Një qëmtim mbi jetën dhe krijimtarinë e Nasho Jorgaqit

Xhelal Gjeçovi

Ikja e Nasho Jorgaqit ishte një humbje jo vetëm për familjen, për miqtë dhe shokët e tij të shumtë, por edhe për kulturën kombëtare. Ai ishte një personalitet i njohur i arsimit, kulturës dhe shkencës shqiptare, pedagogu, shkrimtari e mendimtari, që u ngrit më dinjitet në lartësinë e njerëzve të ditur të kohës. Punët, që s’kishin të ndalur, shkrimet e herë pas hershme në “Dita” e, më në fund,pamja që ia kishte dhuruar natyra, kishin krijuar bindjen se Nashon do ta kishim dhe për shumë e shumë vite të tjera. Përcjellja e nderimi që i bënë personalitetet e larta të shtetit dhe institucionet, me të cilët ishte e lidhur ngushtësisht jeta e veprimtaria e këtij kolosi te letrave shqipe, Akademia e Shkencave dhe Ministria e Arsimit, pedagogë e kolegë, është vlerësimi që shoqëria shqiptare në ripërtëritje e në maturim te vazhdueshëm u bëjnë njerëzve të punës, njerëzve të ditur, që lënë gjurmë të pa shlyera në jetën shoqërore e kulturore. Profesori ka kontribute të çmuara në ngritjen e zhvillimin e arsimit, të kulturës e të shkencës, njëri ndër nismëtarët e themeluesit e Fakultetit të Histori-filologjisë të Universitetit të Tiranës,të parës shkollë të lartë në vend.

Nuk duhet të jenë ndjerë mire ata që s’lanë gur pa lëvizur, bile dhe në ditën e varrimit,një gjë e pa parë dhe pa imagjinuar, që me shpifje e trillime pa fund, donin të ul- nin sado pak reputacionin dhe respektin që profesori gëzonte në vend dhe jashtë. Kjo nuk na çudit, pasi nuk shfaqet për herë të parë. I kemi parë e i kemi përjetuar me trishtim e neveri dhe në raste të tjera, sulmet ndaj figurave të tjera, të njohura të shkencës e kulturës kombëtare. Edhe në këtë rast,reagimet ishin të shumta dhe të menjëhershme, të institucioneve e të atyre që e kanë njohur mirë profesorin.

Për fatin e mirë ne kemi trashëguar një pasuri të madhe figurash, nga të gjitha krahët e krahinat, që kanë përpunuar mendimin politik e filozofik dhe kanë prodhuar krijime letrare e artistike, që kanë frymëzuar e mobilizuar shqiptarët në Lëvizjet për Pavarësi e për progres.

Periudhat historike dhe regjimet që kanë shoqëruar vendin në restrospektivë kanë patur problematikat e tyre që duhen njohur e trajtuar me kujdes, për të mos rënë në gabimin qe fliste Hegeli dy-tre shekuj më parë, që bashkë me ujin e papastër të hidhet poshtë dhe foshnja, në këtë rast produkti që prodhojë lufta, më së pari, por dhe periudha e pasçlirimit, e cila nuk ka qenë ashtu siç paraqitet nga demagogët e sotëm, qe vazhdojnë ta shohin e propogandojnë, edhe pas më shumë se tre dekadave në demokraci dekomunistizimin si çelësin e artë që do t’u zgjidhë problemet qe i kane krijuar vete dhe atë e kuptojnë si asgjësim të çdo gjëje të krijuar e të trashëguar nga e kaluara.

Nasho Jorgaqi na dha një shembull brilant se si duhet të sillemi me të kaluarën dhe si ta vlerësojmë atë sa më drejt.

Diferenca,prapambetja,me të shkuarën, që s`po kapërcehet, por po thellohet; fakti që korifejtë e letërsisë dhe të arteve, I. Kadare apo D. Agolli, F.Arapi, N.Jorgaqi, etj, edhe pas më shumë se tre dekadave në demokraci e krijimtari të lirë, nuk po u afrohet kush, e jo më t`i konkurrojë e arrijë. E njëjta situatë e i njëjti problem dhe me artistët e mëdhenj të skenës, N.Frashëri, K.Roshi, S. Prosi, S. Pitarka , Z. Jubani, T. Kurti, M. Xhepa, R. Ndrenika, R. Arbana,B. Zekthi apo këngëtaret ikona V. Zela, N. Pagarusha,Irini Qirjako etj. që mbetën të paarritshme. Ky është problemi që duhet të preokupojë politikanët ta-në e jo të kërkojnë, që trashëgimia e tyre, me të cilën krenohet vendi, të mbyllet në kafaz,të syrgjynoset,me shpresë se kështu do të zhvlerësohet e harrohet.

