Bashkimi Evropian po përgatit një model të ri zgjerimi, ku vendet që do të anëtarësohen mund të mos gëzojnë të njëjtat garanci institucionale si shtetet që janë sot pjesë e Unionit.
Komisioni Evropian ka propozuar vendosjen e klauzolave të posaçme në traktatet e ardhshme të anëtarësimit, të cilat do t’i japin Brukselit mundësinë të ndërhyjë edhe pasi një vend të ketë hyrë në BE. Në rastet më të rënda, masat mund të arrijnë deri te pezullimi i përkohshëm i së drejtës së votës.
Propozimi lidhet drejtpërdrejt me Malin e Zi, që ndodhet pranë përfundimit të negociatave, por ka rëndësi edhe për Shqipërinë, e cila po zhvillon procesin e saj të anëtarësimit.
Në thelb, BE po përpiqet të sigurohet që vendet e reja të mos përdorin mekanizmat e saj vendimmarrës për të bllokuar politikat e përbashkëta. Por këtë kërkon ta bëjë duke vendosur kushte shtesë për shtetet që ende nuk janë ulur në tryezën ku merren vendimet.
Mali i Zi negocion anëtarësimin, Brukseli përcakton kushtet
Mali i Zi i nisi negociatat me Bashkimin Evropian në vitin 2012. Më 6 nëntor 2026, Podgorica dhe Brukseli mbyllën përkohësisht edhe dy kapituj të tjerë, duke e çuar në 23 numrin e kapitujve të mbyllur nga 33 gjithsej.
Komisioni Evropian e konsideron të mundshme përfundimin e negociatave brenda vitit 2026, nëse Mali i Zi përmbush detyrimet e mbetura.
Por ndërsa Podgorica po i afrohet fundit të procesit, shtetet aktuale të BE-së po diskutojnë vendosjen e kushteve të reja, të cilat Mali i Zi nuk do të ketë mundësi t’i negociojë në mënyrë të veçantë.
Qeveria malazeze nuk pritet të paraqesë një pozicion të posaçëm negociues për këto klauzola. Përmbajtjen e tyre do ta përcaktojnë shtetet aktuale anëtare dhe më pas do ta përfshijnë në traktatin e anëtarësimit.
Kjo do të thotë se Mali i Zi, pas më shumë se 14 vitesh negociatash, mund të përballet me një marrëveshje që i vendos kufizime shtesë edhe pasi të bëhet anëtar.
Ministrja malazeze e Çështjeve Evropiane, Maida Gorçeviç, ka kundërshtuar perspektivën që vendi i saj të trajtohet si anëtar i kategorisë së dytë, megjithëse pranon nevojën për garanci institucionale. Dhe këtu nis problemi politik. BE kërkon nga Mali i Zi të pranojë një mekanizëm që nuk zbatohet në të njëjtën formë për shtetet që tashmë janë anëtare.
Shqipëria mund të përballet me të njëjtën formulë
Shqipëria nuk ndodhet ende në fazën e Malit të Zi, por propozimi i Komisionit Evropian ka rëndësi të drejtpërdrejtë edhe për Tiranën.
Qeveria e Edi Ramës e ka vendosur anëtarësimin në BE në qendër të programit të saj politik, ndërsa procesi i negociatave kërkon përafrimin e legjislacionit shqiptar me standardet evropiane dhe zbatimin e reformave në drejtësi, administratë dhe ekonomi.
Megjithatë, përmbushja e kritereve teknike mund të mos mjaftojë për të garantuar një anëtarësim pa kushte shtesë. Nëse shtetet anëtare miratojnë formulën e propozuar nga Komisioni, Shqipëria mund të detyrohet të pranojë në traktatin e saj të anëtarësimit klauzola që lejojnë vendosjen e sanksioneve deri në 15 vite pas hyrjes në BE.
Kjo nuk do të thotë se Shqipëria do ta humbasë automatikisht të drejtën e votës apo se do të anëtarësohet pa të. Propozimi parashikon ndërhyrje vetëm në raste të caktuara të shkeljeve serioze. Por krijon një mekanizëm të veçantë kontrolli për anëtarët e rinj, që nuk është pjesë e kushteve të zakonshme të anëtarësimit të shteteve aktuale.
Për Edi Ramën, i cili e ka lidhur një pjesë të rëndësishme të legjitimitetit politik të qeverisjes së tij me integrimin evropian, një formulë e tillë mund të hapë një debat që deri tani nuk ka qenë pjesë e diskutimit publik në Shqipëri.
Çfarë statusi do të ketë realisht vendi pas anëtarësimit dhe cilat të drejta do të mund të kufizohen në bazë të traktatit të tij? Kjo është një çështje për të cilën qeveria shqiptare duhet të ketë një pozicion të qartë negociues, përpara se shtetet anëtare të përcaktojnë kushtet përfundimtare.
Frika nga një tjetër Viktor Orban
Arsyeja kryesore e propozimit nuk lidhet me sjelljen e Malit të Zi apo të Shqipërisë, por me përvojën që BE ka pasur me Hungarinë e Viktor Orban.
