gjë që shpesh ka vështirësuar marrëdhëniet me aleatët kryesorë. Identiteti i tij politik është ndërtuar mbi një angazhim të hershëm për drejtësi, sidomos në luftën kundër korrupsionit dhe në shkatërrimin e rrjeteve të vjetra të pushtetit.

Në qendër të agjendës së Kurtit qëndron vendosmëria për të shkëputur lidhjet mes elitës politike të Kosovës dhe oligarkëve të biznesit. Kjo përpjekje, edhe pse e mirëpritur gjerësisht në parim, ka sjellë pasoja të dukshme në ekonomi. Duke vendosur kontroll më të rreptë mbi bizneset dhe duke sfiduar praktika që më parë konsideroheshin të zakonshme, qeveria e tij ka krijuar një nivel pasigurie që investitorët zakonisht priren ta shmangin. Në përpjekje për të krijuar një terren më të barabartë, Kurti ka ngadalësuar edhe vetë ritmin e lojës.

Pragmatizëm vs. parime

Kryeministri Edi Rama duke u takuar me homolgun e tij kosovar, Albin Kurti, në Prishtinë. Foto: Facebook/Edi Rama.
Kontrasti mes Edi Ramës dhe Albin Kurtit pasqyron një debat klasik në politikën ndërkombëtare dhe ekonominë politike, të lidhur shpesh me figurat e Henry Kissinger dhe Zbignieë Brzezinski në Shtetet e Bashkuara. Qasja e Kissinger-it i jep përparësi stabilitetit dhe ekuilibrave të fuqisë, duke pranuar kompromisin dhe bashkëpunimin edhe me aktorë problematikë nëse kjo i shërben interesit strategjik. Brzezinski, ndonëse realist për natyrën e pushtetit, thekson më shumë vlerat, legjitimitetin dhe efektet afatgjata të sistemeve politike.

Në këtë këndvështrim, Rama i afrohet më shumë një logjike kissingeriane. Gatishmëria e tij për të bashkëpunuar gjerësisht, për të bërë marrëveshje dhe për t’i dhënë përparësi përfitimeve ekonomike pasqyron bindjen se zhvillimi dhe stabiliteti mund — dhe duhet — t’i paraprijnë reformës së thellë institucionale. Nëse investitorët e huaj janë të gatshëm të ndërtojnë, ai i mirëpret, edhe nëse procesi ngre pyetje të pakëndshme për qeverisjen. Fillimisht rritja ekonomike; llogaridhënia më vonë.

Kurti, ndryshe nga kjo, i afrohet më shumë një qasjeje brzezinskiane. Këmbëngulja e tij për t’u përballur drejtpërdrejt me korrupsionin tregon bindjen se zhvillimi i qëndrueshëm nuk mund të mbështetet mbi themele të kompromentuara. Për Kurtin, drejtësia nuk është një luks që mund të shtyhet për më vonë, por një parakusht për stabilitetin dhe prosperitetin afatgjatë. Më mirë të përballesh me hezitim ekonomik afatshkurtër, sesa të forcosh sisteme që në fund do ta dëmtojnë vetë shtetin.

Asnjëra qasje nuk është pa rrezik.

Modeli i Ramës mund të sjellë përfitime të dukshme dhe të shpejta: kulla moderne, infrastrukturë të re dhe një fluks të qëndrueshëm kapitali të huaj. Por ai rrezikon të thellojë pabarazitë strukturore dhe të vazhdojë pikërisht ato probleme të qeverisjes që prej kohësh e kanë rënduar rajonin. Nëse korrupsioni vetëm menaxhohet dhe nuk eliminohet, ai mund të institucionalizohet, duke gërryer besimin publik dhe duke kufizuar reformat e ardhshme.

