Prodhuesi holandez po përpiqet të hedhë poshtë pretendimet amerikane, shkruan The Economist
Holandezët kanë ushtruar ndikim shumë më të madh sesa do të pritej nga madhësia e vendit të tyre në transferimin e teknologjive që kanë formësuar botën moderne.
Në shekullin XVII, risitë e tyre në financë dhe bujqësi u përhapën në Britani, duke nxitur Revolucionin Industrial dhe zgjerimin e Perandorisë Britanike.
Pjetri i Madh, Cari i Rusisë, studioi teknikat holandeze të ndërtimit të anijeve për të krijuar flotën që e shndërroi Rusinë në një fuqi detare në shekullin XVIII.
Ndërsa në vitet 1970, shkencëtari pakistanez A.Q. Khan vodhi projektet teknike nga një laborator holandez për të nisur programin bërthamor të vendit të tij dhe për të ndihmuar programe të ngjashme në Korenë e Veriut, Iran dhe Libi.
A mund ta ketë ndryshuar sërish ekuilibrin global të fuqisë teknologjia holandeze? Këtë pretendon administrata Trump. Që nga viti 2019, Shtetet e Bashkuara kanë bllokuar eksportin drejt Kinës të makinerive të litografisë me rreze ultravjollcë ekstreme (EUV), të cilat përdoren për prodhimin e gjysmëpërçuesve më të avancuar në botë.
Këto makineri, çipat e prodhuar nga të cilat fuqizojnë modelet më të avancuara të Inteligjencës Artificiale, prodhohen vetëm nga kompania holandeze ASML. Megjithatë, javët e fundit, sekretari amerikan i Tregtisë, Howard Lutnick, e ka vënë kompaninë në një situatë të vështirë, duke i shprehur shqetësimin se një prej këtyre makinerive mund të ketë përfunduar në Kinë.
“E pamundur”, përgjigjet ASML. Kompania më e vlefshme e Europës u ka bërë të ditur autoriteteve amerikane se e di vendndodhjen e saktë të të gjitha 340 makinerive EUV që ka prodhuar, përfshirë 26 që janë nxjerrë jashtë përdorimit. Sipas kompanisë, asnjëra prej tyre nuk ndodhet në Kinë.
Për më tepër, vetëm ASML mund t’i transportojë këto makineri tepër të ndjeshme, të cilat i monitoron edhe në distancë, ndërsa komponentët që dërgon instalohen në fabrikat e klientëve vetëm nga inxhinierët e saj.
“ASML nuk ka dërguar kurrë një makineri EUV në Kinë dhe as ndonjë komponent, modul apo pajisje të projektuar posaçërisht për përdorim në një makineri EUV”, deklaron kompania. Pavarësisht kërkesave të përsëritura, ASML thotë se ende nuk i është paraqitur asnjë provë që të mbështesë pretendimin e z. Lutnick.
Edhe qeveria holandeze, ndonëse e merr seriozisht pretendimin amerikan, po e kundërshton këtë version. Gjatë një vizite në Uashington në fund të qershorit, ministri holandez i Tregtisë, Sjoerd Sjoerdsma, u përpoq të bindte z. Lutnick, zyrtarë të tjerë dhe anëtarë të Kongresit se Holanda zbaton me rigorozitet kontrollet mbi eksportet, përfshirë ato që lidhen me teknologjinë EUV.
Në një intervistë për The Economist më 2 korrik, Sjoerdsma nuk pranoi të jepte hollësi mbi bisedimet lidhur me pretendimin e Lutnick. Megjithatë, ai tha se, për momentin, qeveria holandeze nuk po zhvillon asnjë hetim mbi akuzën amerikane. “Nëse do të kishte çështje për t’u hetuar apo edhe për t’u ndjekur penalisht, sigurisht që do ta bënim”, u shpreh ai.
Mosmarrëveshja varet nga fakti nëse ekziston apo jo ndonjë bazë për pretendimin e z. Lutnick. Edhe pse nuk është bërë publike asnjë provë që ta mbështesë atë, disa persona të informuar mbi çështjen e përshkruajnë si një pretendim “të paverifikuar”, por “jo të pabazë”.
