Ndërrimi i qiejve, në fund të erës enveriane dhe një tregim nga jeta 9 vjet më pas

Nga Pëllumb Kulla

Ndërrimi i qiejve, në fund të erës enveriane, më gjeti të angazhuar në mësimdhënie studentëve, në Universitetin e Arteve.. Le të themi, isha kthyer atje ku para një çerek shekulli qeshë diplomuar vetë. Isha larguar andej si student, dhe pasi, “pata ngrënë një thes më kripë” nëpër teatrot e rretheve,
nëpër trupat e varieteve, nëpër shfaqjet televizive, po vija tani në cilësinë e pedagogut.

Më pas, më ngarkuan edhe detyrën.e dekanit të fakultetit… Ishin përvoja të paprovuara, në kohë të vështira… Se ja,
dy vjet më vonë, më angazhuan në shërbimin diplomatik dhe.e pranova emërimin me kureshtje dhe kënaqësi.

U dërgova më parë në Bonn të Gjermanisë dhe pastaj në Nju Jork. Ksisoj u ndava nga studentët dhe kolegët, madje, pushova së shkruari për skenën e nuk munda të isha as i pranishëm në
teatrot e kryeqytetit, në dy premierat, me vepra skenike të dala nga pena ime….

Rastisi që të kthehesha përsëri në mjediset e Universitetit të Arteve, pas plot nëntë vjetësh. Rektor nuk ishte më ai që lashë. Një nga kolegët e mi të fakultetit të teatrit ishte emëruar në vend të tij. Shumë pedagogë ishin larguar dhe zëvëndësuar me të rinj. Më dukej sikur studentët e bënin jetën universitare me kohë më të gjatë
jashtë auditorëve. Në bibliotekën e njohur të katit të parë nuk shihje më atë gjallërinë e dikurshme dhe në lulishten në krah të djathtë të Universitetit, atë përballë kodrave që rrethonin liqenin, u ishin lëshuar lejë tre pronarëve të ndryshëm. Ata patën çelur sejcili nga një kafe-bar, që gumëzhinin nga studentët.

Vetë Rektorati administronte një sallë me dy kate të nëndheshëm restoranti, që për të mos u dukur aq klandestin, lokali mbante një emër arti në gjuhën angleze, House of Arts! Paçka se artet aty kundërmonin nga erët e gjellëve!

Po të doje të kërkoje ndonjërin nga studentët apo pedagogët, mund ta gjeje më kollaj po të jepje emrin e kafenesë se atë të fakultetit.

Veshjet e studentëve që mbushnin këta lokale reflektonin ndryshimin kohor. Pas kaqë daljesh e kthimesh nga jashtë shtetit veshjet e djemve ishin jo  më aq uniforme, kurse për studentkat mund të flisje më shumë për zhveshje se sa për veshje. Pothuajse të gjitha ato pinin cigare të shtrenjta dhe kërkonin burrërisht, alkol me emra të fismë perëndimorë.

Një vajzë të tillë gjeta në shoqërinë e miqve që më kishin lënë takimin në njërin prej lokaleve. Nardi nuk pat ndryshuar thuajse fare ndërsa Alda, e
shoqja, binte në sy që ishte shtatzënë me fëmijën e tyre të parë. Vajza në tryezën me ta, nuk kishte të bënte me çiftin e
miqve të mi. Ata vinin nga Kanadaja. Aty, thjesht, i gjetën të gjitha vendet e zëna dhe ajo vajzë e mirë, u kishte bërë vend
në tavolinën e saj.

Ishte një vajzë e pashme me syze dielli, që i kish hije dhe cigarja dhe gota e përgjysmuar e uiskit. Kishte veshur një
fund të gjatë, por bluza, në të kundërt, ishte tepër e shkurtër dhe në mes të barkut i shquhej kërthiza që konkuronte me tërë kërthizat e fakulteteve që vija re përqark. I dhashë edhe vajzës dorën dhe u ula pranë Aldës, nënës së ardhshme.

