Nga Valery Perry
Libri i ri i Justin Gest analizon arsyet pse njerëzit largohen nga shoqëritë më pak demokratike drejt atyre më demokratike – dhe nëse ky largim e bën më pak të mundshëm ndryshimin pozitiv në vendet që ata lënë pas.
Disa vite më parë, në Gorazde, në Bosnjën lindore, pata një bisedë me një të ri që kishte një punë dhe, në përgjithësi, ishte në një situatë të mirë në vendlindjen e tij. Më tregoi se së fundmi kishte vizituar një kushëri në Suedi dhe se, ndonëse kishte një jetë të mirë, dyshonte se gjithsesi mund të emigronte atje, për të nisur nga e para.
Ai vuri në dukje se ndihej mirë të mund të ecte në rrugë në atë vend, ose të ndizte televizorin dhe të mos shihte të njëjtët politikanë, prej të cilëve nuk kishte mundur të shpëtonte kur ishte në Bosnjë.
Kjo histori do të përshtatej mirë në librin e ri të Justin Gest, Democratic Drain: Global Migration and the Struggle for Democracy, i cili shqyrton motivet dhe ndikimin e largimit të njerëzve nga shoqëritë më pak demokratike drejt destinacioneve më demokratike – dhe më të suksesshme.
Ai përfshin kërkime në Serbi dhe Hungari, me përshkrime të bisedave që ka zhvilluar me njerëz në Beograd dhe Budapest gjatë punës së tij në terren, ndërsa shqyrton gjithashtu përvojat e njerëzve që janë larguar nga Hong Kongu, Siria, Rusia dhe vende të tjera.
Libri i Gest bashkon nuancat cilësore me të dhëna sasiore të marra nga grupe të dhënash ekzistuese dhe të reja. Libri do të ishte edhe më i shkurtër po të mos ishte për shtojcat dhe referencat e shumta.
Gest synon të kuptojë fenomenin e emigrimit që nuk bazohet te faktorët ekonomikë apo te rrjetet shoqërore, por te zhgënjimi i individëve me shoqërinë dhe qeverinë që shohin përreth tyre.
Ai argumenton se, kur “u ofrohet një zgjedhje e qartë mes vendeve pritëse njësoj të begata, por me qeveri të ndryshme, emigrantët e mundshëm preferojnë fuqimisht vendet që kanë institucione demokratike – në dallim nga ato autoritare”.
Ai e trajton këtë çështje nga këndvështrime të ndryshme. Ai kërkon të kuptojë nëse njerëzit që priren të mendojnë për t’u larguar për shkak të pakënaqësisë me qeverisjen ose korrupsionin janë, në përgjithësi, më liberalë se ata që nuk mendojnë të largohen. (Janë.)
Ai parashtron një paradoks të qenësishëm në politikat e demokratizimit dhe zhvillimit të zbatuara nga vendet demokratike, përfshirë dikur SHBA-në, përmes USAID-it dhe shumë prej partnerëve të tij të mëparshëm. Në interes të mbështetjes së zgjerimit dhe thellimit të vlerave demokratike në një shoqëri, këto institucione shpesh punësonin pikërisht njerëzit që i përqafonin më fort këto vlera dhe aspirata. Megjithatë, disa prej këtyre individëve më pas do të shikonin përreth në vendin e tyre dhe do të vendosnin se ndryshimi ose nuk po ndodhte mjaft shpejt, ose, sipas tyre, nuk do të ndodhte fare, dhe do të vendosnin të largoheshin.
Gest shqyrton kushtet që mund t’i shtyjnë njerëzit e pakënaqur të heqin dorë, duke marrë në konsideratë momente të rëndësishme si shtypja e protestave në sheshin Tiananmen në Kinë dhe në Hong Kong, ose represioni ndaj çdo forme të mundshme opozite në Rusi pas pushtimit të plotë të Ukrainës.
Roli i zhgënjimit gradual
Përveç ngjarjeve të tilla madhore, ai shpjegon edhe rolin e zhgënjimit gradual, përfshirë edhe përmes “zgjedhjeve që çojnë në zhbërjen e demokracisë” – zgjedhje që paralajmërojnë dobësimin e institucioneve demokratike dhe të strukturës shoqërore, duke i bërë njerëzit të humbasin shpresën për të ardhmen për shkak të asaj që shohin tek elitat e tyre, por edhe te njerëzit që i mbështesin ato.
