Famë e fiksim apo Kult i Individit?!

Dr. JORGJI KOTE

Pyetja dhe shqetësimi madhor që shprehet në titullin e këtij shkrimi janë objekt i botimeve, shkrimeve, analizave dhe studimeve të shumta të autorëve dhe ekspertëve të shquar të kësaj fushe në SHBA, Europë dhe gjetkë.

Ky preokupim ka marrë përmasa akoma më të mëdha pas muajit Janar 2025, kur në krye të Shtëpisë së Bardhë rierdhi Presidenti Donald Trump.  Kjo mbasi siç përmendet edhe në një shkrim nga shkrimtari dhe eseisti i mirënjohur Adam Gabbatt në prestigjiozen “The Guardian” më 4 Prill, Trump  e ka shumë për zemër, madje fiksim që emrin e tij ta marrin dhe ta mbajnë sa më shumë objekte  social – kulturore dhe institucione  në SHBA dhe në botë, bashkë me fotot dhe portretet e tij më gërma ari.

Deri aty sa  edhe nga ballkonet e dikastereve qendrore  në Uashington dhe atje ku drejtojnë republikanët shihen të varen dhe valëviten flamuj gjigandë me  portretin e Donald Trump, çka të kujton praktikat  në Bashkimin Sovjetik dhe në vendet ish lindore.

Nisur nga sa u tha më lart si  edhe nga shumë fakte dhe dukuri që përmenden më poshtë,  tani problemi shtrohet  nëse në Uashington kemi të bëjmë thjesht me një dëshirë, joshje, fiksim dhe famë apo prapa tyre fshihet diçka tjetër ei dëmshme për shëndetin e demokracisë amerikane dhe më gjerë?

Në përgjigje të kësaj pyetjeje, disa autorë të shquar amerikanë, të cilët kanë kaluar vitë të tëra duke studiuar në vend sjelljen dhe huqet politike të  diktatorëve dhe liderëve autoritarë nuk i shohin këto dukuri vetëm si sindroma apo mani për t’u dukur dhe për imazh; por mbi të gjhitha  si pjesë përbërëse të një strategjie e cila, dashje pa  dashje, mund të çojë drejt krijimit të “kultit të individit”; edhe pse ky do të ishte vërtet një rast “ sui generis” për një shoqëri dhe model planetar demokracie si ajo në SHBA-të.  Ndaj, ia vlen të ndalemi  më gjatë dhe konkretisht te kjo çështje.

Njihen tashmë të këqiat tragjike të të ashtuquajturit “ kulti i individit” në histori. Sidomos pas mbarimit të Luftës së II Botërore në të gjitha vendet e Europës Qendrore dhe Lindore, në Kinë, në ish Bashkimin Sovjetik, në Kubë, Korenë e Veriut dhe gjetkë, udhëheqësit e tyre “ gjenialë,  të mëdhenj dhe të lavdishëm”  krahasoheshin me Diellin dhe Zotin vetë, çka u bë tipar mbizotërues vrastar i jetës.

E tepërt të zgjatemi në kuptimin dhe historinë e kësaj dukurie të shëmtuar dhe me pasoja, sepse edhe ne shqiptarët e pamë dhe provuam “ kultin e individit”  gjatë sundimit 45 vjeçar monist. Për fat të keq, recidivë të saj po rishfaqen edhe tani me imitimin e praktikave të shëmtuara të së kaluarës, duke  idealizuar, fetishizuar dhe shenjtëruar si Perëndi me lloj lloj marifetesh  liderët tanë politikë dhe qeveritarë.

Në këtë drejtim, krejt ndryshe nga ish lindja e kuqe,  SHBA-të, Europa Perendimore dhe ajo e ribashkuar, Japonia, Kanadaja, Australia dhe vende të tjera me demokraci liberale na sjellin historikisht shumë shembuj të spikatur  edukativë dhe frymëzues. Liderët e tyre më të mëdhenj e kanë mbrojtur me fanatizëm integritetin, përulësinë dhe dinjitetin e tyre, duke e konsideruar vehten  si kryeshërbëtorë të popullit dhe jo “ shenjtorë apo  mbretër” republikanë.

Karizma dhe udhëheqësia e  tyre nuk kanë asgjë të përbashkët me kultin e individit që ata e kanë luftuar  me çdo mjet.