Megjithate, produkti i krijuar në të kaluaren është pasuri kombëtare,e jo pronë e nje -rës apo tjetrës forcë politike dhe si e tillë duhet të mbrohet e trajtohet, sic veprohet në çdo vend të civilizuar,pasi përbën bazën e mbështetjen e duhur,për të ecur më tej,për tu ngjitu më lartë.Asgjë nuk krijohet e nuk arrihet nga e para,nga hici,duke injo -ruar trashigimine e kaluar.Aq më shumë që arti dhe kultura tek ne i kaluan kufijt e ve-ndit dhe ne disa aspekte arritën nivele europiane. Jo pak shkrimtarë e artistë u njohën e u vlersuan maksimalisht nga koleget e tyre jashtë dhe nga institucione prestigjioze nderkombëtare.

Kur isha në Institut më ka rënë rasti të shoqëroja dy albanalogë gjermanë. Natën e fundit të qëndrimit, Kryetari i Akademisë, prof. Aleks Buda shtroi një darkë në hotel Dajti. Gjatë bisedës,që mahniti miqt,me elokuencën në gjuhen e tyre e me njohuritë, për vendin e për kulturën gjermane,profesori u shprehu,ashtu sic dinte ai, mirënjohje për simpatinë dhe mbështetjen për Shqipërinë e kulturën shqiptare dhe në këtë rast iu referua dhe një simpoziumi të organizuar ato ditë, në Bon, në atë kohë kryeqytet i Gjermanisë Federale, nga dy Akademitë e Shkencave, në të cilin pata fatin të bëja pjesë dhe unë (me një kumtesë), në përbërje të grupit të studiuesve nga Shqipëria, të kryesuar nga Prof. Hekuran Mara, zv. Kryetar i Akademisë.

Në përgjigje të fjalës së profesorit, dy miqtë, njeri historian e tjetri gjuhëtar, theksuan se në Gjermani,  njihen e çmohen krijimet e kontributet në fushat respektive, të një numër autorëve të shquar shqiptarë, si të mëdhenjëve Çabej e Buda, Kadare dhe Agolli, e pas tyre, përmendën dhe profesorët Fatos Arapi e Nasho Jorgaqi. Të nesërmen, dy të fundit i telefonova e u transmetova vlerësimet e miqve gjermanë. Atyre iu bë qejfi, pasi nuk ishte pak, po të kemi parasysh që vendi ishte i mbyllur, me kontakte të kufizuara me botën, për arsye që dihen dhe me Gjermaninë, vetëm pas vizitave të Shtrausit, do të lëvizej e do të shkohej drejt vendosjes së marrëdhënieve diplomatike. Kultura dhe shkenca po i paraprinin këtij procesi…

***

Me profesor Nashon jam njohur shpejt, në fundin e viteve ‘60-të; unë një pedagog i ri, i sapo diplomuar dhe ai një profesor me emër e me njohje të gjëra. Më tërhoqi vëmendjen respekti që gëzonte në fakultet, në radhët e kolegëve e të studentëve. Shpejt do ta njihja nga afër,e do të vreja se sa i madh si shkrimtar e pedagog,aq dhe i thjeshtë ishte në jetë e në komunikimet e përditshme.Ashtu me bicikletë do ta shihja gjithë- një në ecje, në lëvizje,që ndalesën e parë, cdo mengjez e bënte tek gazetat, në rrugën e Elbasanit, ku dekadën e fundit merrte “Ditën” e dashur dhe vazhdonte ecjen derisa mbërrinte në shtëpinë e dytë, Biblotekën Kombëtare, në tavolinën e punës, ku e priste një mal e materiale, mbi të cilët do të niste punën pa u ngritur e pa lëvizur, derisa realizonte planifikimin ditor. Ky impenjim dhe angazhim e bëri Nashon që njohim, një njeri me aftësi e kontribute, të arritura me punë, ilaçi që e mbajti në eficencë deri në ditët e fundit të jetës.

Si banorë të një lagje, me shtëpi afër njëri tjetrit, kisha privilegjin që bashkë me Prof. Myzafer Korkutin, ish kryetar i Akademisë së Shkencave, pedagog e studiues ndër më të shquarit në fushën e arkeologjisë, përbënim një treshe miqsh, që takoheshim shpesh në kafen afër shtëpisë së tij, në të cilën diskutonim kryesisht për çështje të historisë me të cilët na lidhnin profesionet e preokupimet e përafërta, por dhe të politikës, siç e kemi zakon ne shqiptarët.

