Ramazan Kica
Në fshatin Sonja e Epërme (Gorno Sonje), rreth 4 km., në jugperëndim të Shkupit u zbulua një stelë e vendosur në një çezmë të braktisur, nga Nikola Vuliq i cili e publikoi (të shoqëruar me foto) në vitin 1931.
Në vitet në vazhdim Borka Dragojević-Josifovska bëri zbulimin e plotë të shkrimit (pjesa që ka shpëtuar nga dëmtimi).
Mbishkrimi i pllakës është:
P O S Í S M E S
T Y L V F · F L ·
D E L V S M V
C A T I · F · D O M
A L B A N O P ·
I P S A D E L V S
Shtojmë që dhe Borka në këtë formë e ka publikuar shkrimin, në vitin 1982. Sqarojmë që grafema “i” është me theks (kapuç) nga sipër, që tregon se theksi bie mbi të.
Këtë shkrim studiuesja Borka, duke ndarë fjalët e ka plotësuar:
“POSIS MESTYLU F[ILIUS] FL[AVIA] DELVS MVCATI F[ILIA] DOM[O] ALBANOP[OLI] IPSA DELVS”.
Me rreshtin e fundit “I P S A D E L V S” nuk do të merremi sepse është pjesë e kuptimit të rreshtave që mungojnë.
Përveç grafemave kemi dhe 5 pika (flasim për pika të vendosura në mesin e nivelit vertikal të grafemës; pra jo në nivelin fundor të saj).
Duhet të sqarojmë që pikat (e vendosura në mesin e nivelit vertikal të grafemës) në shkrimin e stelës nuk kanë atë domethënie që kanë sot.
Pika (në mes të nivelit vertikal të grafemave) tregon që grafema para saj është akronim (ajo fjalë ka të shkruar vetëm shkronjën e parë e fjalës). Pra është vendosur vetëm grafema e parë e fjalës, dhe pika presupozon të gjitha grafemat e munguara. Normalisht që pas shkurtimit (pikës) vjen dhe mbarimi i fjalës, për të filluar fjala tjetër (pra kuptojmë që kemi hapësirë mes fjalëve).
Konkretisht:
- Pika e parë (mes grafemave F F) do të thotë që grafema F para saj tregon që ajo “ka kuptimin e një fjale të shkurtuar” (që studiuesit e kanë konsideruar “F[ILIUS]”).
- Pika e dytë (mes grafemave L dhe D) tregon që FL (para saj) është shkurtim i një fjale (që studiuesit e kanë konsideruar “FL[AVIA]”).
Këtu duhet të sqarojmë që shkruesi i stelës për fjalën “FL[AVIA]” nuk ka shkruar vetëm grafemën e parë F, sepse do vinin dy grafema të njëjta (pas njëra tjetrës), ku njëra tregonte “F[ILIUS]” (bijë), dhe tjetra “FL[AVIA]” (emër njeriu), ndaj ai gjeti pikërisht këtë zgjidhje; pra grafemës F (të dytë) i shtoi dhe grafemën L (FL·).
- Pikën e tretë (mes grafemave I dhe F) studiuesit nuk e kanë përfillur. Në fakt kanë tentuar t’i japin një shpjegim që është “më e vogël, në formë trekëndëshi etj”. Ky veprim nuk më duket i saktë.
Nisur nga rregulli i dy të tjerave para saj, kjo pikë tregon që grafema I (para saj) është shkurtim i një fjale.
Mendoj që kjo grafemë duhet plotësuar I[LUSTRI] (fisnik, bujar, i shquar, i përmendur, i përndritur etj).
- Pika e katërt (mes grafemave F dhe D) tregon që F (para saj) është shkurtim i një fjale (që studiuesit e kanë konsideruar “F[ILIA]”).
- Pikën e pestë (mes grafemave P dhe I) studiuesit nuk e kanë trajtuar saktë. Nisur nga rregulli i të tjerave më lart, kjo pikë tregon që grafema P (para saj) është shkurtim i një fjale.
Pra fjala “Albanop” që studiuesit e kanë plotësuar ALBANOPOLI, në fakt duhet ndarë, sepse aty logjikshëm kemi dy fjalë. Fjala e parë është e plotë, “ALBANO”. Ndërsa grafema P (para pikës) tregon që ajo tregon një fjalë të shkurtuar, P[OLI].
Gjithashtu duhet të sqarojmë që fjala DOM (DOM[O]) ka mbetur jo e plotë nga mungesa e vendit, dhe meqenëse në të mungon vetëm një grafemë shkruesi e ka anashkaluar çështjen e saj, duke mos e shkruar grafemën O në rreshtin tjetër. Madje, po për mungesë vendi grafemën O (të parën), e ka dubluar në harkun e grafemës D; e cila dhe mund të japë idenë e dy O-ve.
Kështu materiali i plotësuar do ishte:
“POSIS MESTYLU F[ILIUS] FL[AVIA] DELUS MUCAT I[LUSTRI] F[ILIA] DOM[O] ALBANO P[OLI]”.
Shkrimi pa ngarkesat rënduese do ishte:
Posis Mestylu filius Flavia Delus Mucat ilustri filia domo Albano poli.
E cila do përkthehej në shqip:
“Posis Mestylu i biri i Flavia Delus e bija e fisnikut Mucat prej qytetit Alban”.
Normalisht këto fjalë kërkojnë shenjat e pikësimit (presjet), gjë që paraqet mjaft vështirësi. Nisur nga shenjat e pikësimit që specialistët i kanë vënë në përkthimin në anglisht (sipas variantit të Borka-s), do t’i vendosnim dhe ne, në këtë mënyrë:
“Posis Mestylu, i biri i Flavia Delusë, e bija e fisnikut Mucat, prej qytetit Alban”.
Kjo shpreh dhe atë që shkruan Hahn (për qytetin e albanëve që tregon Ptolemeu) se emërtimi është Ἀλβανός πόλις (Albanos Polis), “qyteti Alban” (pra është shkrim i ndarë në dy fjalë). {Reise durch die Gebiete des Drin und Wardar, f. 13}
Ajo që na intereson ne, dhe që është e sigurt, është shprehja “DOMO ALBANO POLI” që do të thotë “prej qytetit Alban”, “që është nga qyteti Alban” etj.
Qyteti Alban, nga vjen emri ynë kombëtar ishte në rrënojat e sotme të kalasë së Qytetit (në Valikardhë), në anën lindore të luginës së Bulqizës, studim i botuar në shtypin ditor më 29 tetor 2022.
