Çfarë ishin shkimëzat në veprën e Gjon Buzukut më 1555

Prof. Xhevat LLOSHI

Ka mbetur vetëm një kopje nga vepra e Gjon Buzukut, që doli nga shtypi më 1555. Ajo ruhet në Bibliotekën e Vatikanit dhe nuk është e plotë, është dëmtuar. Nuk është e dëmtuar nga përdorimi i gjatë, por janë shkulur qëllimisht 16 fletë dhe janë grisur katër të tjera.

Pavarësisht prej dëmtimit, duke bërë krahasime me dorëshkrime dhe vepra të shtypura para vitit 1554 latinisht, italisht dhe kroatisht mund të rindërtohet si ka qenë e plotë vepra e të parit autor të një libri shqip të shtypur, të vetmit që njihet deri më sot.

Vepra e Buzukut në tërësi mund të quhet një Libër shërbesash në kishë. Kopjes së vetme i mungojnë fletët e para, domethënë nuk dihet si ka qenë faqja e titullit. Krahasimi me librat e tjerë liturgjikë të kohës dëshmon, se latinisht titulli i një botimi të tillë ishte “Incipit ordo breuiarij secundum consuetudinem romane curie”.

Kështu e ka një botim i vitit 1489 latinisht, një kopje e të cilit ruhet në Bibliotekën e Edinburgut në Skoci. Kroatisht në një dorëshkrim te fillimit të shek. XV titulli është “Pocigne officie blazhene dieue marie po zakonu svete carque rimsche”, nga Buzuku do të ishte “Të zanët nfill të oficies së Shenë Mërisë bekuome sipas ligjit të Kuries romake”.

Vëllimi përbëhet nga katër libra liturgjikë. Libri i parë është një Lutjesore, libër lutjesh (Breviarium romanum). I mungojnë 16 faqet e para, tetë fletë, dhe nis teksti i mbetur nga faqja 17 deri 40.

Çfarë kanë pasur 16 faqet që mungojnë?

Krahasimi me dorëshkrimin kroat tregon se 24 faqet e pranishme përputhen plotësisht në numrin dhe rendin e psalmeve e të uratave dhe himneve që përmbajnë.

Kjo përputhje shpjegohet thjesht, sepse si libri shqip, edhe ai kroat kanë pasur të njëjtin burim nga një libër lutjesh latinisht. Prej këndej është e logjikshme të pohohet, se edhe 16 faqet e para, që i mungojnë librit shqip, kanë pasur të njëjtën përmbajtje me tekstin kroat, domethënë 17 psalme dhe uratat e himnet përkatëse.

Libri i dytë është një Katekizëm në faqet 41 deri 45 (sipas numërtimit me shifra latine te Buzuku XX-XXIII). Katekizmat janë libra mësimorë, didaktikë, për doktrinën e krishterë. Prandaj kanë qenë mjaft të ndryshëm në gjuhë të ndryshme dhe, për pasojë, është e vështirë të gjendet një libër, te i cili do të ishte mbështetur drejtpërdrejt Buzuku për të bërë katekizmin e vet shqip.

Për këtë arsye këto janë faqe, në të cilat ai si një mësues i mirëfilltë i shpjegon gjërat shqip, duke përsëritur shumë herë fjalët “do me thashunë”.

Jo vetëm janë radhë origjinale të Buzukut, por kanë edhe thënie thelbësisht shqipe. Mjafton të citoj fare pak: “mos me u qellunë me shokë” –edhe sot pas pesë shekujsh mund të dëgjosh dikë që të thotë kaq pastër shqip: “mos u qellu me shokë”. Por ka edhe më.

Gjuha e librit ka mjaft fjalë të iltalishtes, por këto nuk janë huazime për gjithë gjuhën shqipe. Ato janë përftuar në kushtet e dygjuhësisë, ashtu si ndeshen edhe në gjuhën e arbëreshëve në jug të Italisë sot. Në një vend Buzuku shkruan: “i katërti kat mortar anshtë ky, qi i thomi na envidheja”. Është fjala invidia për smirën. Kush janë këta që e thonë këtë, cilët janë këta “na”?

Buzuku ka përcaktuar qartë bashkësinë e shqiptarëve që mëguan në Italinë e veriut pas vdekjes së Skënderbeut. Por tashmë ka kaluar aq kohë, sa kanë depërtuar në të folurit e tyre të përditshëm fjalë të italishtes. Rrjedhimisht, Buzuku i përket brezit të dytë të të shpërngulurve në Itali, ai kishte lindur në Itali dhe jo në Arbëri, siç kujtojnë disa. Kurse “mos u qellu me shokë” do të thotë se ai kishte të bënte edhe me fëmijët e kësaj bashkësie pranë kishës së tij.

