Trump, Ballkani dhe Bashkimi Europian

Nga Kurt Bassuener

Me ndryshimin e fundit të politikave të administratës Trump në Bosnje dhe Hercegovinë dhe me publikimin e Strategjisë së re të Sigurisë Kombëtare më herët këtë muaj, paqartësia mbi politikën amerikane ndaj rajonit të Ballkanit Perëndimor ka marrë fund. Çështja është nëse Bashkimi Evropian – qendra de facto e gravitetit e botës demokratike të mbetur ashtu siç e njohim – mund të krijojë vizionin dhe vullnetin për të vepruar në përputhje me këtë realitet.

Heqja e sanksioneve amerikane më 29 tetor ndaj ish-presidentit të dënuar të entitetit serb të Bosnjës, Republika Srpska, Milorad Dodik, dhe rrethit të tij më të gjerë mbështetës në politikë dhe biznes, deklaratat e ambasadorit amerikan në Këshillin e Sigurimit të OKB-së për prioritetin e “stabilitetit”, si dhe veprimet e mëvonshme të Uashingtonit në Bosnje dhe Hercegovinë, qartazi nuk janë anomali. Përkundrazi, ato janë pasqyrim i një ndryshimi më të gjerë paradigmatik në politikën e jashtme amerikane (dhe, në fakt, edhe në atë të brendshme).

Këto zhvillime tregojnë braktisjen e politikës tradicionale dypartiake amerikane në favor të normave demokratike, të drejtave individuale dhe njerëzore dhe sundimit të ligjit (të paktën në nivel deklarativ). Kjo braktisje është pritur dhe shfrytëzuar, jo çuditërisht, nga forca egoiste dhe reaksionare në mbarë rajonin, të cilat kanë agjenda të papërmbushura që nga vitet 1990 (madje edhe më herët).

Bosnja është epiqendra e potencialit për destabilizim rajonal, pasi ajo është fokusi i projekteve shpërbërëse që përfshijnë dy nga fqinjët e saj, Serbinë dhe Kroacinë – kjo e fundit vetë anëtare e BE-së dhe NATO-s. Duke përforcuar misionin e saj të zbatimit të paqes dhe parandalimit në Bosnje dhe Hercegovinë, EUFOR-in, në një nivel të duhur parandalues, si dhe duke rikalibruar qëndrimin e saj në nivel vendi dhe rajoni, BE-ja mund t’i japë një goditje vendimtare projektit të Beogradit për “Botën Serbe” dhe asaj që praktikisht është e vetmja politikë e jashtme e Kroacisë.

Kjo e fundit u pa qartë kur Max Primorac i Heritage Foundation, një kroato-amerikan, u mbështet në një seancë dëgjimore në Kongres për Bosnjën më herët këtë muaj nga eurodeputetja e partisë qeverisëse kroate HDZ, Zeljana Zovko, si dhe në një aktivitet në Zagreb fundjavën e kaluar. Kjo demonstron lidhjet midis qeverisë së HDZ-së dhe “Trumpëorld”-it – jo mik i BE-së – dhe agjendës së saj nacionaliste reaksionare.

Transaksionalizmi trumpian dhe gjeopolitika

Ky ndryshim paradigmatik, i cili vështirë se nuk ishte paralajmëruar gjatë fushatës së vitit 2024 apo gjatë mandatit të parë të Trump-it, vazhdoi të servirej gradualisht përgjatë vitit 2025. Por kristalizimi i tij si një kornizë ideologjike politike, me pasoja si në politikën e jashtme ashtu edhe në atë të brendshme, u bë i qartë në Strategjinë e Sigurisë Kombëtare.

Ditët pas publikimit të Strategjisë janë shoqëruar me analiza të shumta dhe, sigurisht, implikimet e saj të plota kërkojnë ende thellim të mëtejshëm. Megjithatë, konturet janë të qarta: SHBA-ja e sheh Kinën si rivale, por edhe si një realitet të përhershëm gjeopolitik që duhet menaxhuar. Ndërkohë, Rusia, në masën që përmendet, trajtohet si objekt i një fiksimi neurotik evropian, jo si kërcënim për SHBA-në apo interesat e saj.

