Bashkimi Evropian po investon burime financiare në projektin më të madh të njohur të metaleve të rralla të tokës në Evropë për të zvogëluar varësinë e saj nga Kina për lëndë të para kritike. Por si kërcënon i njëjti kuadër ligjor i BE-së të ndalojë këtë shtytje strategjike?
Një tension thelbësor qëndron në themel të mbështetjes së BE-së për minierën e metaleve të rralla Per Geijer të LKAB në Suedinë veriore. BE-ja dëshiron të përshpejtojë projektet kritike për politikat e saj të gjelbra dhe industriale. Ligjet e saj të rrepta mjedisore dhe të të drejtave indigjene mund të ngadalësojnë ose bllokojnë këto përpjekje, veçanërisht për shkak të kërkesave për leje, mbrojtjes së biodiversitetit dhe detyrimeve për të drejtat e Sami-ve.
Depozita Per Geijer e LKAB pranë Kirunës i është dhënë statusi i “projektit strategjik” sipas Aktit të BE-së për Lëndët e Para Kritike (CRMA), duke e bërë atë të pranueshëm për kredi, garanci dhe instrumente të tjera për uljen e riskut të mbështetura nga BE-ja. Ky përcaktim synon të përshpejtojë nxjerrjen vendase të materialeve thelbësore për automjetet elektrike, turbinat me erë dhe mbrojtjen.
Megjithatë, ky projekt kryesor tani është ngadalësuar nga ligjet e rrepta mjedisore dhe të të drejtave të BE-së, të cilat qëndrojnë si pengesa të palëkundshme edhe për projektet që Brukseli i konsideron thelbësore për përparimin teknologjik të Evropës.
Financimi i BE-së, presioni politik dhe statusi strategjik
Projekti Per Geijer është qendror në shtytjen e BE-së për autonomi të lëndëve të para. Sipas CRMA-së, BE është zotuar që deri në vitin 2030 të paktën 10% e lëndëve të para strategjike të minohen brenda bllokut dhe 40% të përpunohen brenda vendit.
Për të arritur këto objektiva, BE-ja po kanalizon mbështetje përmes mjeteve financiare si Invest EU, Fondi i Inovacionit dhe huadhënia e Bankës Evropiane të Investimeve. Janë njoftuar gati tre miliardë euro financim strategjik për projekte minierash, përpunimi dhe riciklimi që ulin varësinë nga zinxhirët kinezë të furnizimit, me Suedinë veriore të identifikuar si një rajon me përparësi.
Përcaktimi i Geijer si Projekt Strategjik vepron si një sinjal politik dhe financiar. Ai përmirëson aksesin në financimin e mbështetur nga BE-ja, ul rrezikun e investimeve dhe u lejon autoriteteve kombëtare t’i japin përparësi projektit gjatë dhënies së lejeve. Në terma të BE-së, ai trajtohet si në interesin publik të Bashkimit.
Ky kombinim i mbështetjes financiare dhe politike synon të përshpejtojë minierat me një shpejtësi marramendëse. Megjithatë, kërkesat ligjore mund ta ndalin gjithçka.
Ligji mjedisor: pa përjashtime apo rrugë të shkurtra.
Edhe pse projekti është i rëndësishëm, LKAB ende ka nevojë për një leje të plotë mjedisore sipas Kodit Mjedisor të Suedisë, një nga versionet më të rrepta të ligjit mjedisor të BE-së.
Procesi kërkon vlerësime të detajuara dhe të ndjeshme ndaj kohës së ndikimit në ujë, biodiversitet, ndotje, zhurmë dhe klimë. Këto vlerësime duhet të rishikohen nga Gjykata e Tokës dhe Mjedisit e Suedisë. Çdo fazë mund të shkaktojë vonesa dhe ankesa që mund të zgjasin me vite.
Në nivelin e BE-së, Direktiva e Vlerësimit të Ndikimit Mjedisor dhe Direktivat e Habitateve dhe të Shpendëve zbatohen plotësisht. Këto rregulla mbrojnë vendet e Natura 2000 dhe speciet e rrezikuara, dhe ato nuk mund të lihen mënjanë vetëm për arsye industriale ose strategjike.
