Nga Ahmet Mehmeti
Në kohën tonë, në periudhën e postmodernizmit, haiku si gjini e poezisë na vjen si dukuri me një vrull të papërmbajtur, pasi në vetvete, në esencën e vet ka lojën me fjalën, kaosin e mendimit, të tematikës e të formës metrike, pjesshmërinë (partikularitetin) në vend të gjithnajës (universalitetit), përkohshmërine e njëmendësinë, mungesën në vend të pranisë, metoniminë krahas metaforës, shmangien e interpretimit, performancën, antinarracionin etj. etj.
Haiku i sotëm ruan nga tradita japoneze e poetit-mjeshtër Basho formën strofike trevargëshe, të gjitha atributet e tjera, në shumicën e lëvruesve, si ndikim i postmodernizmit, ka humbur skemën metrike pesë, shtatë e pesë rrokëshe dhe ka përfshirë një pafundësi tematike etj. Me këtë formë ai ka pushtuar botën mbarë nga Japonia në Ballkan, në Europë e deri në Amerikë. Po ta krahasojmë për nga përhapja me romanin si gjini e prozës, vërehet e njëjta dukuri por ky i fundit ndoqi drejtimin e kundërt, nga perëndimi në lindje.
Sot shohin dritën e botimit çdo muaj një shumicë revistash e një mori vëllimesh poetike me haiku në gjithë botën.
Në këtë kuadër nuk bën përjashtim nga këto karakteristika e në këtë vazhdë edhe vëllimi i dytë me haiku i Nasho Jorgaqit “Momente” (Wessa, Tiranë, 2007). Kjo vepër poetike na sjell përvojën e pasur jetësore të autorit, një botë shpirtërore plot larmi ndjenjash e ngjyrash, gjithë thellësinë e mençurisë me shkëlqimin dhe peshën e ditëve e viteve të jetuara intensivisht.
Që në haikut e para lexuesi përballet me një shpirt inteligjent, me një figuracion sa të larmishëm aq edhe të komplikuar që të nxit jo vetëm të ndjesh e të përjetosh por edhe të mendosh e të mbash qëndrim. Haikut e Nasho Jorgaqit alternojnë nga lirizmi i ngrohtë e spontan në filozofimin më serioz për procese e dukuri madhore që shqetësojnë individin e shoqërinë në botën e sotme.
Në këtë botë, konstaton poeti: Secili / Kalit të jetës së tij i hipën / Po s`di se ku e çon. Këtë metonimi për fatin e njeriut e vazhdon me metaforën për të fshehtën (misterin) e zhgënjimit në jetë: Ç`është ajo që thyhet / Brenda nesh / Kur keqazi zhgënjehemi?
Në botën e hidhur e të rënduar nga hallet poetin tonë të fortë nuk e tremb vdekja si diçka e natyrëshme por e shqetësojnë dukuritë shoqërore si degradimi i shpirtit, humbja e vlerave njerëzore, etj sepse: Më i hidhur se vdekja / Më i rëndë se dheu / Harrimi.
Dhe për më tepër e më keq sipas autorit: S`ka vetmi më të hidhur / Kur rri me të tjerë / Dhe ndihesh i vetmuar. Në këto haiku epiteti “i hidhur” për harrimin dhe vetminë rëndojnë më shumë se dheu i varrit, këtu qëndron dhe pesha e forca e ekspresivitetit poetik të Nasho Jorgaqit në kontrastin dramatik mes njerëzve dhe vetmisë.
Duke ndjekur linjën e metaforave e metonimive autori ndien “natë që bie ngadalë / mbi rilievin e kujtimeve”
Një motiv i preferuar i poetit është trishtimi. Në dy haiku ai ka shkrirë metoniminë me epitetin e metaforën për të na dhënë perla të gjendjes shpirtërore:
O diell gazmor i rinisë,
Pse rrezet e tua tani
Kaq pak më ngrohin?
Por poetin nuk e mposht trishtimi, ai metaforizon me shpresën që personifikohet me flatrat e flladit tek mendon për të ardhmen: Krahët e kësaj ndajnate / Më rrokin me flatrat e flladit / Tek rri mendoj për ditën që vjen.
Tema e realitetit, e mjedisit rrethues, është nga më të spikaturat në këtë vëllim për artin e tij shumëfunksional. Poeti është qytetar i përgjegjshëm. Ai e shikon realitetin në diversitetin e vet dhe e jep poetikisht nëpërmjet metonimive të spikatura e në antitezë: Sy drerësh, sy dhelprash / Sy pëllumbash, sy shqiponjash / Sytë që më rrethojnë.
Dhe shpirti i poetit ravgon në një realitet ku sundon mungesa apokaliptike si motiv i preferuar dhe element karakteristik i shprehjes postmoderniste:
Shkova në vendin e kujtimeve
Me një pyll të shkretë më ngjan
Pa lule, pa gjethe, pa zogj.
Për artin poetik shumëfunksional nuk ka tema të huaja, pra nuk mund të mungojnë traditat kombëtare, historike etj. Shprehje e konfirmimit kulturor e kombëtar është haiku:
Net pallazgjike
Këtu mbi Tomorr
Ku fle Dodona
Shumë interesant na vjen në këtë vëllim me haiku edhe motivi i dashurisë: ndjenja e amëshuar si spontanitet:
Ah zemrat!
Ngaherë të verbëra
Njëra tjetrën kërkojnë.
Shkruar në periudhën postindustriale edhe motivit për “dashurinë” nuk i mungon garnitura teknologjike e me humor për dukurinë e shpeshtë të kohëve të fundit, shprehur kaq bukur me togfjalëshin modern “kuti e zezë” në një haiku tërësisht metaforik:
Nga qielli i shtatë
Rrëzohet dashuria
Pa lënë kuti të zezë.
Dhe për të zbritur më afër tokës: Retë / Kalërojnë me erën / Nëpër pistën e pafund të qiellit.
Për njeriun që ka pasur përplasje e tallaze të ndërlikuara në jetë, që i është dashur me hir e me pahir të kalojë në labirinte e situata shumë komplekse ka një merak që shprehet me metaforën e të jetuarit me këmbë e duar:
O zot
Jepmë fuqi të vi tek ti
Me këmbët e mija.
Haiku i Nasho Jorgaqit me figuracionin e freskët, të larmishëm e befasues, konceptimin e gjerë, tematikën shumë të larmishme dhe idetë e thella është integruar në krijimtarinë postmoderne duke sjellë individualitetin e vet të spikatur me një ndjeshmëri të lartë dhe krejt origjinale.