Së bashku me fokusin te Hemisfera Perëndimore (le ta quajmë “Bota Amerikane”), kjo nënkupton një botë hegjemonësh dhe subjektesh. Ngjashëm me idenë e “Russkiy Mir” (“Bota Ruse”) të promovuar nga oborri i Putinit. Nuk është çudi që Moska deklaroi hapur se Strategjia përputhet me botëkuptimin e saj. Një paqe në Ukrainë kryesisht sipas kushteve të Rusisë – që minon sovranitetin e saj dhe aftësinë për t’u mbrojtur – nënkuptohet qartë në këtë pjesë të Strategjisë.

Evropa në formën e saj aktuale kritikohet ashpër në dokument si “e dobët” dhe në rrezik të “zhdukjes së qytetërimit” të saj, kryesisht për shkak të emigracionit, me një nëntekst të fortë racor (rreziku i supozuar që Evropa të bëhet “jo-evropiane”). Po ashtu, Strategjia advokon në mënyrë të theksuar për “rivendosjen e kushteve të stabilitetit brenda Evropës dhe stabilitetit strategjik me Rusinë”.

Më tej, dokumenti thotë se politika amerikane duhet të “kultivojë rezistencën ndaj trajektores aktuale të Evropës brenda kombeve evropiane” – jo hera e parë që shprehen këto qëndrime gjatë dhjetë muajve të fundit, por hera e parë që ato formalizohen në një dokument politik.

Edhe pse nuk përmendet me emër, është mjaft e qartë se Hungaria e Viktor Orbán-it përfshihet ndër “kombet e shëndetshme të Evropës Qendrore, Lindore dhe Jugore”, me të cilat SHBA-ja duhet të ndërtojë lidhje më të thella ekonomike, të sigurisë, politike dhe shoqërore.

I gjithë dokumenti rezonon jo vetëm me narrativat e Moskës, por edhe me ato të Budapestit. Strategjia nënkupton se Evropa, ashtu si pjesa tjetër e Amerikave dhe Karaibeve, Afrika dhe Azia, janë të destinuara të jenë objekte, jo protagoniste, të historisë. Ato janë “në menu”, në kuptimin metaforik. Ende mbetet të shkruhen analiza më të gjera mbi strategjitë proaktive që këto vende – përfshirë botën demokratike që ka mbetur – mund të ndjekin për të mbrojtur shoqëritë e tyre, aftësinë për veprim dhe interesat e tyre përballë projekteve hegjemone.

Duke iu shtuar presionit ndaj Evropës nga politikat amerikane, njoftimi pothuajse i njëkohshëm se administrata Trump pret që Evropa të jetë në gjendje të mbrohet kryesisht vetë në mënyrë konvencionale deri në vitin 2027 – një objektiv qartësisht jorealist – nënvizon edhe më tej shkallën e ndryshimit tektonik që tashmë ka dalë në pah.

BE-ja dhe Europa+ – koha për një rimendim krijues

Për atë që ne në Këshillin për Politikat e Demokratizimit (Democratization Policy Council – DPC) e quajmë Europa+ – bota demokratike që ka mbetur në rajonin e Atlantikut të Veriut dhe përtej tij – implikimet duhet të jenë mëse të qarta. Për aq kohë sa Trump dhe ata që kanë ardhur në pushtet dhe kanë ndikim nën ombrellën e tij mbajnë drejtimin në Shtetet e Bashkuara, SHBA-ja është një kundërshtar i Evropës (veçanërisht i BE-së) – e kundërvënë ndaj karakterit kryesisht demokratik të Evropës dhe sigurisë së saj të brendshme dhe të jashtme. SHBA-ja e Trump-it, ashtu si edhe forcat reaksionare politike brenda vetë Evropës, e përçmon një sistem demokratik të bazuar në rregulla dhe të drejta. Për SHBA-në, këto shihen si pengesa për fuqinë e saj.

Ndërsa burimet, vullneti dhe mendimi strategjik krijues që kërkon momenti për t’u përballur me tërësinë e sfidës me të cilën përballen BE-ja dhe Europa+ janë kolosale, ekziston një front ku ato mund të veprojnë në mënyrë vendimtare në planin afatshkurtër, në interes të tyre dhe të popujve të rajonit: Ballkani Perëndimor.