Si dje, ashtu edhe sot, populli dhe zgjedhësit perendimorë i nderojnë liderët e tyre të shquar, duke u dhënë votën dhe besimin, dhe bashkë me to kritikat dhe qortimet e rastit; vetëm pas  ikjes nga kjo botë,  rrugë, sheshe, aeroporte, shkolla marrin emrat e tyre, duke u ngritur buste dhe monumente në qytetet e lindjes. Kështu, në Gjermani, të dy selitë e CDU-së dhe SPD-së mbajnë emrat e liderëve të tyre historikë, Konrad Adenauer dhe Willy Brand ashtu si edhe fondacionet e tyre partiakë. Në SHBA secilit President i ndërtohet një bibliotekë dhe muzeum dhe emërtohen institucione të rëndësishme dhe një monument. Aty Qendra Hapësinore mban emrin e Kenedit jo për gjë, por sepse ishte Kenedi që caktoi objektivin unikal që në fund të viteve 60 Amerika të dërgonte anijen e parë kozmike në Hënë, çka edhe u realizua pas vrasjes së tij.

Në Francë ka qendra të famshme kulturore me emrin e presidentëve të shquar, si Qendra “Pompidu” dhe po kështu në Itali, Britaninë e Madhe, Spanjë dhe gjetkë.

Ama sa janë në pushtet, kur vjen koha dhe puna te forumet dhe baza e partisë, sado të mëdhenj qofshin liderët e tyre politikë, atyre u thonë troç “ basta”, duke i liruar pa frikë nga posti, ose duke i detyruar të japin dorëheqjen. Kështu ndodhi më Zonjën e hekurt Margaret Thatcher, e cila dha dorëheqjen pas trysnisë së konservatorëve në Nëntor 1990, me Kohlin emblematik dhe liderë të tjerë të shquar.

Ndodh kështu sepse një lider partiak dhe shtetëror nuk ka  nevojë  të ngrejë kultin duke u vendosur emrin e tij objekteve dhe institucioneve të ndryshme; jo, kursesi, emrin e tij ai e ngre lart dhe e përjetëson me veprën e tij ndër breza. Kenedi e bëri këtë me fjalimin e tij legjendar vetëm me 785 fjalë aty në Berlin, pranë murit famëkeq kur e mbylli me fjalinë epike “ edhe unë jam berlinez”.

Kësisoj, gjermanët i vunë fare natyrshëm emrin e tij sheshit historik në Berlin. Kështu bënë Regani dhe  Bushi me kontributn e tyre legjendar për  ribashkimin gjerman dhe europian. Edhe Willy Brandt me “Ostpolitik”-ën e tij të famshme dhe sidomos me rënien madhështore në gjunjë  më 7 dhjetor 1970 përpara monumentit të holokaustit në Varshavë; aty përballë saj, polakët i ngritën  atij përmendoren dhe e emërtuan “ Willy Brandt” sheshin legjendar. E ku ka monument më të madhërishëm për dyshen emblematike franko-gjermane Kohl- Mitteran se sa fotoja e tyre më 22 Shtator  1984 që bëri xhiron e botës nën tingujt e himneve kombëtare, të kapur dorë për dore përpara kujtimit të 130.000 ushtarëve francezë dhe gjermanë në  Douamont Ossuary nga 750.000 të rënët e të dyja vendeve që prehen në Verdun!

Mirëpo, ndryshe nga kjo traditë e bukur, e trashëguar brez pas brezi, tani në SHBA po ndodh  e kundërta me Presidentin Trump; aty po shfaqen praktika shumë të afërta me ato të  kultit të individit, të cilat bien ndesh me klimën dhe atmosferën shekullore në SHBA, kjo kryekampione e demokracisë dhe shtetit të së drejtës. Ca më keq akoma, kur Presidenti Trump nuk ka mbaruar ende  as gjysmën e mandatit dhe kur nuk mund të bëhet asnjë vlerësim objektiv për performancën e tij politike.

Këtu nuk është fjala thjesht dhe vetëm të Kështjella “Trump“ në qendër të Nju Jorkut, të cilën ai e ka ngritur dekada më parë, falë pasurive marramendëse nga veprimtaria sipërmarrëse e njohur apo edhe për 2 – 3 raste të tjera të shkëputura. Përkundrazi, shqetësimi po ngrihet se ai po shfrytëzon  fuqitë presidenciale për ta shenjtëruar emrin e tij, duke konkuruar “me sukses” liderët famëkeq autokratë.