U zhytēm në temat e zakonshme të ardhjeve dhe kthimeve në kontinentin amerikan, ku qemë vendosur prej vitesh. Vajza na dëgjonte me vëmendje pa ndërhyrë, siç ia deshte edukata. I pinte cigaret njërën pas tjetrës dhe po vononte ta boshatiste gotën e pijes emërmadhe.

Ajo m’i patngulur sytë dhe më dëgjonte me vëmendje sa herë flisja. Në një heshtje të shkurtër ajo vendosi të më drejtonte pyetjen që dukej se kish kohë që nuk e linte rehat: “Më falni” tha, “si e kishit emrin ju? Nuk e dëgjova mirë kur më zgjatët dorën.”

Ia përsërita. Njohjen me çiftin e ardhur nga Kanadaja ajo e pat bërë më parë dhe u pat thënë se ajo ndiqte aty fakultetin
e teatrit. Ata u befasuan që vajza emrin tim po e dëgjonte tani për herë të parë dhe u habitën edhe më shumë, teksa
studentja vazhdoi të pyeste më tej, për të më njohur më mirë. “Mund t’ju pyes me çfarë merreni?”

Alda dhe Nardi, që të dy, u kthyen nga unë e nuk m’i hiqnin sytë nga goja duke pritur përgjigjen që do të nxirrja. Mua më kërceu menjëherë delli i daljes nga rreshti. “Po ja, me ndërtime merremi,” i thashë duke përdorur vetën e parë të shumësit, siç bëjnë monarkët e vendeve arabe.

Çiftit nuk po u ndahej gazi nga buzët. “Duhet të jeni mirë nga gjendja ekonomike,” hamendësoi vajza e bukur me kërthizën në mes të barkut “Thuhet që me ndërtime, sot bëhen lekët me thasë.”

“Me thasë jo, por nuk qahemi” ia tërhoqa pak frerët e fantazisë çupës. “Po ju këtu, ëh, në këtë Universitet?”

“Po,” tha ajo, “në fakultetin e teatrit, në vitin e fundit.”

U shpjegua më mirë habia që kishin patur miqtë e mi, kur studentes emri im nuk i thoshte asgjë, as si regjisor dhe as si
dramaturg. Si dekan i dikurshëm i fakultetit të saj, jo e joooo!… Krejt në të kundërtën, unë fillova të ndjeja një farë
kënaqësie me atë efektin zero, që prodhonte emri im në këto auditore, ku ne dikur jepnim provime për historinë e
dramaturgjisë kombëtare dhe botërore, ku kishim parë disa herë në skena dhe ekrane veprat aktoriale dhe regjisoriale të artistëve të hershëm, apo të pedagogëve tanë. Për më tepër në atë skenën tridhjetë metra më tej, ndër vite, studentët kishin marrë diploma në inskenimin e dy komedive të mia dhe
televizioni jepte në mënyrë të shpeshtë drama, komedi dhe komedijza, që nisnin me emrin tim.

“Teatër?!” luajta të habiturin unë. “Pse kemi ne këtu në Shqipëri universitet për teatro?”

“Fakultet”, më korigjoi vajza. “I thonë fa-kul-tet!”

“E pastaj, kur e mbaroni këtë fa-kul-te-tin… çfarë bëni?”

“Lozim nëpër skena. Marrim pjesë nëpër filma…”

Mua tani më kishte rrëmbyer teatri i vërtetë. Kjo u jeptegaz dy miqve të mi, por që të qeshnin hapur, ata frigoheshin
se do të na e prishnin magjinë. Thjesht po kënaqeshin me rolin që unë ia caktova vetes aty për aty

“Nuk e kam ditur, moj  vajzë… Që paskemi shkolla për këtë punë! Ah, sa qejf kam pasur të lozja teatër, dikur, kur isha fëmijë!”

“E përse nuk e ndoqët këtë rrugë?” më qortoi me ëmbëlsi dhe mirësjellje studentja.