Modeli i Kurtit, megjithëse më parimor, mbart rreziqet e veta. Investitorët njihen për kujdesin e tyre të madh dhe pasiguria — sidomos në mjedise që tashmë perceptohen si të rrezikshme — mund të sjellë paralizë ekonomike. Nëse bizneset zgjedhin qëndrimin “prit dhe shiko” ndërsa reformat zhvillohen, Kosova mund të mbetet e bllokuar në një periudhë të zgjatur stagnacioni ekonomik. Për një shtet të ri me nevoja urgjente zhvillimi, koha është një luks që nuk mund ta përballojë.

Realiteti i ri gjeopolitik

Tendencat globale të kohëve të fundit e vënë në qendër të vëmendjes atë që është në lojë në këtë zgjedhje. Figura si Jared Kushner dhe Steve Ëitkoff, aktivitetet e të cilëve në disa raste kanë mjegulluar kufirin mes roleve politike dhe interesave tregtare, ilustrojnë një zhvendosje më të gjerë, ku mundësitë ekonomike gjithnjë e më shumë marrin përparësi ndaj konsideratave politike.

Firma investuese e Kushner-it, Affinity Partners, mbështetet nga 2 miliardë dollarë financim saudit, ndërsa portofoli i tij ndërkombëtar përfshin projekte të mëdha si një resort luksoz në ishullin e Sazanit në Shqipëri. Përfshirja e Ëitkoff-it në pasuri të paluajtshme ndërkufitare, veçanërisht përmes lidhjeve me rrjete investimi nga Gjiri, pasqyron një model ku marrëveshjet tregtare ndërthuren me interesat diplomatike dhe gjeopolitike.

Të marra së bashku, këto raste tregojnë një peizazh në ndryshim, ku flukset e kapitalit janë më pak të kufizuara nga çështjet e qeverisjes dhe më shumë të lidhura me mundësitë strategjike ekonomike. Kjo ngre pyetje të rëndësishme mbi transparencën, mbikëqyrjen rregullatore dhe qëndrueshmërinë institucionale afatgjatë.

Në këtë mjedis, kapitali është gjithnjë e më i gatshëm të angazhohet me sisteme të drejtuara nga liderë të fortë, për sa kohë që kthimet janë tërheqëse dhe rregullat, sado të centralizuara, janë të qarta. Për vende si Shqipëria, kjo mund të përbëjë avantazh. Për vende si Kosova, kjo krijon një dilemë.

Në fund, rrugët e zgjedhura nga Edi Rama dhe Albin Kurti ngrenë një pyetje thelbësore për Ballkanin: a është më mirë të ndërtohet shpejt mbi themele të papërsosura, apo ngadalë mbi themele më të forta?

Nuk ka përgjigje të lehtë. Ajo që është e qartë, megjithatë, është se këto zgjedhje kanë pasoja përtej kufijve kombëtarë. Ndërsa të dy vendet synojnë integrim më të ngushtë me institucionet evropiane, modelet e tyre të qeverisjes do të ndikojnë jo vetëm në të ardhmen e tyre, por edhe në mënyrën se si perceptohet i gjithë rajoni.

Shqipëria e Ramës mund të vazhdojë të tërheqë investime dhe të shfaqë progres të dukshëm, duke u pozicionuar si një partner dinamik, edhe nëse i papërsosur. Kosova e Kurtit mund të shndërrohet në një shtet më parimor dhe institucionalisht më të fortë, por vetëm nëse arrin të përballojë kostot ekonomike të reformave dhe të ruajë mbështetjen publike gjatë procesit.

Drejtësia dhe realpolitika nuk janë domosdoshmërish të papajtueshme. Sfida e Kurtit dhe Ramës qëndron në gjetjen e një ekuilibri mes parimit dhe pragmatizmit, duke ndërtuar sisteme që janë njëkohësisht funksionale dhe të drejta. Nëse ata do të evoluojnë në këtë drejtim apo do të mbeten të përcaktuar nga qasjet e tyre aktuale, kjo do të përcaktojë jo vetëm trashëgiminë e tyre politike, por edhe rrugën e vendeve që udhëheqin.

Opinionet e shprehura janë vetëm ato të autorit dhe jo domosdoshmërisht pasqyrojnë pikëpamjet e BIRN, ku ky artikull është botuar