Kështu, pak ditë pasi ri hyri në Shtëpinë e Bardhë, ai e emërtoi “ Trump” Institutin e Paqes, aty ku u zhvillua ceremonia e inaugurimit të Këshillit të Paqes për Gazën. Po ashtu, te Memoriali i famshëm kulturor “ Kennedy”, pasi vendosi vehten në krye të bordit të ri, shtoi edhe emrin, çka shkaktoi kundërshtime, protesta dhe anullime shfaqjesh të famshme. Më tej, duke përfituar nga jubileu i 250 Vjetorit të Pavarësisë së SHBA-ve, në monedhën e artë përkujtimore të emetuar me këtë rast u gdhend  portreti i Trump, ashtu si edhe te monedha tjetër me prerje simbolike 1 $. Por, ajo që nuk kishte ndodhur në 165 vitet e fundit në SHBA me paraardhësit e tij, është edhe  emetimi i banknotave të reja, të cilat do të përmbajnë nënshkrimin e Trump.

Në vijim, faqja e internetit për recetat e medikamenteve të ndryshme titullohet “ Trump Rx.” Ndërkohë, anijet e reja të luftës do të emërtohen  “Trump Class” .

Ndërsa javët e  fundit, në Miami, në qendër të qytetit është vendosur të ndërtohet biblioteka madhështore e Presidentit Trump, ngjitur me monumentin tjetër, shenjën e dukshme në nderim të emigrantëve të ardhur në Florida. Problemi është te përmasat e saj gjigande, duke lënë në hije objekte dhe atraksione të tjera turistike, me monumentin dhe emrin e tij më gërma arti në majë; shqetësimi bëhet edhe më i madh mbasi ky projekt madhështor  do të realizohet me  fondet e taksapaguesve. Dhe do të jetë në kontrast të dukshëm me bibliotekat e presidentëve të tjerë, që janë shumë më të famshëm dhe më të mëdhenj se Trump.

Kulm tjetër i çuditshëm i afeksionit pas emrit dhe figurës së Trump arriti vitin e kaluar, kur për herë të parë, nga Pasaporta e hyrjes në parqet kombëtare u hoqën pamjet e natyrshme me kafshë dhe bimë, duke i zëvendësuar me figurën e Presidentit Trump, çka krijoi reagime ,negative dhe irritim të madh publik.

Lidhur me këto dukuri, Steven Levits, Profesor në Harvard, autor i librit “ Si vdesin demokracitë” thotë se ashtu si edhe me bashkëpunëtorët e tyre  më të afërt  kudo në botë, asnjë nga njerëzit e afërt të Trumpit nuk guxon t’i thotë një fjalë, ta ndalë ose të paktën ta kufizojë atë në këtë odise joshëse emrash dhe fame.

Duke filluar nga republikanët e tij, të parët që e kanë kuptuar se mënyra më e mirë për ta kënaqur Bosin e tyre është që emri dhe portreti i tij të shfaqen, stampohen, gdhenden dhe paraqiten   në sa më shumë vende, mundësisht kudo!

Kështu, vetëm një javë pas inaugurimit të Presidentit Trump, një kongresmen republikan shkoi aq larg sa propozoi të pabesueshmen, që portreti  i Trump të gdhendej edhe në memorialin e famshëm në ‘Mont Rushmore’ përkrah katër më të mëdhenjve,  Washingtonit, Lincolnit, Jeffersonit dhe Theodore Rooseveltit!!!

Më tej, siç u pa edhe më lart dhe siç pohon profesori tjetër i njohur i Universitetit Princeton, Kim L. Scheppele “ liderët në vendet demokratike duan edhe vetë të nderohen pas largimit nga postet, madje pas shuarjes së tyre”; ndërsa  “diktatorët duan t’i shohin portretet dhe imazhet e tyre kudo kur ata janë gjallë dhe në pushtet, me qëllim që  ta demonstrojnë  hapur pushtetin dhe kultin e tyre”.

Kjo dukuri bëhet edhe më shqetësuese mbasi Presidenti Trump edhe vetë kërkon, propozon, bën ujdira, madje edhe  imponohet me kushte të forta që emri dhe fotoja e tij të shfaqen dhe të  jenë të dukshme kudo dhe sa më shumë të jetë e mundur.

Kështu, në muajin Janar ai ra dakord të mbështeste një projekt të madh infrastrukturor në Nju Jork, por vetëm me kusht që Chuck Schumer, lideri demokrat në Dhomën e Përfaqësuesve të jepte miratimin që “ Penn Station” ose Stacioni emblematik i Trenit dhe Aeroporti Ndërkombëtar “Dallas” në Uashington të  emërtoheshin të dy “ Trump”.

Megjithatë, kjo është vetëm gjysma e kësaj tablloje të çuditshme për një Kryetar amerikan shteti. Sepse  objektet me  emrin “ Trump” nuk mbarojnë në SHBA, por shtrihen përtej kufijve të saj.