Një grua e intervistuar në Serbi i quajti zgjedhjet e vitit 2022 atje, të fituara nga partia e Aleksandër Vuçiçit, “një diagnozë” të gjendjes së vendit të saj. Ajo vuri në dukje se kjo, së bashku me zhgënjimin për korrupsionin dhe presionin partiak, e bëri familjen e saj të hartonte një plan të ri: fillimisht duke lëvizur mes Budapestit dhe Beogradit për arsye pune, por në fund duke vendosur të shpërngulej në Kroaci, shtet anëtar i BE-së. Duke pranuar kostot e një fillimi nga e para, ajo tha: “Nuk do të poshtërohemi.”
Ai shkruan se disa prej këtyre njerëzve që largohen kanë pasur përvojë të drejtpërdrejtë me sisteme politike, ku kanë zbuluar se jo vetëm që sistemet ishin tejet të korruptuara, por edhe se shumë njerëz të zakonshëm dukeshin se ishin në rregull me këtë.
Një i ri në Serbi tha: “E kuptova se nuk ka rëndësi sa të manipuluara janë zgjedhjet në Serbi; këta njerëz vërtet e mbështesin këtë qeveri. Nuk mund të vjedhësh kaq shumë vota… Nuk kam frikë nga korrupsioni politik apo nga qeveria; kam më shumë frikë nga votuesit.” Ai planifikonte të përfundonte universitetin dhe të largohej.
Në mënyrë të ngjashme, gjatë një bisede në Hungari, një e re i quajti zgjedhjet e vitit 2022 në vendin e saj “një shuplakë në fytyrë”, ndërsa një i ri shpjegoi se partia në pushtet në atë kohë, Fidesz, e kishte polarizuar vetë shoqërinë. “Fjalë si ‘liberal’ janë bërë një sharje dhe idetë me të cilat unë pajtohem janë bërë të pista. Vlerat klasike si dinjiteti, dialogu… Fidesz nuk beson në këto vlera,” tha ai.
Duke pasur parasysh suksesin e opozitës kundër Fidesz-it në vitin 2026, do të jetë interesante të shihet nëse tendencat ndryshojnë tani dhe nëse disa prej njerëzve që janë larguar, ose që kanë menduar të largohen, shohin mundësi të reja dhe ndryshojnë mendje.
Gest shqyrton nëse disidentët që largohen, ose që dëbohen nga vendi i tyre për shkak të bindjeve politike, kanë ndikim mbi shoqërinë që lënë pas, duke pakësuar pakënaqësinë në vend dhe potencialin për ndryshim, e kështu duke e bërë reformën edhe më pak të mundshme. Ai shqyrton përvojën e Kubës dhe vendeve të tjera.
Ai pyet nëse vendet që kanë përjetuar luftëra ose rënie institucionale dhe shoqërore më pak të dhunshme mund të përfitojnë nga bashkatdhetarët e tyre në diasporë, pasi mund të supozohet se kjo do të ishte një bazë për rindërtim: këta njerëz mund të sillnin me vete paratë, energjinë dhe përvojën e të jetuarit në një sistem demokratik më “funksional”.
Ai ofron një pamje të gjallë të mënyrës se si kjo teori apo ky vizion dështoi në kontekstin e luftës civile të fundit në Siri, një vend që duhej të kishte pasur një lidhje të shkëlqyer me burimet njerëzore të diasporës së tij të madhe, por ku kjo nuk arriti të nxiste ndryshim pozitiv në vend, pasi përfaqësuesit e diasporës shpesh shiheshin si të paligjshëm dhe të shkëputur nga njerëzit që kishin mbetur në vend.
“Ikja e trurit” mund të ndihmojë dobësimin e demokracisë
Konkluzionet e tij demokratike duken të qarta, gjë që nuk i bën ato aspak më pak shqetësuese.
Largimi i njerëzve që kanë vlera më demokratike u mundëson atyre të nisin një jetë të re në një shoqëri që i ngjan më shumë asaj që kishin shpresuar të shihnin në vendin e tyre.
Megjithatë, kjo ikje nga shoqëritë më pak demokratike ose jodemokratike drejt atyre më demokratike e bën edhe më të vështirë nxitjen e ndryshimeve pozitive në vendet e origjinës, pasi ata që mund të ishin të gatshëm të punonin për këto vlera po largohen. Kjo krijon një boshllëk që mbushet nga njerëz ose më të gatshëm t’u nënshtrohen regjimeve jodemokratike, ose thjesht tepër të dëshpëruar dhe të zënë me luftën për të mbijetuar, saqë nuk kanë mundësi të kundërshtojnë.
Drejt fundit, Gest e thellon skenarin e zymtë që paraqet duke përmendur shkurtimisht tri vende në një fazë rënieje dhe zhbërjeje demokratike – Izraelin, Shtetet e Bashkuara dhe Turqinë – për të treguar se sa shumë mund të ndryshojë situata në çdo shoqëri.