Megjithatë, gjëja më e jashtëzakonshme, që shkëlqen në këto faqe është fjalia: “e shumë të tjera kafshë qi ngae nukë kam me shkruom”. Është e çuditshme, që studiuesit deri më sot nuk e kanë vënë re këtë fjali kaq domethënëse, në të cilën Buzuku dëshmon se shkruante edhe faqe të tjera, veç këtij libri të shtypur, madje nuk kishte nge të shkruante edhe për shumë gjëra të tjera.

Libri i tretë është një udhëzues për ritet kishtare (Rituale romanum). Janë faqet nga kolona e dytë e faqes 45 deri në faqen 52, por pastaj mungojnë katër faqet e fundit. Përmbajtja përputhet me Ritualin latinisht për pagëzimin e djalit e të vajzës, për unazën e kripën dhe i kam gjetur konkretisht tekstet që përputhen me origjinalin latinisht, madje dy paragrafë janë të njëjtë me të Mesharit kroatisht.

Libri i katërt është Meshari, prej të cilit është quajtur deri më sot e gjithë vepra. Edhe këtu mungon fleta e parë me titullin. Kreoatisht në botimin e vitit 1483 titulli është: “Misal po zakonu Rimskoga Dvoraa”, te Buzuku do të ketë qenë: “Meshari sipas ligjit të Kuries romake”.

Kjo është pjesa më e madhe e veprës nga faqja 59 (XXX) deri te faqja 224 (CXb). Brenda mungojnë disa faqe, por ka rëndësi të vihet në dukje, se pas tekstit të Mesharit, në faqen e fundit është një paragraf shumë i rëndësishëm, që është quajtur Pasthënia e gjithë veprës.

Aty Dom Gjoni, i biri i Bdek Buzukut, tregon se e përfundoi librin në shtypshkronjë më 5 janar 1555. Përmbajtja e lëndës dhe renditja e saj në pjesën më të madhe përputhet me Mesharin latinisht të asaj kohe dhe me një Meshar kroat, të shtypur më 1483, me të cilin e kam bërë krahasimin faqe për faqe. Mospërputhja është e plotë vetëm në 8 faqet e fundit.

Gjuhëtari ynë i shquar, Eqrem Çabej ka bërë një botim të veprës së Buzukut në dy vëllime më 1968 me transliterim e transkriptim, duke riprodhuuar edhe faqet e fotografuara të origjinalit. Me zellin e tij të jashtëzakonshëm dhe me përpikëri ai ka transkriptuar edhe cepat e mbetur nga grisja e të katër fletëve të fundit, pas Mesharit.

Ai i ka quajtur këto Shkimëza, domethënë copëza të shqyera. Deri më tash atyre nuk u është kustuar vëmendje nga studiuesit, por kjo nuk e mënjanon dot pyetjen: çfarë janë këto Shkimëza? Do t’i quaj ato një Shtojcë. E theksoj, se me këtë E. Çabej e ka pranuar që Shtojca i përket dorës së Buzukut. Kjo vërtetohet nga e gjithë natyra e atyre fjalëve që kanë mbetur në shkimëzat, rreth 100, janë njësoj edhe si drejtshkrim krahasuar me tekstin tjetër.

Për shembull, përemri gjithëkush te faqja 7 është shkruar përpikërisht njësoj në faqen LVIIIb të librit. E vetmja fjalë që nuk del në tekstin e mëparshëm është “despjek”.

Nga faqja 1 e Shtojcës nuk ka shpëtuar asnjë fjalë. Në faqen 2 janë fjalë të plota vetëm: kish, qi, gurë, se, i ti; në faqen 3 janë: pat, ashtu, paç. dheut, atyne, një, ajo. Në faqen 4: ata, Adamnë. Këtu është e detyrueshme ndalesa. Është emri i njeriut të parë, Adamit dhe del për herë të parë në Bibël në kreun e dytë të librit të parë: Gjenezës (K. Kristoforidhi e ka quajtur Kriesa dhe sot e përkthejnë Zanafilla). Është tregues i qartë, se pikënisja ka qenë Gjeneza dhe tri faqet e para kanë qenë për krijimin e dheut, të qiellit, të ditës e të natës dhe të kafshëve, të bimëve e të njeriut.