Konkretisht, me rastin  e nënshkrimit të Marrëveshjes së Paqes në Shtëpinë e Bardhë më 8 Gusht 2025 midis Azerbaixhanit dhe Armenisë, edhe Korridori i madh strategjik i transportit në Azerbaixhan ‘ TRIPP’ u emërtua Korridori  Trump.

Rasti  tjetër i pakëndshëm  ndodhi përpara dy muajve, kur Trump këmbënguli dhe liderja e opozitës venezueliane Maria Achado ia dhuroi atij, natyrisht nga halli ” Çmimin NOBEL për Paqe në një akt të pashembullt të qortuar dhe nga  Komiteti përkatës. Mirëpo, edhe pas bujarisë së Achados, shpresat për ndonjë promovim të saj dhe të opozitës si alternativë qeverisjeje në Karakas janë pothuajse inekzistente.

Ndërkohë, burime të ndryshme kanë njoftuar se si para tre javësh,  duke folur në një takim lidhur me fatin e Ngushticës së Hormuzit, Trump iu referua asaj me emrin  “ Trump” duke habitur të pranishmit. Por, pastaj ndërhyri shpejt me ndjesë duke e korrigjuar lapsusin, por gjithsesi la  të kuptohej që nëse SHBA do ta çlirojnë atë, të mos çuditet njeri kur ajo të quhet Ngushtica Trump.

Rasti më i freskët ndodhi nga fundi i muajit Mars, kur  deputetëve rusë që ishin ftuar për vizitë miqësore në Uashington iu dhuruan  çorape me portretin e Trump të stamposur në to; dhe ata tregonin në publik këmbët e tyre me krenari të veçantë!.

Gjithsesi, këto shfaqje dhe dukuri negative  që duket sheshit se i takojnë kultit të individit kanë hasur në rezistencë dhe protesta masive në Amerikë, nën moton “ Nuk  duam Mbret” Në raundin e tyre të tretë brenda një viti më 28 dhe 29 Mars muarën pjesë rreth 10 miliona vetë, mes tyre edhe artistë të mëdhenj amerikanë.

Për pasojë,  krejt ndryshe nga pritshmëritë e Administratës së Presidentit Trump dhe atij vetë, këto mani dhe dukuri negative për bujë dhe famë telerealitetesh po shoqërohen  dhe sfidohen nga rënia e ndjeshme e popullaritetit të Presidentit Trump edhe gjatë dy muajve të fundit. Kështu, sipas sondazheve më të reja, 60 për qind e amerikanëve janë të pakënaqur me performancën e tij. Edhe më e ulët është kjo pëlqyeshmëri lidhur me menaxhimin e dobët të ekonomisë.

Sipas sondazhit të Agjencisë “ Reuter” të këtyre ditëve, pëlqyeshmëria publike për Presidentin  lidhur me menaxhimin ekonomik, të kostos  dhe çmimeve  në dy muajt e fundit ka rënë nga rreth 40 në 30 për qind; kjo ka ndodhur edhe në fushën e politikës së jashtme.

Ndërkohë, edhe jashtë vendit, si në një sondazh të datës 4 Prill 2026, mbi gjysma e popullsive në Francë, Gjermani dhe në Britani e konsiderojnë Trumpin diktator.

Mirëpo, ky kult i ri individi, tashmë i institucionalizuar dhe i ndërkombëtarizuar i kundërvihet parimeve dhe praktikave demokratike dhe integritetit moral të liderëve politikë; të cilët edhe sot e kësaj dite janë pika madhore referimi dhe burim i përhershëm frymëzimi. Ja pse ky hiper kult individi  nuk ka vend në shoqëritë liberale perendimore dhe ca më pak në SHBA.

Ndaj, ekziston bindja se ai përfaqëson një përjashtim, i cili gjithsesi nuk e prish rregullin e përgjithshëm dhe një dukuri fare të përkohshme që falë  funksionimit të institucioneve demokratike në SHBA do të kalojë shpejt. Zgjedhjet e mesmandatit në Nëntor janë sfida e parë.

—-

©️Copyright Gazeta DITA

Ky artikull është ekskluziv i Gazetës DITA, gëzon të drejtën e autorësisë sipas Ligjit Nr. 35/2016, “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e lidhura me to”. Shkrimi mund të ripublikohet nga mediat e tjera vetëm duke cituar DITA dhe në fund të vendoset linku i burimit, sipas Nenit 178 të Ligjit Nr/ 35/2016