Midis të gjitha nocioneve morale që përcaktojnë qenien tonë, dinjiteti është ndoshta më i keqkuptuari. Në një botë çdo ditë e më shumë pragmatike, ku pesha sociale e individit shpesh matet me llogarinë bankare, çfarë është në të vërtetë dinjiteti? A lidhet ai me paranë dhe kamjen?
Përgjigja më e shkurtër është jo. Paraja blen luksin, pushtetin, komoditetin dhe autoritetin formal, por nuk prodhon dot asnjë gram dinjitet. Dinjiteti nuk është një zotërim material, por një pëlhurë e brendshme shpirtërore, një vetëdije e thellë për vlerën e vetvetes dhe respektin e padiskutueshëm që çdo qenie njerëzore meriton, pavarësisht rrethanave ku e ka hedhur jeta.
Nëse ka një fushë që e ka zbërthyer këtë të vërtetë me saktësi kirurgjikale, ajo është letërsia e madhe botërore. Penat më të ndritura të njerëzimit kanë treguar se dinjiteti jo vetëm që nuk lind nga pasuria, por shpesh shkëlqen më fort pikërisht aty ku mjerimi material është më i egër.
Në të gjithë historinë e letërsisë, Fyodor Dostoevsky konsiderohet gjerësisht si shkrimtari që e ka eksploruar këtë temë në mënyrën më të thellë dhe obsesive. Në veprat e tij Krim e Ndëshkim, Vëllezërit Karamazov, Shënime nga nëntoka apo Të fyer e të Poshtëruar Dostojevski ndriçon një të vërtetë të padiskutueshme. Dinjiteti njerëzor mbetet i paprekshëm dhe kërkon të shprehet, madje edhe te njerëzit më të varfër, më të degraduar apo më të harruar nga shoqëria. Ky kërkim për dinjitet, pavarësisht vuajtjes apo gabimeve morale, është boshti i gjithë krijimtarisë së tij.
Perandoritë financiare bien, por kërkesa e shpirtit njerëzor për t’u trajtuar me respekt mbetet e patjetërsueshme.
Nga ana tjetër, Victor Hugo, përmes kryeveprës Të Mjerët, mbrojti dinjitetin e klasave më të shkelura dhe tregoi mundësinë e shpëtimit moral të njeriut. Jean Valjean-i i Hugoit provon se edhe kur shoqëria të zhvesh nga çdo gjë, nga paraja, liria dhe emri, dinjiteti mund të rindërtohet nga e para përmes moralit, sakrificës dhe ndershmërisë.
Në shekullin e XX, kur bota u përball me absurditetin e ekzistencës dhe luftërave, Albert Camus e zhvendosi dinjitetin te qëndresa. Nëpërmjet filozofisë së tij (I Huaji, Murtaja), ai argumentoi se revolta e njeriut kundër padrejtësisë dhe kuptimi që i jep jetës janë forma më e lartë e dinjitetit. Për Camus, dinjiteti nuk është pasivitet apo nënshtrim ndaj fatit, por aftësia për të qëndruar drejt në një botë të padrejtë.
Regjimet (dhe këtu nuk është fjala vetëm për diktaturat) përpiqen ta zhveshin individin nga dinjiteti duke e tjetërsuar atë. Bërthama e brendshme e njeriut duhet të gjejë rrugë për të rezistuar.
Sot në Shqipëri flasim shumë për paranë. Paraja mund të mbulojë varfërinë materiale, por ajo shpërfaq një varfëri edhe më të madhe morale kur përdoret për të poshtëruar të tjerët. Dinjiteti matet me mënyrën se si sillesh me ata që nuk kanë asgjë për të të ofruar, me aftësinë për të mos u përkulur përballë presionit dhe me ruajtjen e një bërthame të pastër morale në çdo rrethanë.
Pasuria mund të shkojë e të vijë brenda një nate. Le të thonë si të duan, por dinjitetin po e humbe, nuk e blen dot më asnjë pasuri e kësaj bote.
Ditë të mbarë
Adrian Thano