Edhe te faqja 5 lexohen vetëm dy fjalë, te e gjashta katër-pesë fjalë, por për fat te e shtata janë disa fjali: “[fë]mitë tem t’u ape për bij ata të mba. Ndë armeniet arka u gjet, por si u nde e shkruom vgjanj, ndër dy mal qitunë. E tha Noeu: gjithë kush jashtë vete. E ju gjegjtë qysh Zotynë foli: derie mos na venë mbë ligj të re gjithë kush dëreq ecnjë jashtë...”.

Mirëpo Buzuku i ka fjalitë me këtë përmbajtje edhe në faqen LXXb pikërisht te Gjeneza 8:4: “E u pushuo barka nd të shtatët muoj, të shtatënëmbëdhjetë ditë të muojit, përmbi malt të Araratit.”

Bie në sy se janë dy variante mjaft të ndryshme. Jo pak herë variante ka në veprën e Buzukut, por këtu shfaqet një dallim i mprehtë: te Meshari emri i vendit është “mali i Araratit” dhe kështu është në origjinalin latinisht; te Shtojca është Armenia dhe ky emër nuk ndeshet në Bibël. Vetë Buzuku ka qenë i ndërgjegjshëm për këtë dallim, sepse thotë: “Ndë Armeniet arka u gjet, porsi u nde e shkruom vgjanj, ndër dy mal qitunë.”

Kjo pjesë e rrëfimit është në kreun 8 të Gjenezës, rrjedhimisht përmbajtja e Shtojcës është nga Gjeneza.

Kjo mospërputhje ndihmon për të rrokur natyrën e kësaj përmbajtjeje: Shtojca nuk është përkthim nga Bibla, meqë te Gjeneza është mali i Araratit. Shpjegimi është ky: me kalimin e kohës, ndonëse mali i Araratit është sot në Turqinë lindore, është bërë sinonim i Armenisë në kuptimin simbolik, aq sa sot ka edhe një raki të njohur armene me emrin e Araratit.

Emrin e Armenisë, Buzuku e ka ndeshur për këtë shtojcë në ndonjë tekst popullarizues për historinë e Shkrimit të shënjtë. Një histori të kësaj natyre do të botonte edhe K. Kristoforidhi më 1870 e 1872. Edhe N. Mjeda ka botuar më 1907 në Vjenë një libër të vogël “Historija shejte”.

Detyrimisht lind pyetja: në cilën gjuhë ka qenë teksti, te i cili është mbështetur Buzuku?

Nuk mund të ishte latinisht, sepse njerëzit e zakoinshëm nuk e njohin latinishten. Mbetet të ketë qenë një burim italisht dhe prej andej është marrë emri i Armenisë. Ndër argumentet gjuhësore po sjell një fjali: “Gjithëkush jashtë vete. Gjithëkush dëreq ecnjë jashtë”. Është një ndërtim nga ana semantike dhe sintaksore jo sipas natyrës së shqipes. Drejt do të ishte “Gjithkush të dalë jashtë. Gjithkush të dalë drejt e jashtë“.

Janë fjalë, që Perëndia ia thotë Noeut te Gjeneza 8:16 herën e parë për veten “egredere de arca tu et uxor tua”, ndërsa herën e dytë i thotë për kafshët “ato të dalënë jashtë me ty” (LXXI).

Shihet qartë, që krejt nbdryshe ishte në tekstin latinisht dhe madje në vetë përkthimin që kishte bërë Buzuku, prandaj mbetet vetëm mundësia që burimi të ishte prej italishtes.

Në kohën e Buzukut libri më i përhapur italisht për Gjenezën ka qenë “Il Genesi” i autorit Pietro Aretino (1492-1556), botuar më 1539. Nga krahasimi që kam bërë, më del se nuk ka qenë burim për Buzukun, madje emrin e vendit e ka “Harmenia”, kështu që duhet bërë një kërkim i mëtejshëm.

Faqja e fundit 8 ka gjithashtu disa fjali të plota. Emri tjetër këtu me interes është parisi, për parajsën: “e u atëndë parisit shtina”. Ky emër del në disa trajta në gjuhën tonë: parajsa si trajtë normative, parriz në traditën katolike dhe paradhis në trajtën ortodokse.

Te Buzuku ka edhe një luhatje. Herën e parë (XVI), të dytë (XXVI në tekst lidhur me Gjenezën), por jo në tekste si përkthime, ndërsa dhe te Shtojca del paris. Herën tjetër (XL) e ka pariiss, ndoshta këtë radhë nën ndikimin e origjinalit latinisht paradissum.

Kjo fjalë i përket latinishtes së vonë, e prejardhur nga greqishtja, sepse Roma e lashtë ishte pagane dhe nuk e kishte këtë nocion.