“Po ja, moj, nuk e dija… Pastaj nuk janë pa faj edhe prindërit e mi. Ata më futën, si fillim, në një teknikum ndërtimi….”

“As fakultetin e ndërtimit nuk e ndoqët?!”

“Joooo, moj çupë! Çfarë fakulteti!”

“Dhe as që në vendin tonë kemi fakultet ndërtimi,” çapëloi sytë vajza, “as edhe këtë nuk e dinit?!”

“Atë e dija,” nuk i shtyva më tej padituritë e mia. “Për këtë të teatrit nuk kam patur asnjë thërrime dijeni!”

Ishte e natyrshme që në asnjërën nga kafenetë të mos gjendeshin librat e mi. Por duhet të kishin kaluar vite edhe pa
u shfletuar në bibliotekën e atjeshme, ku veç atyre të publikuarve, gjeje edhe përkthimet e mia studentore, të përdorura dikur në inskenimet e fundvitit nëpër provime. Ishin të shqipëruara komedi të Pirandelos, të Gogolit, si edhe fragmente nga veprat e Çehovit, Dostojevskit dhe Holbergut.

Nuk më njihnin!… O po mirë mua, por do të ishte kujë pastaj, që këta të rinjtë, të mos njihnin Jakovën, Xhemal Brojën, Levonjën, Pulahën, Fadil Krajën, Buxhelin… Deri aty yë kishte arritur tatëpjeta?!

E pra, çuditërisht, nuk isha as i dëshpëruar dhe as i zemëruar. Zemërimi i fshehur ndaj kolegëve që lashë në
dekanat, befas më dilte në formën e një ëndjeje. Ishte një kënaqësi allasoj, një kënaqësi mendjelehtësh, ndoshta më e
madhe, se sa ajo po të më thoshin se më njihte i tërë globi!

Nuk m’u nda ajo kënaqësia lodërtare as edhe të nesërmen, kur vajta përsëri të provoja të takoja rektorin. U enda më parë nëpër të tria kafenetë me shpresën se do hasja përsëri studentë që nuk më njihnin. Ishte një lloj peshkimi që ma ndillte befas, siç thashë, ai zhgënjimi, ai
degradim mësimor që ishte lejuar aty.

Rastisa në një vajzë tjetër. Studente për teatrin dhe ajo. Edhe kjo zonjushë në vitin e katërt të fakultetit…Do të kisha dashur të isha i panjohur edhe për të, por ajo, për inatin tim prej adoleshenti, nuk ma dha rastin të provoja edhe njëherë atë kënaqësinë e një dite më parë.

“Emri juaj?… Pa prit!” Dhe ajo nisi të mendohej.

“Hë, moj bijë, kujtohu!”

“Ju shkruani komedi… Më duket jeni komediograf!” përfundoi me triumf ajo. “E gjeta?”

“E gjete!”

“Prit, ta gjej edhe cilën komedi keni shkruar.”

“Do të më bëhej qejfi po të ma thonit.”

Ajo këtë radhë e lodhi kujtesën shumë më tepër. Përplasi me inat grushtin e njërës doçkë, me pëllëmbën e doçkës tjetër dhe më zbrazi triumfin e dytë: “Karnavalet e Korçës!” ulëriti.

“Pikërisht!” ia shpërbleva mundimin duke ulëritur edhe unë më shumë se ajo.

“E keni të mrekullueshme atë komedi!” shprehu ajo vlerësimin e saj.

“Më e mira, që kam shkruar deri më sot,” pranova unë dhe Spiro Çomorës të ndjerë, do t’i kisha falur njëzet nga vitet
e mij, vetëm që ta kisha të pranishëm atë ditë të hidhur në atë Universitet! Por nuk e kisha aty as mjeshtrin e paarritshëm,
Çomorën, dhe as rektorin që po kërkoja.