Nuk ka asnjë teatër tjetër ku BE-ja në veçanti, e mbështetur nga aleatët e saj demokratikë që kanë mbetur, mund të ushtrojë kaq shumë ndikim në favor të interesave dhe vlerave të saj. Por së pari ajo duhet të njohë dhe të ndërtojë qëndrimin e saj mbi avantazhin e saj real konkurrues përballë Amerikës së Trump-it, Rusisë së Putinit, Kinës së Xi-së, Turqisë së Erdoganit dhe shteteve autokratike të Gjirit: vlerat e saj të shpallura.

Marrëveshja e BE-së më 18 dhjetor për të ndërmarrë borxh të përbashkët për të mbështetur Ukrainën ishte e nevojshme dhe e duhur – dhe pasqyroi mbrojtjen e vlerave demokratike. Dhe ndërsa këto vlera janë përdorur – me të drejtë! – dhe janë integruar në politika ndaj kandidatëve të rinj për anëtarësim, Ukrainës, Moldavisë dhe Gjeorgjisë, ato kanë qenë shumë të zbehta në politikën reale dhe në diskursin e bllokut evropian ndaj Ballkanit Perëndimor. Ky nuk është aspak një problem i ri.

Në vend të kësaj, BE-ja (dhe anëtarë të tjerë të Europa+) praktikojnë një amoralizëm egoist ose një agnosticizëm ndaj vlerave në politikat e tyre ndaj qeverive dhe liderëve të Ballkanit Perëndimor. Askund kjo nuk ka qenë më e dukshme sesa në rastin e Serbisë.

Kjo ka qenë veçanërisht e qartë gjatë më shumë se një viti protestash kundër Aleksandër Vuçiçit dhe regjimit të tij nga studentët dhe një spektri gjithnjë e më të gjerë të popullsisë së Serbisë, që nga tragjedia në stacionin hekurudhor të Novi Sadit më 1 nëntor 2024. Ndërsa Parlamenti Evropian ka qenë gjithnjë e më i drejtpërdrejtë në dënimin e Vuçiçit dhe bashkëpunëtorëve të tij, Komisioni Evropian dhe shumica e shteteve anëtare kanë vonuar shumë për të artikuluar qoftë edhe kritika reale.

Kjo duket se synon ruajtjen e përfitimeve për të cilat Vuçiçi shërben si rojtar: marrëveshjen për nxjerrjen e litiumit në Luginën e Jadarit në Serbi dhe rolin e Beogradit në “vënien në dispozicion të armëve për Ukrainën” (siç e formuloi në mënyrë të paharrueshme drejtori i përgjithshëm në Drejtorinë e Zgjerimit, Gert Jan Koopman, në një bisedë me Toby Vogel të DPC-së në fund të nëntorit 2024). Pavarësisht akuzave të shpeshta nga Vuçiçi dhe zyrtarët e tij se BE-ja synon destabilizimin e Serbisë, nuk ka pasur pasoja serioze për ta lidhur me protestat, megjithëse disa shtete anëtare kanë pezulluar bashkëpunimin dypalësh me qeverinë serbe pas raportit të vendit për vitin 2025 nga Komisioni, i cili kritikoi ashpër prapambetjen demokratike të Beogradit.

BE-ja duket e vendosur të mos rishikojë supozimet e saj themelore të dy dekadave më parë – një epokë tjetër gjeopolitike – në përballjen me Ballkanin Perëndimor. Edhe pse ka hequr termin “transformim” nga repertori i saj i zakonshëm i deklaratave, ajo vazhdon të duket se beson se procesi i zgjerimit është leva e saj kryesore – në mos e vetmja – e politikës në rajon.

Për më tepër, dëshira plotësisht e justifikuar e Brukselit për të parandaluar që rajoni të bëhet një vatër e mëtejshme e depërtimit armiqësor apo burim destabilizimi e ka shtyrë atë ta shohë zgjerimin – sa më shpejt, aq më mirë – si një mjet mbrojtës gjeopolitik. Kjo shpjegon dëshirën e dukshme për shembuj pozitivë në Mal të Zi dhe Shqipëri, pavarësisht problemeve serioze që ekzistojnë në të dy vendet dhe që BE-ja duhet të jetë e kujdesshme të mos i “importojë”: ndërhyrjen serbe dhe ruse – të shoqëruar me korrupsion institucional në rastin e parë dhe përqendrimin e pushtetit dhe korrupsionin në rastin e dytë.

