Ursula von der Leyen hodhi më 16 shtator në tryezën e Bashkimit Evropian një formulë që deri tani nuk ekziston. Në praninë e kryeministrit kanadez Mark Carney në Parlamentin Evropian, presidentja e Komisionit propozoi që Kanadaja të bëhet “anëtarja e parë e asociuar” e BE-së.
Problemi është se Bashkimi Evropian nuk ka sot një kategori juridike me këtë emër. Associated Press raportoi se statusi duhet ende të përkufizohet, ndërsa Reuters theksoi se traktatet aktuale të Unionit nuk e parashikojnë atë.
Pra, von der Leyen nuk po i ofron Kanadasë një status ekzistues. Ajo po propozon krijimin e një statusi të ri. Nëse 27 vendet anëtare pranojnë një kategori mes partneritetit të avancuar dhe anëtarësimit të plotë, BE-ja do të ndryshojë një pjesë të arkitekturës së marrëdhënieve me vendet jashtë Unionit. Dhe kjo prek edhe vendet që sot negociojnë për t’u bërë anëtare.
Mes tyre është Shqipëria. Shqipëria aplikoi për anëtarësim në vitin 2009, mori statusin kandidat në qershor 2014 dhe nisi negociatat në korrik 2022. Deri në fund të vitit 2025 kishte hapur të gjashtë grupkapitujt dhe të 33 kapitujt negociues.
Më 26 maj 2026, BE-ja konfirmoi përmbushjen e objektivave të ndërmjetëm për grupkapitullin e çështjeve themelore. Më 14 korrik, në Konferencën e nëntë të Anëtarësimit, Shqipëria dhe BE-ja mbyllën përkohësisht kapitullin 25 për shkencën dhe kërkimin, kapitullin 26 për arsimin dhe kulturën dhe kapitullin 30 për marrëdhëniet me jashtë.
Ishin tre kapitujt e parë të mbyllur që prej nisjes së negociatave. Por fjala kyçe është “përkohësisht”. Këshilli i BE-së përcakton se marrëveshjet për kapitujt individualë nuk konsiderohen përfundimtare derisa të arrihet marrëveshja për të gjithë procesin. Ndërsa grupkapitulli i çështjeve themelore hapet i pari dhe mbyllet i fundit.
Pra, Shqipëria ka hyrë në fazën e mbylljes së kapitujve, por nuk ka një datë automatike anëtarësimi. Pikërisht në këtë moment shfaqet koncepti i “anëtarit të asociuar”.
Çfarë është ky anëtar që nuk ekziston?
Brukseli nuk e ka përcaktuar ende. Von der Leyen foli për një “Aleancë për të Ardhmen” me Kanadanë, që do të thellonte bashkëpunimin në ekonomi, siguri, mbrojtje, energji, inteligjencë artificiale, teknologji dhe minerale kritike. Mark Carney e mirëpriti propozimin, por bëri të qartë se Kanadaja nuk kërkon anëtarësim të plotë.
Këtu qëndron dallimi kryesor me Shqipërinë. Kanadaja kërkon një marrëdhënie shumë të thellë me BE-në pa u bërë shtet anëtar. Shqipëria negocion pikërisht për anëtarësimin e plotë.
Neni 217 i Traktatit për Funksionimin e Bashkimit Evropian i lejon BE-së të lidhë marrëveshje asociimi me vende të treta. Por marrëveshje asociimi nuk do të thotë “anëtarësim i asociuar”.
Shqipëria e njeh këtë dallim. Marrëveshja e Stabilizim-Asociimit shërbeu si instrument afrimi me BE-në, jo si formë anëtarësimi. Më pas vendi aplikoi, mori statusin kandidat dhe hyri në negociata. Prandaj termi i përdorur nga von der Leyen nuk është thjesht një emërtim i ri. Nëse “anëtari i asociuar” do të jetë diçka më shumë se një marrëveshje asociimi, Brukseli duhet të përcaktojë çfarë të drejtash dhe detyrimesh do të ketë.
A do të ketë akses në tregun e përbashkët? A do të kontribuojë në buxhet? A do të marrë pjesë në programet evropiane dhe politikat e sigurisë? Dhe, mbi të gjitha, çfarë nuk do të ketë në krahasim me një shtet anëtar?
Sot këto përgjigje nuk ekzistojnë.
Shqipëria ndërkohë po hyn në BE pjesë-pjesë
Propozimi për Kanadanë shfaqet ndërsa BE-ja po zbaton një model tjetër në Ballkanin Perëndimor: integrimin gradual. Në samitin BE-Ballkani Perëndimor të 5 qershorit 2026, drejtuesit e Unionit përsëritën perspektivën e anëtarësimit të rajonit, por theksuan njëkohësisht integrimin gradual në fusha konkrete përpara anëtarësimit.