U ndava nga kjo vajza e dytë dhe u nisa për të gjetur rektorin. Kisha dështuar disi. Ia pranova vetes poshtërsinë që
përmbante dëshira ime e fshehtë, që ta cilësoja përfundimisht të nxirrosur punën mësimore mes këtyre kafeneve, auditoreve dhe vanitetit të atyre që i popullonin.

Nuk e zgjata më tej peshkimin dhe për herë të parë atë ditë vendosa të mendohesha thellë dhe të pranoja që kisha edhe unë cazë faj, që njerëzve nuk u mbetesha në mend!…

*****

Iu ktheva kërkimit të rektorit. E desha që të më huazonte skenën e madhe. Më pat lindur ideja të inskenoja, vetëm me studentët e fakultetit të teatrit, një shfaqje të komedisë time “Kërcuri”, të porsa mbaruar së shkruari. Pas përfundimit të karrierës së shkurtër diplomatike, kisha një mendje për t’iu
rikthyer teatrit.

Mikun që kërkoja e gjeta në restorantin House of Arts tek ato nënkatet e godinëst së bukur të Universitetit. Në vend të një bodrumi, m’u shfaq një mjedis i gjysmëndriçuar, që edhe pa drita të jepte mbresën e një salle të mbarështruar, ku të kënaqej syri nga bardhësia e mbulesave dhe xixëllimi i serviseve mbi to.

I pari i Universitetit ishte ulur ngjitur një banaku. Endej duke shkruar mbi një fletore që mbante hapur bri një gote uiski në akull.

“Heeeej!” ia bëri ai gjithë gëzim, sapo më njohu. “Çfarë duhet të përmbysim kur na vijnë miq nga Nju Jorku?!”

U përqafuam dhe pas një minute banakieri, pa marë porosi nga askush, më vuri përpara gotën e uiskit.

“Mirë se na urdhëruat, zoti Kulla!” më uroi ai.

Rektori shtyu mënjanë ashtu të hapur fletoren dhe që të dy u zhytëm për ca çaste në kujtimet e këndshme të
bashkëpunimit të dikurshëm, në fakultetin tonë. Folëm për kolegë që ndodheshin të larguar, dikush në pension e dikush jashtë shtetit, në hapësirat e Greqisë dhe të Italisë. Nuk
ndenjëm pa kujtuar disa episode që përmbanin aq shumë humor, sa na kumbisnin, pa u lënë radhë, ngjarjeve serioze, herë me suksese dhe herë me hidhërime gjithëlloj.

Por fillimisht me një përshkënditje kujtese, thuajse të ngjashme ndërprerjesh dhe me tekste gati të njëllojtë, biseda u bënte vend edhe punëve që duhet t’u jepte zgjidhje miku im.Një burrë me syze la kuzhinën dhe që nga dera iu drejtua eprorit:

“Zoti rektor, darka jonë Sonte ka një problem serioz…” i tha. Dhe, befas, vuri re praninë time. “Oh, zoti Kulla, më falni
se nuk ju pashë! Na keni munguar gjatë këtej. Si jeni?”

Më kërkoi me ngut falje për ndërprerjen e bisedës dhe iu kthye përsëri shefit, i cili po priste shqetësimin.

“Mishi që na kanë sjellë për sonte, mban erë. Duket i prishur…”

“Çfarë po më thua, more?!” u vreros rektori i Universitetit. “E tërë sasia e mishit?”

“E tëra! Kuzhinjeri nuk pranon ta gatuajë atë mish.”

Fytyra e atij që solli shqetësimin, më ishte e njohur. Ishte një asistent pedagog nga ata të fakultetit të muzikës, të cilin
dikur e shihja shpesh në shoqërinë e rektorit të dikurshëm. Dukej që këtë me udhëheqjen e kishte shoqëri të parapëlqyer.

“Ku ma gjeti ky hall, sot!” shfryu rektori. “Kthejani mbrapsh të gjithë sasinë! Dhe u thuaj atyre se do të ma paguajnë këtë që më bënë. Kam edhe sonte, ashtu si mbrëmë, plot njëqindepesëdhjetë klientë, me rezervime!”

