Një vend që harron të kaluarën nuk ecën përpara

Nga Gary Kokalari

E PËRDITËSUAR – Në një artikull të fundit, riktheva në vëmendje skandalin e trafikimit të armëve AEY, i cili u ekspozua për herë të parë nga The New York Times dy dekada më parë. U përqendrova te trashëgimia e vazhdueshme e korrupsionit dhe paqëndrueshmërisë së Sali Berishës, e cila vazhdon të rëndojë mbi peizazhin politik të Shqipërisë—dhe standardin e dyfishtë në sulmet e tij ndaj qeverisë aktuale, duke pasur parasysh të kaluarën e tij të mbushur me parregullsi dhe dështime kur ishte në pushtet.

Por Berisha nuk është i vetëm. Në krah të tij—në mënyrë të qëndrueshme, strategjike dhe gjithmonë i pranishëm—ndodhet një figurë që ka treguar se është po aq e aftë për mbijetesë politike: Fatmir Mediu.

Nëse Berisha përfaqëson modelet e rrënjosura të pushtetit që kanë përcaktuar për një kohë të gjatë të kaluarën politike të Shqipërisë, Mediu përfaqëson një version më modern të të njëjtit sistem—të ripaketuar për konsum ndërkombëtar.

Për vite me radhë, Mediu ka kultivuar një imazh të kuruar në Uashington. Ai flet anglisht rrjedhshëm, vishet me kostume të qepura mirë—dhe, siç kam përmendur në një artikull të mëparshëm, mban ora elegante. Çdo vit, ai merr pjesë në National Prayer Breakfast, ku krijon lidhje me figura politike amerikane—veçanërisht republikanë konservatorë—duke u pozicionuar si partner i besueshëm, luftëtar kundër korrupsionit dhe viktimë e persekutimit politik në vendin e tij.

Por ky imazh ka pak lidhje me të dhënat reale.

Mediu ka shërbyer si Ministër i Mbrojtjes së Shqipërisë gjatë dy prej episodeve më të errëta të historisë moderne shqiptare: skandalit të trafikimit të armëve AEY dhe tragjedisë së Gërdecit. Këto nuk ishin dështime të vogla burokratike. Ato përfshinin ripaketimin e municioneve të tipit AK-47 me origjinë kineze—të ndaluara sipas ligjit amerikan—për t’u shitur Departamentit të Mbrojtjes së SHBA-së, si dhe operacionin e çmontimit të municioneve të kalibrit të madh në Gërdec, i cili përfundoi në katastrofë.

Qëllimi i ripaketimit ishte i qartë: të fshihej origjina e municioneve. Kjo nuk ndodhi në vakum. Kërkonte koordinim, akses dhe mbrojtje në nivele të larta brenda qeverisë Berisha.

Kur Efraim Diveroli, presidenti i AEY, kuptoi se municionet nuk mund të shiteshin ligjërisht me shenjat e tyre origjinale kineze te Departamenti i Mbrojtjes i SHBA-së, ai vendosi t’i ripaketonte për të maskuar origjinën. Ai punësoi Kosta Trebickën për këtë detyrë, pasi Trebicka zotëronte një biznes paketimi në Tiranë dhe ishte kontraktori më i përshtatshëm. Trebicka e nisi projektin, bleu materialet e nevojshme—dhe më pas u pushua papritur. Sipas Diverolit, ai u detyrua ta pushonte për shkak të presionit nga lart. Në një bisedë të regjistruar me Trebickën, Diveroli deklaroi: “Nuk mund të luftoj këtë mafi. Shkon më lart—te kryeministri dhe djali i tij.”

Trebicka u përjashtua. Kontrata e ripaketimit AEY iu hoq dhe iu transferua Mihal Delijorgjit—i njëjti biznesmen shqiptar, kompania e të cilit ishte njëkohësisht përgjegjëse për operacionin e çmontimit të municioneve në Gërdec që përfundoi me një shpërthim masiv—duke lidhur AEY me Gërdecin në aktivitete tepër të rrezikshme dhe të shoqëruara me shpërfillje të rëndë ndaj sigurisë.

Kjo mbivendosje nuk është rastësi. Ajo e vendos Delijorgjin—i dyshuar se kishte Shkëlzen Berishën si partner të heshtur—në qendër të të dy operacioneve dhe ngre pyetje serioze mbi mënyrën se si po menaxhoheshin këto aktivitete.

Ishte humbja e kontratës AEY që e shtyu Trebickën të denonconte. I zemëruar nga ajo që kishte ndodhur dhe i alarmuar nga ajo që zbulonte, ai erdhi tek unë për ndihmë. Unë e çova çështjen te The New York Times, Departamenti i Drejtësisë dhe Komiteti i Mbikëqyrjes së Kongresit. Si dikush i përfshirë drejtpërdrejt në nxjerrjen në dritë të kësaj historie, pashë nga afër sa të gjera ishin këto lidhje. Artikulli në faqen e parë të The New York Times i publikuar më 27 mars 2008 ishte vetëm fillimi.

Ka një moment që e ilustron këtë më mirë se çdo tjetër.

Nicholas Wood është një gazetar që mbulonte Ballkanin dhe ishte pjesë e ekipit të udhëhequr nga C.J. Chivers për të hetuar historinë e AEY për The New York Times. Në prapaskenë, ndihmova në organizimin e një interviste midis Mediut dhe Wood, i cili shoqërohej nga një kameraman lokal për të regjistruar takimin. Mediu u ul në zyrën e tij duke pritur një diskutim rutinë mbi anëtarësimin e Shqipërisë në NATO. Në vend të kësaj, Wood e përballi me prova lidhur me marrëveshjen AEY.