Ai vë në dukje faktin se këto vende (veçanërisht Izraeli dhe Turqia, megjithëse po shfaqen edhe shenja se amerikanët po kërkojnë alternativa të tjera) rrezikojnë vetë të humbasin njerëzit që i përqafojnë më fort vlerat në themel të eksperimentit demokratik, duke kontribuar kështu në spiralen e tyre në rënie.
Për ata që shpresojnë për rekomandime konkrete politike, ai ofron pak të tilla. Ai vëren se “mundësia më e mirë për ‘përfitim demokratik’ mund të vijë nga përhapja pasive e normave dhe vlerave demokratike përmes remitancave shoqërore nga miqtë dhe familjarët – jo aktivistët – në shtetet demokratike pritëse drejt të dashurve të tyre në vendlindje”, duke iu referuar një studimi në Ballkan që zbuloi se “njerëzit që kanë miq ose familjarë jashtë vendit kanë më pak gjasa t’u japin ryshfet zyrtarëve publikë vendorë dhe kanë më shumë gjasa ta konsiderojnë të papranueshme marrjen e ryshfetit nga zyrtarët publikë”.
Por mbetet pyetja se sa kohë kërkon kjo dinamikë, jo vetëm në aspektin e shoqërive, por edhe në realitetin e jetës dhe zgjedhjeve individuale. Siç tha një e re në Serbi që po largohej për në Londër: “Nëna ime thotë se gjithmonë mund të kthehem dhe të kontribuoj këtu më vonë.”
Gjithashtu, mbetet pyetja nëse bota është e destinuar të ndahet në blloqe që duken të pashmangshme, veçanërisht pas shkatërrimit të shkaktuar nga heqja pothuajse tërësore e mbështetjes së SHBA-së për demokracinë dhe zhvillimin jashtë vendit, si dhe nga shkurtimet e ndihmës për zhvillimin global nga evropianët dhe të tjerë, të cilët po zhvendosin gjithnjë e më shumë buxhetet e tyre drejt shpenzimeve për mbrojtjen dhe ushtrinë, në vend të një koncepti më gjithëpërfshirës të sigurisë.
Në vitin 2021, Democratization Policy Council dhe Eurothink botuan një vëllim me titullin Sell Out, Tune Out, Get Out, or Freak Out? Understanding Corruption, State Capture, Radicalization, Pacification, Resilience, and Emigration in Bosnia and Herzegovina and North Macedonia, në të cilin u shqyrtuan një sërë temash dhe faktorësh nxitës të ngjashëm.
Tri elementet e para të titullit përmblidhnin opsionet që ekipi hulumtues dëgjonte vazhdimisht në të dyja vendet. Opsioni “freak out” përshkruante dy forma të rezistencës – një reagim të nënshtruar, të përqendruar te radikalizimi joliberal, dhe një reagim liberal e qytetar, të përqendruar te kërkesa për respektimin e vlerave të BE-së në këto vende dhe te kërkimi i mbështetjes për realizimin e këtij potenciali.
Përqendrimi i Gest te skenari “get out” të bën të pyesësh se cili nga opsionet e mbetura do të jetë më i mundshëm për ata që qëndrojnë pas. Dëbimi nga pushteti i regjimit joliberal të Hungarisë, pas 16 vitesh në pushtet, ishte një “freak out pozitiv”, i cili mund të tregojë nëse tendenca të tilla mund të përmbysen në njëfarë mënyre.
Ky libër është një kontribut i mirëpritur. Ai u kujton politikëbërësve dhe studiuesve se vlerat kanë rëndësi.
Ai është gjithashtu një kujtesë se të menduarit për politikën e brendshme dhe atë globale vetëm përmes kornizave ekonomike ose gjeopolitike rrezikon të anashkalojë luftën për dinjitetin njerëzor dhe mundësitë, e cila përbën bazën e demokracisë liberale dhe të shoqërive të suksesshme që kanë qenë një magnet shprese dhe mundësish për kaq shumë njerëz.
—-
‘Democratic Drain: Global Migration and the Struggle for Democracy’ ngs Julian Gest u botua nga Cambridge University Press.
Valery Perry jeton në Sarajevë që nga viti 1999, ku ka punuar dhe ka ofruar konsulencë për organizata, përfshirë Public International Laë and Policy Group, OSBE-në dhe agjenci të ndryshme të OKB-së. Ajo është bashkëpunëtore e lartë në Democratization Policy Council.