Para pak kohe isha në Tiranë dhe mezi prisja të takohesha me miqtë e vjetër, por nga një miku ynë i përbashkët mësova, se Nasho nuk ishte mirë me shëndet. Çdo gjë u kuptua nga mënyra si u tha, nga mimika e dëshpërimi që shfaqej në tërë qenien e tij. Dukej se ndodheshim para një situate, ku çdo gjë mund të pritej. Na mbuloi heshtja, dëshpërimi. Por, kjo nuk ndryshonte gjë. Kjo është jeta, fati që s’e kemi në dorë e s’e ndryshojmë dot. S’na mbetej tjetër, veçse të kujtonim kohët e momentet me të bukura që ja-në fiksuar në kujtesën tonë.

***

E merrja shpesh në telefon dhe gjithnjë më thoshte kur do të vish se më ka pyetur dhe Myzaferi. Ishte njeri që i donte shokët e miqtë dhe, në këtë moshë e ndjente, si të gjithë ne, mungesën e njëri tjetrit. Ishte njeri i ndjeshëm, me interesa të gjëra, ndiqte me vëmendje ngjarjet e proceset brenda e jashtë vendit. Kënaqej e mbushej me optimizëm, për çdo ndryshim e përparim, për gjërat e mira, por dhe dëshpërohej, për ato që linin për të dëshiruar. Kurrë nuk shfaqte mllefe e zemërim. Edukata dhe karakteri i tij s’i njihte e s’i pranonte ato.

Ndryshimet demokratike i mirëpriti e u përshtat mrekullisht me dinjitet, duke shtuar angazhimet, krijimtarinë, prodhimin, por duke ruajtur dhe bindjet e duke respektuar e vazhduar miqësitë dhe me ata që i ndryshuan, pasi siç thoshte secili është në të drejtën e vet, t’i ruaj apo të ndryshojë. Një qëndrim që çmohej, sidomos në ambiente intelektuale, biles dhe në rrethe e kategori të caktuara, që nuk ishte e lehtë t`i krijoje.

Erdhi një ditë në Institut një i njohuri ynë nga radhët e të përsekutuarëve, i shoqëruar dhe nga një figurë e njohur nga Komiteti i Veteranëve. I shikoja me simpati së bashku, se e dija që kështu bashkë, kishin qenë dhe në formacionet partizane. Por, pas çlirimit rrugët përkohësisht u ndanë, një praktikë e njohur e kohës. Duket shprehu paqartësi për qëndrimin ndaj zhvillimeve në vendet e Lindjes. Kjo në atë kohë mjaftonte për t’u mënjanuar apo dënuar me nenin e famshëm për agjitacion e propagandë. Por, pas daljes që andej, u bashkuan përsëri, pasi i lidhnin idealet e luftës, që i ruanin, si njeri dhe tjetri. Unë, gjithsesi i admiroja, tek i shihja bashkë. Por në bisedën që bëmë, nuk ishim të një mendimi, prandaj dukej se do të dilte nga Instituti i pakënaqur. Sipas tij, në disa gjëra, përfshi qëndrimin ndaj te persekutuarëve, nuk po dukej ndryshimi e trajtimi i duhur në botimet historike dhe si shembull solli tekstet shkollore. Ndërsa po shpjegoja se gjendja nuk është ajo që thoshte, e megjithatë ato rishikohen vazhdimisht, e gradualisht, do te arrihej dhe ajo që sugjerohej, por gjithnjë mbështetur në dokumente,se historia në to bazohet. Dukej se kjo përgjigje,nuk e kënaqi.

Në këtë moment bie telefoni i zyrës, se ende nuk kishim celular. Ishte Nasho Jorgaqi, që bashkë me Jorgo Bulon, drejtorin e Institutit të gjuhësisë e të letërsisë më ftonin për një kafe. Dy fjalët, që shkëmbyem me Nashon e Jorgon, e ndryshuan rrjedhën e bisedës me të. Ai nisi të flasë me admirim për të dy këta studiues të njohur e njerëz të mirë, që sipas tij, ishin shembull dhe në qëndrimin ndaj kësaj shtrese. Dhe në vazhdim, shprehu vlerësim e besim për preokupimin e angazhimin tonë si institut në çështjen që e preokuponte.

***

Realizimet e Nasho Jorgaqit janë pasqyrë e meritë dhe e familjes së mrekullueshme, Pavlinës, shoqes së jetës, profesoreshës e pedagoges së njohur, që kur jepja mësim në fakultetin e mjekësisë vëreja me kënaqësi simpatinë e respektin që gëzonte në radhët e kolegëve e të studentëve. Në shembullin e dy prindërve, vazhdojnë traditën familjare, Kristina që ka zgjedhur të punojë në një fushë të vështirë të dijes, siç është gjuhësia, e vlerësuar dhe me titullin “akademik”, si dhe të tjerë pjesëtarë të familjes.