Shumë ekspertë të industrisë e konsiderojnë jashtëzakonisht të pamundur që një makineri e plotë EUV e prodhuar nga ASML të jetë transportuar në Kinë. Megjithatë, disa besojnë se komponentë të lidhur me këto makineri mund të kenë përfunduar atje, ndoshta përmes furnitorëve të vetë ASML-së ose palëve të treta.
Të tjerë mendojnë se çështja lidhet më shumë me eksportin nga ASML drejt Kinës të makinerive më të vjetra të litografisë me rreze ultravjollcë të thellë (DUV) dhe të pjesëve apo të shërbimeve përkatëse, shumica e të cilave nuk mbulohen nga kontrollet e eksportit. Eksportet e lidhura me teknologjinë DUV drejt Kinës përbënin rreth një të tretën e të ardhurave të ASML-së në vitin 2025.
Ndërto ëndrrën tënde
Megjithatë, pas kësaj polemike fshihen mosmarrëveshje shumë më të thella mbi përparimin teknologjik të Kinës dhe mënyrën se si qeveritë perëndimore duhet t’i përgjigjen atij. Çështja nxjerr në pah edhe tensionet e fundit mes administratës Trump dhe shumë prej aleatëve të Shteteve të Bashkuara.
Disa zyrtarë amerikanë e shohin Europën si tepër të butë ndaj Kinës. Nga ana tjetër, shumë qeveri europiane kanë frikë se administrata Trump po dëmton interesat e tyre ekonomike dhe të sigurisë, ndërsa përpiqet të arrijë marrëveshje të favorshme dypalëshe me Kinën.
Disa zyrtarë dhe drejtues kompanish europiane shqetësohen gjithashtu se administrata Trump po ushtron presion mbi ASML dhe kompani të tjera të lidhura me të, për t’i detyruar të zhvendosin një pjesë më të madhe të aktivitetit të tyre në SHBA, me synimin për të forcuar industrinë amerikane të çipave.
Një nga pyetjet kyçe është se sa larg ka arritur Kina në ndërtimin e makinerisë së saj EUV. Reuters raportoi në dhjetor se një ekip ish-inxhinierësh të ASML në Kinë kishte përfunduar një prototip të një makinerie EUV në vitin 2025 dhe po e testonte atë në një laborator të sigurisë së lartë në Shenzhen.
ASML deklaroi se nuk mund të kontrollojë se ku punojnë ish-punonjësit e saj, por theksoi se ata janë të detyruar të respektojnë marrëveshjet e konfidencialitetit dhe se, në disa raste, kompania ka ndërmarrë me sukses veprime ligjore për vjedhje të sekreteve tregtare.
Sipas Reuters, prototipi nuk kishte prodhuar ende çipa funksionalë, por qeveria kineze kishte vendosur si objektiv që ai të ishte në gjendje të prodhonte çipa funksionalë deri në vitin 2028. Shumica e ekspertëve e konsiderojnë këtë afat jorealist dhe mendojnë se Kinës mund t’i duhet edhe një dekadë për të zhvilluar një makineri funksionale EUV. Megjithatë, ata pranojnë se Kina po përparon më shpejt nga sa pritej në zhvillimin e teknologjisë EUV, si edhe të disa teknologjive alternative.
Një tjetër shqetësim i madh për Shtetet e Bashkuara është mënyra inovative se si Kina po përdor teknologjinë DUV. Kompanitë kineze të çipave, si SMIC dhe Huawei, kanë shtyrë në kufijtë maksimalë një teknikë të njohur si “multi-patterning”, e cila u lejon atyre të përdorin teknologjinë DUV për të prodhuar çipa logjikë me dimensione më të vogla se 7 nanometra, shumë pranë nivelit më të avancuar të industrisë. Më parë, çipa të tillë mund të prodhoheshin vetëm me makineritë EUV.
Edhe pse kjo teknikë është më e kushtueshme dhe prodhon më shumë defekte sesa teknologjia EUV, disa ekspertë amerikanë besojnë se ajo mund t’i mundësojë Kinës të prodhojë miliona çipa të avancuar, të nevojshëm për të ngushtuar diferencën me SHBA-në në garën për epërsinë në Inteligjencën Artificiale.