Shqipëria tashmë po hyn në disa mekanizma të Unionit. Në tetor 2025, 32 banka nga Shqipëria, Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut hynë në skemat e Zonës së Vetme të Pagesave në Euro, SEPA.
Më 25 shkurt 2026, Komisioni propozoi hapjen e negociatave me Shqipërinë dhe pesë partnerët e tjerë të Ballkanit Perëndimor për sistemin “Roam Like at Home”. Më 4 qershor, BE-ja vendosi nisjen e negociatave.
Pra, Shqipëria po merr disa përfitime praktike të integrimit përpara se të bëhet anëtare. Por Brukseli i lidh këto përfitime me reformat.
Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor ka një fond prej 6 miliardë eurosh për periudhën 2024-2027, nga të cilat 2 miliardë janë grante dhe 4 miliardë kredi me kushte të favorshme. Për Shqipërinë, alokimi indikativ arrin rreth 922.1 milionë euro dhe pagesat varen nga zbatimi i reformave.
Më 20 maj 2026, Komisioni bëri të disponueshme edhe 49 milionë euro për Shqipërinë, duke e çuar në 212.8 milionë euro shumën e fondeve të çliruara nga ky mekanizëm.
Formula është konkrete: më shumë integrim në tregun evropian dhe financim, kundrejt reformave të verifikueshme. Praktikisht, Shqipëria po kalon nëpër një proces integrimi përpara anëtarësimit. Juridikisht, ky proces nuk quhet “anëtarësim i asociuar”.
Dhe dokumentet e BE-së vazhdojnë ta përcaktojnë integrimin gradual të Ballkanit si përgatitje për anëtarësim, jo si zëvendësim të tij.
Po sikur BE-ja të krijojë disa rrathë integrimi?
Këtu propozimi për Kanadanë merr një tjetër peshë. Associated Press raporton se kancelari gjerman Friedrich Merz kishte propozuar më herët shqyrtimin e një forme anëtarësimi të asociuar për Ukrainën, ndërsa Kievi ka këmbëngulur te anëtarësimi i plotë.
Nëse modeli kanadez mbetet një partneritet i posaçëm me një shtet të Amerikës së Veriut, efekti mbi Shqipërinë mund të jetë minimal. Por nëse BE-ja e kthen “anëtarin e asociuar” në një kategori të qëndrueshme, vendet kandidate do të kërkojnë një përgjigje: është ky status një shkallë drejt anëtarësimit, një alternativë ndaj tij apo një formulë vetëm për vendet që nuk kërkojnë të bëhen anëtare?
Për Shqipërinë dallimi është thelbësor. Një vend mund të hyjë në SEPA, të heqë tarifat e roaming-ut, të marrë fonde, të marrë pjesë në programe evropiane dhe të përafrojë legjislacionin me acquis.
Por këto nuk e bëjnë shtet anëtar. Anëtarësimi i plotë sjell pjesëmarrjen në institucionet dhe vendimmarrjen e Unionit sipas traktateve. Pikërisht këtu kalon kufiri ndërmjet integrimit në politikat e BE-së dhe anëtarësimit në BE.
Sot nuk ka dokument të Komisionit, Këshillit apo Parlamentit Evropian që ta vendosë Shqipërinë në skenarin e “anëtarësimit të asociuar”. Dokumentet e vitit 2026 vazhdojnë ta trajtojnë si vend kandidat që negocion anëtarësimin e plotë.
Pra, çështja e Shqipërisë sot nuk është zgjedhja mes anëtarësimit të plotë dhe atij të asociuar. Është përfundimi i negociatave dhe përmbushja e kushteve të anëtarësimit.
Por eksperimenti kanadez duhet ndjekur. Nëse BE-ja krijon vetëm një marrëveshje të posaçme me Kanadanë, për Shqipërinë ndryshon pak. Nëse krijon një status të ri dhe e përdor më pas edhe për vende të tjera, Brukseli do të duhet të përcaktojë raportin e tij me zgjerimin dhe vendet kandidate.
Deri atëherë Shqipëria ka rrugën e përcaktuar: 33 kapituj të hapur, tre të mbyllur përkohësisht, integrim gradual në mekanizmat evropianë dhe reforma që përcaktojnë ritmin e negociatave. Kanadaja mund të bëhet eksperimenti i parë i një formule tjetër: shumë më afër BE-së se një partner i zakonshëm, por pa u bërë anëtare.
Nëse kjo formulë kthehet në model, atëherë debati për Shqipërinë nuk do të jetë vetëm kur do t’i mbyllë negociatat, por edhe çfarë do të thotë në arkitekturën e re evropiane të jesh plotësisht “brenda” Bashkimit Evropian.
BE ja ka falimentuar pak nga pak po shnderrohet ne nje burg. Cdo muaj shpikin ligje dhe kontrolle te reja qe e ben te pa mundur mbatjen e biznesit ne evrope. Kur te ngordhi kjo kaste e vjeter do plasi lufta civile ne evrope.