I kam dëgjuar me vëmendje intervistat e zonjës Kohen, hebre e lindur dhe rritur në Vlorë. Unë e kam patur shoqe klase në gjimnazin Halim Xhelo në vitet 1960 – 1962.
Në vitin 2012 ne festuam 50 vjetorin e maturës së parë të gjimnazit ku ishte e pranishme edhe Ana Kohen. Por, më çuditi kur në një intervistë më mbrapa theksoi, se ka mbaruar gjimanzin Ali Demi në Vlorë.
Intervista e saj mbi qytetin e Vlorës, ardhjen e rolin e hebrenjve dhe popullsinë, ka nuancë të theksuar ekspasioniste, superioriteti dhe pasaktësira të mëdha. Një gjë e tillë më detyroi ti përgjigjem me fakte shoqes time të klasës.
Zonja Kohen, duhet të dini se vendbanimet dhe qytetet e rajonit të Vlorës, janë që para shekullit të VI p.e.s dhe kanë vazhduar deri më sot. Për të plotësuar njohuritë e tua të pasakta për historinë e Shqipërisë e të Vlorës në veçanti, po përmend disa fakte dhe argumenta.
Me ngjitjen në fronin e Perandorisë Bizantine të Perandorit me origjinë Ilire Justiniani i Madh, u bë e mundur rindërtimi i qyteteve dhe kalave. Në librin e Prokopit të Çezaresë “Mbi ndërtimet viti 556”, thuhet se brenda mureve rrethuese të keshtjellës së Vlorës të rindërtuar më 535 nga Justiniani i Madh, me siperfaqe 1.4 ha, banonin 3000 banorë.
Më 1481 kur ra sëmundja e murtajës në Vlorë nuk pati asnjë hebre. Po kështu nga regjistrimi i parë i popullatës më 1493 nuk rezulton asnjë familje hebrenjsh. Nuk është e vërtetë që në Vlorë kanë ardhur në vitin 1492 shumë familje hebrenjsh dhe ato përbënin 90% të popullsisë së qytetit. Kjo është sa qesharake aq dhe e pa vërtetë. Ardhja e hebrenjve në territoret e Perandorisë Osmane ka ndodhur mbas largimit të tyre nga Spanja, në vitin 1520.
Një rol të madh per sjelljen e hebrenjve në shumë qytete porte të Perandorisë Osmane dhe në Viorë në vitin 1520 ka luajtur generali i flotës Osmane të Mesdheut shqiptari Barbarosa. Në Vlorë ai solli 25 familje hebrenjsh. Disa nga këto familje u vendosën në qytetet e tjera të vendit.
Në kohën kur hebrenjtë po përndiqeshin nga Nazizmi, edhe Vlora i priti dhe i mbrojti ata siç e do zakoni i shqiptarit. Gjatë pushtimit Nazist hebrenjtë u strehuan në qendrën e Vlorës, ku lindën dhe u rritën, në qetësi të plotë, në një kohë që shumë burra, e djem Vlonjat përfunduan në kampet Naziste. Gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe më pas në Vlorë nuk ka patur më shumë se 10 familje hebrenjsh.
Zonja Ana, ti vërtet e mbarove gjimnazin në Vlorë, por shumë shpejtë e harrove historinë e popullit shqiptar. I kam ndjekur me vemendje, intervistat, shkrimet dhe mburrjet e tua si “Lulja e Vlorës”, por më kanë lënë një shije të hidhur. Ti Zonjë na thua se Vlora është krijuar nga hebrenjtë. Këtë e përforcon dhe ëndra jote e bashkimit të dy flamujve.
Këto mendime dhe veprime të tuat janë shumë të dëmshme, aspak edukative dhe tregojnë një mungesë të theksuar respekti. Për ta mbyllur zonjë e nderuar, duhet ta dini se bashkim flamurësh kërkojnë tradhtarët dhe endacakët.
Po Akademia e Shkencave dhe Institucionet përkatëse ku janë?
Me respekt
Ing. Mevlan Jaupaj