Pohimi i mësipërm mbështetet edhe nga prania në italishten e variantit paraiso, që Buzuku e ka hasur në venecianishten, si dhe në frëngjishten është varianti popullor pareis, ndërsa emri gjeografik është Valparaiso. Kështu ka gjasa që te Buzuku trajta e huazimit të jetë nga italishtja aty ku nuk është paralelisht me fragmentin latinisht.

Shkurt, Shtojca është me dorën e Buzukut, ka përmbajtje nga dhjetë krerët e parë të Gjenezës, nuk është përkthim nga latinishtja, ndonëse autori thotë se e gjen në Shkrimin e shënjtë, por ose është përpunim i tij, ose është mbështetur në ndonjë tekst italisht.

Tashti i vjen radha anës teknike tipografike, e cila në këtë rast ka domnethënie të posaçme.

Deri nga fundi i shekullit XX shtypshkronja i numërtonte fashikujt dhe u shënonte shifrën në fund të faqes, çdo 16 faqe vijuese. Me ndërhyrjen e fortë të kompjuterit në përgatitjen e librave, tashmë është hequr numri i fashikullit. Në kohën e Buzukut nuk bëhej ky numërtim i fashikujve, por shënohej për çdo dy fletë, ose për çdo katër faqe, me shkronja të mëdha të alfabetit latin, jo me shifra.

Në ksomblën e vetme që njihet, teksti i shtypur nis me faqen VIIII (IX), pas katër faqeve të bardha. Libri real fillonte me tekst të shtypur në faqen I si fleta e parë me shifrën romake në krye dhe ka pasur shkronjën A në fund të kolonës së dytë djathtas. Meqë mungojnë 16 faqe, radha pas A, B, C, D i vjen shkronjës E dhe me të vërtetë në f. 17 (IX) është në fund shkronja E.

Po i lë mënjanë gabimet e shtypit dhe po tregoj, se te XLIII është Y dhe te LXV është Z, domethënë numri i shkronjave latine ështrë mbyllur. Mirëpo pastaj emërtimi me shkronja duket sikur është ngatërruar: te XLVII është E, te XLIX është një katror ԭ, te LI është një ṵ dhe te LIII-LVII nuk ka asnjë shkronjë.

Befas zbulohet diçka, që nuk është vënë re më parë. Puna në tipografitë e asaj kohe ishte krejt ndryshe, pak dhjetëvjeçarë pas shpikjes së J. Gutenbergut. Nuk do të zgjatem me atë gjendje kureshtare, por do të ndalem konkretisht. Buzuku kishte përgatitur me kohë dorëshkrime për shërbesat e veta të përditshme. Pasi u vetëdijësua shumë herë, se në gjuhën shqipe nuk kishte ndonjë libër të kësaj fushe, vendosi t’i rregullonte ato dorëshkrime dhe t’i çonte në shtyp. Ishte e domosdoshme të konceptohej se sa faqe do të dilte afërsisht libri i shtypur.

Dhe në bazë të këtij koncepti ishte ndërtimi i një libri në dy pjesë. Dhe me të vërtetë më tej te faqja LIX mungon,por duhej të ishte shkronja A, sepse katër faqe më pas te LI është B. Rrjedhimnisht shënimi me shkronja është përfunduar në faqen LI dhe është rifilluar në faqen LIX pikërisht në mesin e parashikuar të tekstit të shtypur. Teksti ka ecur përpikërisht sipas rendit të shkronjave në gjysmën e parë.

Mund të duket sikur edhe shënimi me shkronja është me të meta, por në të vërtetë ai është plotësisht në rregull. Ndërkaq, këtu ndërhyn një fakt tjetër. Përpara tekstit të shtypur, që niste me faqen I në krye dhe me shkronjën A në fund, janë katër faqe të bardha.

Janë të mundshme disa hipoteza rreth ndërtimit të plotë të veprës.

Ndërkaq, duhet mbajtur parasysh një faktor themelor në punën e shtypshkronjës. Pa u zgjatur në hollësira teknike, do të vë në dukje se zbatohet kërkesa për të pasur në një vëllim fashikuj të plotë (tabakë tipografikë) ose dhe një gjysmë fashikulli në fund. Njehsimi i faqeve të vëllimit të Buzukut, rrjedhimisht, duhet nisur me 4 faqet e bardha në fillim.

Hipoteza e parë është se qëllimi i veprës së Buzukut është konceptuar që në fillim si një libër prej 232 faqesh me dy pjesë nga 116, domethënë 14 fashikuj = 224 faqe + gjysmë fashikulli 8 faqe.

