Kur mund të justifikohet moralisht një luftë e paligjshme?

Nga Gareth Evans

Në marrëdhëniet ndërkombëtare, veprimet e qeverive që janë dukshëm të paligjshme ndonjëherë mund të jenë moralisht të mbrojtshme. Megjithëse shembujt historikë ku legjitimiteti e tejkalon ligjshmërinë janë të rrallë, ata ekzistojnë. Pyetja nëse lufta e përbashkët SHBA-Izrael kundër Iranit është një rast i tillë kërkon më shumë vëmendje sesa ka marrë deri tani.

Duhet të jetë përtej çdo diskutimi se fillimi i kësaj lufte nga presidenti amerikan Donald Trump dhe kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu shkeli hapur të drejtën ndërkombëtare, edhe pse shumë nga aleatët e tyre kanë treguar gatishmëri për ta shmangur këtë çështje. Irani nuk përbënte një kërcënim ndaj asnjërit prej këtyre vendeve – qoftë nga armët bërthamore, raketat konvencionale apo terrorizmi i sponsorizuar nga shteti – në një shkallë apo me një afërsi të tillë që do të mund të justifikonte, në mungesë të miratimit të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, një veprim ushtarak paraprak si formë vetëmbrojtjeje. Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli vepruan në atë moment jo për shkak të forcës së Iranit, por për shkak të dobësisë së tij relative.

Sulmi është vetëm i fundit në një seri veprimesh nga vendet më të fuqishme të botës – përfshirë pushtimin e Ukrainës nga Rusia, militarizimin e Detit të Kinës Jugore nga Kina dhe kapjen e presidentit venezuelian Nicolás Maduro nga Amerika – që shpërfillin të drejtën ndërkombëtare. Shembja e asaj që ka mbetur nga rendi ndërkombëtar i bazuar në rregulla është lajm i keq për pjesën tjetër të botës. Kjo kërkon një kundërpërgjigje të koordinuar nga fuqitë e mesme të afta, siç argumentoi bindshëm kryeministri kanadez Mark Carney në fjalimin e tij historik në Davos në janar.

Megjithatë, a mund të argumentohet ende se, pavarësisht ligjit, krimet monstruoze të lidershipit teokratik të Iranit e justifikojnë eliminimin e tij ushtarak? Lista e akuzave kundër regjimit, si brenda vendit ashtu edhe jashtë tij, është e gjatë dhe e shëmtuar, duke kulmuar me masakrimin e dhjetëra mijëra qytetarëve që protestonin paqësisht më herët këtë vit – një mizori e krahasueshme për nga intensiteti me ato të kryera në Ruandë dhe në Ballkan në vitet 1990, dhe më së fundmi në Mianmar dhe Sudan.

Festimet e gëzueshme në rrugët e Iranit dhe mes komuniteteve të diasporës pas lajmit se udhëheqësi suprem i Iranit, Ajatollahu Ali Khamenei, ishte vrarë, tregojnë një histori domethënëse. Kjo është një luftë që, të paktën në fazat e saj fillestare, është më shumë e mirëpritur sesa e frikësuar nga një masë e konsiderueshme – ndoshta edhe shumica – e qytetarëve të Iranit.

Kemi qenë edhe më parë në një situatë të tillë. Ndoshta argumenti më i paharrueshëm mbi përplasjen midis ligjshmërisë dhe legjitimitetit erdhi me ndërhyrjen ushtarake të NATO-s – e cila nuk kishte autorizim nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së – për të parandaluar spastrimin etnik dhe masakrën e shqiptarëve të Kosovës në vitin 1999. Shumica e botës e pa atë fushatë ajrore si moralisht të mbrojtshme, edhe pse jo ligjërisht, të motivuar tërësisht nga shqetësimi i vërtetë për mbrojtjen e civilëve, proporcionale dhe efektive në zbatim, dhe që solli më shumë të mira sesa dëm.

Nëse lufta kundër Iranit duhet të mbrohet mbi baza morale, atëherë edhe këtu duhet të plotësohen kushtet që bindën skeptikët në rastin e Kosovës. Nga provat që kemi, kjo duket një kërkesë e vështirë. Sa i përket motiveve, vetëm vëzhguesit më naivë mund të besojnë se Donald Trump dhe Benjamin Netanyahu u shtynë nga pasioni për të drejtat e njeriut dhe demokracinë.