Shtëpia e Nashos është e mbushur me pasardhës e miq, që do ta kujtojnë e do të krenohen me të. Nga kjo pikëpamje, Nashoja ishte i qetë dhe i plotësuar maksimalisht. Ai ndjente dhe e çmonte dashurinë, përkujdesjen e tyre në çdo hap të jetës e të punës krijuese, që kërkonte më së pari qetësi shpirtërore e që ai e pati, sic e meritonte. E kjo i krijoi kushte që të përzgjedhë e t’u përkushtohej fushave që kërkonin angazhim e përgatitje të lartë.

Letërsia me krijimet e studimet në këtë fushë të dijes, janë nga dashuritë e para, të cilave do t’u mbetej besnik deri në fundin e jetës. Në krijimtarinë e gjerë të profesorit veçohet, sidomos vepra madhore për Nolin, një figurë, madhështinë e të cilit s’e zbehën e s’e lëkundën rrebeshet e historisë, por e lartësuan akoma më shumë, çka e bënin jo të lehtë angazhimin e Nashos. Por, siç vlerësohet me dashamirësi dhe nga miku i tij, studiuesi i njohur prof. Agim Vinca, në një shkrim enkas për ngjarjen, vepra e Jorgaqit arriti të na japë Nolin në dimensione reale të jetës e veprimtarisë së tij në shumë plane, në dobi kombit shqiptar.

Por, nuk do të mbeteshin prapa vëmendjes dhe angazhimit të profesorit Kosova, në mënyrë të veçantë, por dhe arbëreshët, diaspora e re dhe e vjetër, tema të preferuara, që i shihte si gjymtyrë të pandarë të trungut arbëror, pjesë të universit kulturor të shqiptarëve, me ndikim në tërë hapësirën ku jetojnë e punojnë. Proceset dhe ndryshimet në Kosovë sidomos, por dhe në viset e tjera, ishin ndër meraqet që s’ju ndanë e s’e linin të qetë, objekt i shkrimeve, bisedave e aktiviteteve.

Në mbyllje, dua të nënvizoj një gjë që dihet e çmohet sidomos nga ata që e kanë njohur nga afër Nashon dhe aktivitetin, si shkrimtar e si studiues. Jeta e Nasho Jorgaqit është jeta e një personaliteti, me të cilin krenohet vendi e njihet e çmohet jashtë. Një jetë e mbushur me punë, me angazhime e realizime për vendin e për kulturën kombëtare. I lindur e rritur në Myzeqenë e varfër, por të pasur në ngjarje e figura, me të cilën ishte i lidhur si rrallëkush, Nashoja i ruajti e i çoi më tej traditat e trashëguara nga vendlindja e nga familja, për t’u bërë shpejt një personalitet me përmasa kombëtare, një intelektual popullor, i lidhur ngushtë,me vendin e me njerëzit, me hallet e preokupimet e tyre, një shkrimtar e studiues, ndër më të shquarit, por dhe familjar e qytetar shembullor.

***

Sot jetojmë në një botë të vështirë,me zhvillime të turbullta e të rrezikshme, që kërkojnë, më shumë se kurrë reflektim,unitet e bashkim. Dhe për të reflektuar e për të qenë bashkë, s’është kurrë vonë. Të mos harrojmë mesazhin dhe amanetin e Rilindasve të mëdhenj, që në momente meditimi e jo rrallë dhe dëshpërimi, për çka shihnin e dëgjonin për vendin e tyre të shtrenjtë, dërgonin mesazhin që dhe sot është aktual, se “jemi pak more të mjere”. Po, perse?, pikërisht për t’u ndarë e për të mos qenë bashkë, sepse pa qenë bashkë s’mund të arrijmë ato që duan shqiptarët, që vendi i tyre të renditet me dinjitet, si në kohët më të mira të lavdisë së hershme, në radhën e kombeve me qytetërim të lashtë. Prandaj, të largojmë nga vetja të këqijat që ende na mundojnë, paragjykojnë e pengojnë; cmirën dhe egoizmin, mëritë dhe sherret që na ndajnë e armiqësojnë, na bëjnë të kacafytemi në mes vedi, kur duhet të jemi bashkë. Të çmojmë dhe nderojmë njerëzit e punës e të luftës, njerëzit e mëdhenj të këtij vendi, patriotët e idealistët e vërtetë, të gjitha kohërave, që punuan e luftuan për Shqipërinë, atdheun e përbashkët të shqiptarëve.

Këtë mesazh përcolli gjatë gjithë jetës dhe veprimtarisë së tij Nasho Jorgaqi.