“Ua them patjetër, po pastaj, si t’ia bëjmë?” pyeste pedagogu i muzikës.

“Gjeni mish diku tjetër! Maskarenjtë! Nuk më kishte ndodhur ndonjëherë kjo!”

Miku im iu kthye përsëri bisedës me mua, por dukej që atmosfera e parë na pat lënë shëndenë. Ai më foli për ca
lidhje miqësish me disa universitete të Europës, ku me siguri probleme, si ky i mishit të prishur atyre nuk u duhej të
përballnin!

Po edhe ky vijim bisede u ndërpre. Që jashtë erdhi duke u përpjekur të përshtatej me gjysmëndriçimin e sallës një pedagog tjetër. Ky ma dha dy herë dorën, ngaqë vetëm herën e dytë më kishte njohur.

“Kemi kohë pa u parë”, iu shfajësua bashkëbiseduesit tim. “Nuk mund ta imagjinoja që do gjeja këtu zotin Kulla.
Ministria, na pat emëruar këtu të dyve në të njëjtën shkresë, nëse ju kujtohet”, ma solli ndërmend mua.

Nuk më kujtohej aspak, por për mirësjellje, ia pohova. Më piku në mend një fakt dhe për pak desh ia plasa të qeshurit. O Zot! Këtu më njihnin të gjithë, me përjashtim të studentëve. Eh, atë njohje ëndërroja unë, po kuuu…!

“Mund t’ju ndërpres?” pyeti rektorin.

“Pa tjetër!” ia bëri ai me njëfarë arrogance. “Folë!”

“Ju kërkova në zyrën tuaj, më thanë që do të ishit në degën e kantos… Vajta atje…”

“Lere kanton! Ja ku më ke këtu, tani! Mos e zgjat!”

Tjetri e zgjati dhe dukej sikur do të nxirrte nga goja një gjëmë: “Xaxiqi!” tha prerë. “Nuk do kemi xaxiq!”

Rektori nuk po merrte frymë. “Si është puna e xaxiqit?”

“Nuk do të na sjellin sonte! E bëtë me vonesë kërkesën, më thanë. Bile më zgjati një regjistër me orën e shënuar. Kërkesat Universitetit të Arteve unë ia plotësoj me përparësi, salcërat, turshitë, xaxiqin… Artin e kam dobësi, m’u mburr
zotëria e tij!”

Kjo e xaxiqit u duk si një goditje e kobshme për rektorin e Universitetit. Atë natë ai do të kishte në restorant përmbi
njëqindepesëdhjetë klientë! Dhe, me të drejtë, nuk mund të më kushtonte mua asedhenjë sekondë më tepër.

Shënoi diçka në fletore duke murmuritur: “Edhe dje, edhe pardje, në të njëjtën orë ua patëm kërkuar xaxiqin batakçinjve! Sot na e quajnë vonesë! Ah, po nuk bëhet Shqipëria, ore, jooo!… Më fal se po të lë”, më tha mua. Pastaj m’u kthye me ngut para se të ikte.“Nuk të pyeta: kishe gjë për të më thënë?”

“Jo, or jo! Asgjë. Thjesht, për t’u çmallur,” ia ktheva.

“Ika,” më tha me rrëmbim. “Më duhet ta zgjidh vetë këtë lëmsh problematik.”

Dhe iku. M’u kujtua miku im i vjetër, rektori i parë. Edhe ai më linte nganjëherë top në vend! Dhe nisej me urgjencë për ndonjë hall, që i duhej ta zgjidhte në Ministrinë Arsimit. Ky, i këtyre ditëve, tani, nuk dihej ku shkonte për zgjidhje. Më erdhi zor ta pyesja. Po të ishte, se edhe për xaxiqin, ky i drejtohej Ministrisë së Arsimit!… Do të kishim shkuar shumë, shumë larg!

—

Botuar në DITA nga cikli i autorit: RIKTHIME ME VITE NË MES