Netanyahu ka qenë gjithmonë i përqendruar në eliminimin e Iranit si kërcënim sigurie – qoftë real, i ekzagjeruar apo i imagjinuar. Duke pasur parasysh qëndrimet e tij ndaj të drejtave të palestinezëve, është e vështirë të besohet se dëshira e tij e deklaruar “për të krijuar kushtet që populli trim iranian të heqë qafe zgjedhën e tiranisë” bazohet në parime dhe jo në realpolitikë. Trump, nga ana e tij, mund të jetë i motivuar nga shumë impulse: dëshira për të shijuar fuqinë ushtarake të SHBA-së, për të qenë në qendër të vëmendjes, për të larguar vëmendjen nga skandali i vazhdueshëm që ka shkaktuar çështja Jeffrey Epstein, për të gjeneruar përfitime ekonomike, ose nga të gjitha këto njëherësh. Mirësjellja elementare është kandidati më pak i mundshëm.

Motivet e gabuara nuk përjashtojnë domosdoshmërish rezultate të drejta. Por SHBA-ja dhe Izraeli duhet të tregojnë se agresioni i tyre në fund do të bëjë më shumë mirë sesa dëm – dhe kjo nuk do të jetë e lehtë. Asnjëri nuk duket të ketë një strategji të qartë për ta përfunduar luftën me përfitime neto për sigurinë rajonale dhe globale, e aq më pak për të drejtat e njeriut dhe demokracinë brenda Iranit.

Arritja e një ndryshimi të favorshëm regjimi vetëm përmes fuqisë ajrore është e pamundur të ndodhë, siç tregoi ndërhyrja e NATO-s në Libi në vitin 2011; ndërsa vendosja e trupave në terren nuk ka bërë shumë më mirë, si në Afganistan dhe Irak. Eliminimi i një regjimi mund të prodhojë një pasardhës më të pranueshëm për aktorët e jashtëm, por po aq autoritar – siç ndodh sot në Venezuelë.

Në popullsinë iraniane ekziston pakënaqësi e madhe, por ende nuk ka dalë një lidership organizativ efektiv. Nëse udhëheqësit ushtarakë iranianë nuk dezertojnë masivisht ose nëse nuk shfaqen çarje në Gardën Revolucionare Islamike dhe në pjesë të tjera të aparatit të madh dhe brutal të sigurisë së vendit, ata që dalin në rrugë mund të përballen me pasoja shumë të rënda. Lufta deri në pikën e fundit të gjakut e popullit iranian nuk është një opsion moralisht tërheqës. Por për momentin duket se është i vetmi që ofrohet nga SHBA-ja.

Ekziston edhe një pengesë tjetër për ta pranuar këtë luftë si të paligjshme, por legjitime. Në rastin e Kosovës, argumenti u forcua nga fakti se ata që shkelën Kartën e OKB-së nuk e trajtuan ligjin si të parëndësishëm, por pretenduan – në mënyrë bindëse – se po vepronin për arsye të jashtëzakonshme dhe të mbrojtshme.

Kërcënimi ndaj së drejtës ndërkombëtare nuk qëndron në shkeljen e saj të rastësishme – gjë që ndodh në çdo sistem juridik, ndonjëherë edhe për arsye të mira – por në përçmimin e saj. Dhe pikërisht kështu e kanë trajtuar atë Trump dhe Netanyahu gjatë kohës së tyre në pushtet. Siç tha Trump për New York Times në janar: “Unë nuk kam nevojë për ligjin ndërkombëtar”, duke pretenduar se kufizimi i vetëm i pushtetit të tij është “morali im dhe mendja ime”.

Kjo luftë e zgjedhur nuk i ka përmbushur kushtet për t’u konsideruar moralisht legjitime. Dhe, duke gjykuar nga ajo që kemi parë deri tani, Trump dhe Netanyahu përballen me një betejë të vështirë për ta mbrojtur një argument të tillë.

Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. When Is an Illegal War Morally Defensible?