Politika e zgjerimit e BE-së kombinohet në mënyrë efektive me një gamë shumë më të gjerë politikash kur bëhet fjalë veçanërisht për Ukrainën, por edhe për Moldavinë, sidomos në fushën e sigurisë. Megjithatë, në Ballkanin Perëndimor, ku Bashkimi mban mandate sigurie dhe ka qenë thellësisht i angazhuar për më shumë se një çerek shekulli, nuk shfaq asnjë kreativitet apo shkathtësi të tillë.

Një rikalibrim më i gjerë i politikës së BE-së/Europa+ ndaj Ballkanit Perëndimor duhet të nisë në Bosnje dhe Hercegovinë, siç kam argumentuar më parë. Kjo nuk do të thotë një tërheqje nga zgjerimi, por një njohje të vonuar prej kohësh të asaj se kush janë elektorati dhe partnerët e vërtetë të vlerave të shpallura të BE-së: qytetarët e shumëvuajtur të gjashtë vendeve të Ballkanit Perëndimor, të cilët dëshirojnë me ngulm pikërisht atë që BE-ja thotë se përfaqëson. Aktualisht, këta njerëz ndihen me të drejtë të braktisur, madje të tradhtuar – dhe më keq akoma, në favor të “partnerëve” si Vuçiçi, i cili rrallë humbet një rast për të shprehur përbuzje ndaj BE-së.

Ndërsa ka shenja se po rritet ndërgjegjësimi se BE-ja duhet të përballet me armiq në lindje dhe në perëndim, ajo duhet gjithashtu të përballet seriozisht me aktorët joliberalë brenda vetë Unionit, si për sigurinë e saj ashtu edhe për të mbrojtur vlerat e saj themeluese.

Rikalibrimi i politikës ndaj Ballkanit Perëndimor mund të përbëjë hapin e parë në këtë drejtim. Në mungesë të tij, BE-ja rrezikon ose kthime gjithnjë e më të pakta nga vazhdimi i së njëjtës politikë, megjithëse me më shumë para (që në thelb është ajo që përfaqëson Plani i Rritjes), ose adoptimin e partnerëve ideologjikë apo transaksionalë gjithnjë e më të hapur për Evropën e Orbán-it dhe Trump-it – pra, Evropën e Putinit. Politika reale, në trajektoren aktuale, mund të përfundojë si një përzierje e pakëndshme e të dyjave.

BE-ja, me ndihmën e rrjetit të saj më të gjerë të aleatëve demokratikë, i ka të gjitha mjetet dhe ndikimin e nevojshëm për të siguruar krahun e saj në Ballkanin Perëndimor – jo vetëm duke parandaluar zhvillime negative, por duke mundësuar dinamika pozitive në secilën prej këtyre shoqërive, duke lehtësuar kështu zgjerimin. Ajo që i ka munguar deri tani ka qenë vizioni, strategjia e nevojshme dhe vullneti për ta ndjekur këtë rrugë, duke devijuar nga skenari i saj i vjetër dhe i lodhur.

Vetë “kodi burimor” i BE-së lindi nga një elitizëm i sigurt në demokraci dhe siguri. Tani, baza demokratike duhet të zgjerohet për hir të sigurisë së saj. Në Ballkanin Perëndimor, kjo do të thotë se BE-ja duhet të riformësojë politikat e saj për përfitimin e vet dhe të popujve të rajonit. E vetmja rrugë që duket e zbatueshme është një koalicion liderësh të shteteve anëtare që e kuptojnë rrezikun e dështimit të zgjatur dhe që janë të gatshëm ta shtyjnë këtë çështje në Këshillin Evropian për një rikalibrim themelor.

Kurt Bassuener është bashkëthemelues dhe bashkëpunëtor i lartë i Këshillit të Politikave të Demokratizimit, DPC, përmes të cilit ka publikuar shumë dokumente politikash.