Ndërsa financimi i BE-së shtyn përpara në mënyrë agresive projekte si ai i Per Geijer, ligji mjedisor i BE-së u jep gjykatave, autoriteteve dhe shoqërisë civile mjetet për t’i ndaluar ato menjëherë dhe ndonjëherë edhe për një kohë të pacaktuar.
Të drejtat e indigjenëve: një konsideratë e rëndësishme ligjore
Tensioni ligjor vazhdon me konfliktet e përdorimit të tokës me popullsinë indigjene Sami. Depozita Per Geijer përputhet me zonat tradicionale të kullotjes së drerëve, duke shkaktuar detyrime sipas kushtetutës së Suedisë, Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe ligjeve të BE-së për të mbrojtur të drejtat e pakicave dhe për të siguruar pjesëmarrje kuptimplote.
Këto kërkesa ligjore bien ndesh me thirrjen urgjente të CRMA-së për përshpejtimin e lejimit. Ekspertët ligjorë paralajmërojnë se mbrojtja e standardeve si pëlqimi i lirë dhe i informuar është pothuajse e pamundur nën presionin e pamëshirshëm të projekteve të përshpejtuara të financuara nga BE-ja.
Kiruna tani qëndron në zemër të një prove me rreziqe të larta të asaj që studiuesit e quajnë “Paradoksi i Marrëveshjes së Gjelbër” të BE-së: ambicia industriale e nxitur nga klima kërkon veprim të menjëhershëm, por bie ndesh me mbrojtje të forta ligjore për tokën, biodiversitetin dhe kulturën indigjene.
Një projekt kryesor për Aktin e Lëndëve të Para Kritike
Per Geijer është pjesë e një zinxhiri më të madh vlerash të LKAB, të mbështetur nga BE-ja, që përfshin gjithashtu nxjerrjen e mineraleve të rralla nga prodhimi ekzistues i xehes së hekurit në Malmberget dhe përpunimin në një qendër industriale në Luleå. Të tre projektet janë përcaktuar si Projekte Strategjike sipas CRMA-së dhe përfitojnë nga lejet e koordinuara dhe aksesi i përmirësuar në financimin e lidhur me BE-në.
Kufizimet janë të qarta. Statusi strategjik nuk jep leje, nuk dobëson standardet mjedisore dhe nuk anashkalon mbrojtjet e të drejtave. Komisioni Evropian mund ta tërheqë përcaktimin nëse nuk përmbushen kriteret e qëndrueshmërisë ose nëse projektet nuk arrijnë të përmbushin premtimet.
Si rezultat, financimi i BE-së dhe etiketa e Projektit Strategjik gjenerojnë një vrull të papërmbajtshëm për minierat, por ligji mjedisor dhe i të drejtave të BE-së krijon barriera ligjore pa kompromis, duke përgatitur terrenin për vonesa të gjata shumëvjeçare në një kohë kur shpejtësia është kritike.
Një përplasje strukturore brenda politikës së BE-së
Institucionet e BE-së argumentojnë se nxjerrja e mineraleve të rralla vendase është thelbësore. Kërkesa pritet të rritet me më shumë se 5 herë deri në vitin 2030, dhe Evropa mbetet jashtëzakonisht e varur nga importet nga Kina.
Në të njëjtën kohë, rendi ligjor i BE-së është ndërtuar mbi parimet e masës paraprake, mbrojtjes së mjedisit dhe qeverisjes së bazuar në të drejta. Këto parime u japin kundërshtarëve të minierave të reja një ndikim të fortë ligjor, edhe kur projektet mbështeten financiarisht dhe politikisht nga Brukseli.
Rezultati i projektit Per Geijer do të tregojë nëse BE-ja mund ta kombinojë shtytjen e saj të bazuar në fonde për autonomi strategjike me standardet e forta mjedisore dhe të të drejtave që mbështesin Paktin e Gjelbër.
Tani për tani, Kiruna nxjerr në pah një problem më të thellë dhe më urgjent: BE-ja po nxiton për të përshpejtuar projektet minerare që ligjet e saj po i ngadalësojnë.
j.l./ dita