Qeveria hungareze ka përdorur të drejtën e vetos për të bllokuar ose vonuar vendime evropiane, veçanërisht në çështjet që lidhen me Ukrainën.
Kjo ka nxjerrë në pah një dobësi të sistemit evropian. Një shtet që bëhet anëtar fiton të drejta institucionale, të cilat mund t’i përdorë edhe kundër politikave që mbështesin shumica e partnerëve të tij.
Komisionerja për Zgjerimin, Marta Kos, ka paralajmëruar se BE nuk dëshiron të pranojë “kuaj të rinj të Trojës” brenda strukturave të saj.
Por problemi është se Hungaria është tashmë anëtare e BE-së dhe mekanizmat ekzistues nuk kanë arritur të shmangin përplasjet me Budapestin.
Neni 7 i Traktatit të Bashkimit Evropian parashikon mundësinë e pezullimit të disa të drejtave të një shteti anëtar në rast shkeljesh serioze të vlerave evropiane. Megjithatë, procedurat dhe shumicat e kërkuara e bëjnë zbatimin e tij politikisht të vështirë.
Në vend që të ndryshojë fillimisht rregullat për të gjithë anëtarët, Brukseli po shqyrton një rrugë tjetër: të vendosë garanci më të forta në traktatet e vendeve që ende nuk janë anëtarësuar.
Pra, përvoja me Orban po përdoret si argument për të vendosur kushte të reja ndaj Podgoricës dhe potencialisht ndaj Tiranës.
Sanksione për 15 vite dhe përplasje brenda BE-së
Propozimi që Komisioni Evropian paraqiti në tetor parashikon një klauzolë institucionale që mund të aktivizohet për një periudhë deri në 15 vite pas anëtarësimit.
Masat do të lidhen me shkelje serioze të vlerave evropiane ose të parimit të bashkëpunimit të sinqertë ndërmjet shteteve anëtare. Një nga pikat më të debatueshme është mënyra e miratimit të sanksioneve.
Sipas formulës së propozuar, masat do të konsiderohen të miratuara nëse Këshilli i BE-së nuk i rrëzon me shumicë të cilësuar brenda afatit të përcaktuar. Kjo procedurë do ta bënte më të vështirë bllokimin e sanksioneve dhe do të forconte rolin e Komisionit.
Franca, Gjermania dhe Holanda mbështesin garanci më të forta, ndërsa Italia, Spanja dhe Austria kanë shprehur rezerva për rrezikun e krijimit të kategorive të ndryshme anëtarësh. Komisioni argumenton se masat do të jenë të përkohshme, do t’i nënshtrohen kontrollit gjyqësor dhe do të rishikohen rregullisht.
Megjithatë, dallimi juridik mbetet. Një anëtar i ri mund të përballet me mekanizma të posaçëm ndëshkues, të cilët shtetet aktuale nuk i kanë në traktatet e tyre të anëtarësimit në të njëjtën formë.
Zgjerimi i BE-së dhe kushtet që duhet të negociojë Tirana
Propozimi nuk ka marrë ende formën e një vendimi përfundimtar. Qeveritë evropiane po diskutojnë përmbajtjen e klauzolave, mënyrën e aktivizimit dhe garancitë që do të kenë shtetet e reja.
Një tjetër çështje lidhet me detyrimin politik që anëtarët e rinj të mos përdorin mosmarrëveshjet dypalëshe për të penguar zgjerimet e ardhshme. Kjo lidhet me përvojën e Maqedonisë së Veriut, procesin e së cilës e kanë ndikuar mosmarrëveshjet me Bullgarinë.
Për Shqipërinë, debati ka dy anë. Nga njëra anë, vendi kërkon të përfundojë negociatat dhe të sigurojë anëtarësimin. Nga ana tjetër, duhet të dijë nëse traktati që do të nënshkruajë do t’i garantojë të njëjtat të drejta institucionale si partnerëve aktualë.
Mali i Zi po shërben si rasti i parë ku BE mund të vendosë këtë model të ri. Nëse klauzolat përfshihen në traktatin e Podgoricës, ato mund të shërbejnë si precedent edhe për Shqipërinë.
Prandaj, çështja nuk është vetëm sa shpejt do të anëtarësohet Shqipëria, por edhe me çfarë kushtesh.
Edi Rama mund ta paraqesë përfundimin e negociatave si arritje të qeverisë së tij. Por përmbajtjen e traktatit të anëtarësimit do ta përcaktojnë marrëveshjet me shtetet e BE-së, jo deklaratat politike në Tiranë.
Dhe nëse Brukseli vendos që anëtarët e ardhshëm të pranojnë kufizime të posaçme për 15 vite, qeveria shqiptare do të duhet të shpjegojë publikisht çfarë ka negociuar, çfarë ka pranuar dhe cilat garanci ka siguruar për të drejtat e Shqipërisë brenda Bashkimit Evropian.
j.l./ dita