Si janë të përbëra këto 232 faqe? Katër faqet e para janë të bardha. Fillojnë 116 faqe të shtypura, domethënë bëhen 120. Vjen pjesa e dytë vetëm me 104 faqe të shtypura, në vend të 116, domethënë deri në fund të tekstit të Mesharit. Së bashku 120 + 104 = 224. Këtu përfundonin katër librat e Buzukut, bashkë me Pasthënien e tij.

Mirëpo 232 – 224 = 8. Mbeteshin 8 faqe të bardha nga planifikimi fillestar, i cili ishte vendosur kur ende nuk ishte pëfunduar faqosja e gjithë lëndës, domethënë kur realisht nuk mund të përcaktohej me përpikëri sa faqe do të ishin dhe me një hamendje të përafërt ishte vendosur për 14 tabakë e gjysmë. Në këto 8 faqe është shtypur një lëndë tjetër plotësuese. Logjikisht këto janë një SHTOJCË si tekst.

Kjo shtojcë prej 8 faqesh jo të bardha por me tekst të shtypur, është prova bindëse, se Buzuku kishte edhe shkrime të tjera në duar, siç e ka shkruar vetë.

Çfarë ka ndodhur?

Kur është mbaruar e gjithë radhitja e tekstit deri në fund të Mesharit, është parë se kanë ngelur 8 faqe të bardha. Për t’i mbushur Buzuku ka përgatitur një shkrim nga ata që i kishte nëpër duar.

Diçka e ngjashme ka ndodhur me botimin e Psalmeve toskërisht nga K. Kristoforidhi më 1868. Katër vjet më pas u zbulua, se në faqen e parë ishte shtypur Kredoja e Nicenës. Kjo ishte një shkelje e rëndë për Shoqërinë Biblike, sepse në botimet e saj pranoheshin vetëm tekste të Biblës. Pikërisht po ashtu gjatë shtypit kishte dalë, se mbetej nje fletë e bardhë dhe Kristoforidhi, nga dëshira që libri të përdorej në kishat shqiptare, e kishte mbushur me tekst faqen e parë. Natyrisht, me urdhër të Shoqërisë Biblike u hoq ajo fletë nga 1500 kopje.

Hipoteza e dytë do të pranonte se vëllimi ishte konceptuar me 15 tabakë, domethënë me 240 faqe, pikërisht me dy gjysma 140+140 dhe vërtet gjysmën e parë e kemi fizikisht 120 faqe. Atëherë do të kishin mbetrur 16 faqe të bardha dhe ato janë mbushur me Shtojcën, që në këtë rast del si një fashikull më vete, afrësisht deri te kreu 22 i Gjenezës.

Hipoteza e tretë do të ishte që Buzuku e kishte ritreguar gjithë Gjenezën dhe për këtë i kishte dalë një libër i vogël prej dy fashikujsh.

Sido që të ketë qenë, një përfundim vërtetohet i sigurtë: Buzuku ka dërguar për shtyp jo një, por dy punime: një përmbledhje të gjerë për shërbesat dhe një shkrim (8 faqe), ose një broshurë, apo një libër të vogël popullarizues.

Buzuku në mesin e shek. XVI ka nxjerrë nga shtypi dy punime shqip, ai është autori i dy botimeve shqip “Tue u kujtuom se shumë herë gluha jonë nuk kish gja të ndigluoem në së Shkruomit shenjtë” – Gjon Buzuku më në fund vendosi të jepte për shtyp punët e veta.

Dhe me këtë i ftonte njerëzit e farës sonë te venin më shpesh në kishë që të dëgjonin shqip urdhërat hyjnorë. Ndërsa për fëmijët kishte edhe një material më të thjeshtë.

“Fjalori enciklopedik shqiptar” i Akademisë së Shkencave në ribotimin e vitit 2008, në vëllimin e parë (faqe 350) e ka nënvlerësuar këtë patriark të gjuhës shqipe e të kulturës shqiptare, duke e quajtur “shqipëruesi i një libri kishtar”.

Buzuku e ka shkruar me dorën e tij, se me punën që kishte bërë, e meritonte të ishte një shenjtor në botën tjetër. Në këtë botën tonë ai i bëri vetes një vend si një shenjtor i shqipes.

—

©️Copyright Gazeta DITA

Ky artikull është ekskluziv i Gazetës DITA, gëzon të drejtën e autorësisë sipas Ligjit Nr. 35/2016, “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e lidhura me to”. Shkrimi mund të ripublikohet nga mediat e tjera vetëm duke cituar DITA dhe në fund të vendoset linku i burimit, sipas Nenit 178 të Ligjit Nr/ 35/2016