Reagimi ishte i menjëhershëm dhe domethënës. Sjellja e Mediut ndryshoi. Ai mohoi dijeninë. Kërkoi të ndalej regjistrimi. E ndërpreu intervistën në mënyrë të papritur.

Ajo që ndodhi më pas është edhe më treguese. Të nesërmen, Wood dërgoi një korrier për të marrë regjistrimin video të intervistës. Kur korrieri mbërriti në studion e kameramanit, gjeti persona të paidentifikuar—të përshkruar si njerëz të dhunshëm—duke larguar pajisjet video.

Koha nuk ishte rastësi. Intervista sapo ishte ndërprerë. Tema ishte e ndjeshme. Dhe brenda pak orësh, i vetmi regjistrim i njohur—i porositur nga Wood dhe në pritje për t’u marrë nga korrieri—u konfiskua pasi Mediu ishte përballur drejtpërdrejt nga një gazetar i The New York Times.

Asnjë shpjegim nuk u dha kurrë për këtë zinxhir ngjarjesh. Por lexuesit mund të nxjerrin vetë përfundimet.

Pasi sapo ishte ekspozuar nga The New York Times, do të pritej që Fatmir Mediu të kishte çështje më urgjente për t’u marrë. Në vend të kësaj, një figurë e medias shqiptare më kontaktoi pak më vonë dhe më informoi se Mediu ishte parë në Tiranë—duke u takuar me askënd tjetër veç Shkëlzen Berishës!

Mandati i Mediut si Ministër i Mbrojtjes nuk mund të ndahet nga skandali AEY—dhe as nga katastrofa e Gërdecit që kaloi përmes të njëjtit rrjet aktorësh dhe përfundoi në tragjedi. Njëzet e gjashtë persona humbën jetën. Edhe Kosta Trebicka, që ekspozoi skemën AEY, nuk jeton më.

Sot, kontrasti është i pamundur të injorohet.

Berisha nxit protesta në rrugë që përshkallëzojnë në dhunë.

Mediu lëviz lirshëm në Uashington, duke kultivuar ndikim dhe legjitimitet.

Delijorgji raportohet se është rikthyer në biznes në Shqipëri.

Ndërsa Kosta Trebicka—dhe 26 viktimat e Gërdecit—ndodhen në varr.

Për gati njëzet vjet pas shpërthimit të Gërdecit, pyetjet bazë për përgjegjësinë mbeten pa përgjigje.

Fatmir Mediu, që shërbente si Ministër i Mbrojtjes në atë kohë, ka manovruar përmes viteve të hetimeve dhe proceseve të rinovuara—pa një përfundim përfundimtar. Mbajtja e atij posti mbart përgjegjësi. Të paktën, kërkon përgjigje të qarta për atë që ndodhi nën drejtimin e tij.

Në të njëjtën kohë, ndërsa Departamenti i Drejtësisë i SHBA-së përcaktoi se ishte kryer mashtrim ndaj Departamentit të Mbrojtjes në lidhje me marrëveshjen AEY dhe dënoi Diverolin dhe bashkëpunëtorët e tij amerikanë, askush në Shqipëri nuk është mbajtur përgjegjës—pavarësisht rolit të dukshëm të aktorëve lokalë që ndihmuan dhe lehtësuan skemën. A beson dikush se Sali Berisha dhe Fatmir Mediu nuk ishin në dijeni të marrëveshjes së AEY për të shitur 300 milionë dollarë municione shqiptare te Departamenti i Mbrojtjes i SHBA-së?

Gërdeci dhe AEY janë çështje të ndara, por janë të lidhura ngushtë dhe çojnë në të njëjtën realitet të pakëndshëm: pyetje pa përgjigje në vend—ndërsa Mediu vazhdon të udhëtojë në Uashington, të marrë pjesë në evente të profilit të lartë dhe të paraqitet si figurë e besueshme.

Këtu kontradikta bëhet më e fortë.

Politikanët amerikanë—veçanërisht ata që e takojnë Mediut në evente si National Prayer Breakfast—mund të mos e kuptojnë plotësisht me kë po angazhohen. Figura si kongresmeni Pete Sessions dhe të tjerë në qarqe të ngjashme shohin një politikan të kuruar, pro-perëndimor. Ata nuk shohin domosdoshmërisht Ministrin e Mbrojtjes, mandati i të cilit lidhet me AEY dhe Gërdecin.

Ky shkëputje ka rëndësi, sepse lejon që legjitimiteti politik të ndërtohet jashtë vendit dhe më pas të importohet në Shqipëri. Nuk është diplomaci. Është menaxhim i narrativës.

Dhe ka rëndësi sepse Shqipëria nuk po debaton thjesht për individë. Ajo po vendos për të ardhmen e saj.

Rruga e vendit drejt integrimit evropian varet nga besueshmëria—nga demonstrimi se klasa politike është e aftë për përgjegjësi dhe reforma. Kjo rrugë minohet kur figura me të kaluar të gjatë dhe të pazgjidhur përpiqen të ribrandohen pa dhënë llogari për të shkuarën.

Kjo nuk është një mbrojtje e qeverisë aktuale. Mund të ketë kritika legjitime. Por ekziston një dallim midis konkurrencës politike dhe harresës politike.

Fatmir Mediu, ashtu si Sali Berisha, po përpiqet të ndërtojë një narrativë që e errëson të kaluarën dhe fton shqiptarët—dhe komunitetin ndërkombëtar—të harrojnë:

Të harrojnë pyetjet pa përgjigje.

Dhe në vend të tyre, të pranojnë një imazh të kuruar të lidershipit dhe legjitimitetit.

Shqipëria nuk mund ta përballojë këtë. Një vend që harron të kaluarën nuk ecën përpara—ai përsërit të njëjtat modele të pushtetit dhe pandëshkueshmërisë.