Në Europë, shumë mendojnë se këto rreziqe duhet të balancohen me nevojën për të mbrojtur dhe për të zgjeruar të ardhurat e ASML dhe të gjithë ekosistemit industrial që e rrethon, duke shmangur njëkohësisht masa hakmarrëse nga Kina.
Një nga shtyllat e përgjigjes amerikane është krijimi i një aleance të re të vendeve të përfshira në zinxhirët perëndimorë të furnizimit për Inteligjencën Artificiale. E njohur si Pax Silica, ajo synon të nxisë bashkëpunimin dhe harmonizimin e rregullave në fusha që variojnë nga energjia dhe mineralet kritike deri te prodhimi i avancuar dhe modelet e Inteligjencës Artificiale.
Deri tani, nisma ka marrë mbështetjen e 24 nënshkruesve, përfshirë Bashkimin Europian dhe Holandën, e cila iu bashkua në qershor gjatë vizitës së ministrit të saj të Tregtisë.
Kjo mund ta bëjë më të lehtë ndarjen e teknologjive më të avancuara mes vendeve me të njëjtat qëndrime strategjike dhe harmonizimin e kontrolleve të eksportit që lidhen me sistemet EUV.
Nisma amerikane që shkakton më shumë ndasi është MATCH Act, një projektligj i paraqitur në prill me mbështetje dypartiake.
Ai nuk do të ndalonte vetëm shitjen e makinerive DUV drejt Kinës, por do të kufizonte edhe ofrimin nga ASML të shërbimeve të mirëmbajtjes, pjesëve të këmbimit dhe mbështetjes softuerike për qindra makineri DUV që ndodhen tashmë atje.
Gjithashtu, projektligji do t’u jepte Holandës dhe vendeve të tjera 150 ditë për të harmonizuar kontrollet e tyre me ato të SHBA-së, përndryshe do të përballeshin me masa sipas Foreign Direct Product Rule.
Ky rregull i shtrin kontrollet amerikane të eksporteve edhe mbi produkte të huaja, prodhimi i të cilave përfshin teknologji me origjinë amerikane. Në rastin e ASML-së, kjo do ta detyronte kompaninë të zbatonte kërkesat amerikane ose të përballej me gjoba të rënda dhe masa të tjera ndëshkuese.
Mbështetësit e nismës thonë se masa të tilla janë të domosdoshme, duke pasur parasysh rëndësinë për sigurinë kombëtare.
“Unë nuk e mbështes idenë që kompanive t’u kërkohet me mirësjellje të mos e bëjnë këtë. Mbështes që kjo të shpallet e paligjshme”, thotë Gregory Allen, ish-drejtor i strategjisë në Joint AI Centre të Pentagonit, i cili tani drejton një kompani këshillimi.
Holanda dhe disa vende të tjera nuk pajtohen me këtë qasje. MATCH Act është “vërtet për të ardhur keq nga këndvështrimi ynë”, thotë z. Sjoerdsma.
Ai shpreh shqetësim të veçantë për kërcënimin që ligji amerikan të zbatohet edhe ndaj kompanive holandeze dhe të vendeve aleate. “Ne besojmë se çdo shtet duhet të vendosë vetë se çfarë teknologjie duhet të zhvillojnë kompanitë e tij dhe çfarë rreziqesh për sigurinë mund të sjellë ose jo ajo”, – thotë ai.
Një arsye tjetër për skepticizmin e qeverisë holandeze është kundërshtia mes kërkesës për të kufizuar eksportet e makinerive më të vjetra DUV dhe vendimit të administratës Trump për të lejuar eksportin drejt Kinës të çipave të Inteligjencës Artificiale H200 të Nvidia. Këta çipa mund të prodhohen vetëm me disa nga makineritë më moderne EUV.
Z. Sjoerdsma u përball me negociata po aq të vështira edhe gjatë vizitës së tij në Kinë këtë javë. Pekini e ka dënuar MATCH Act dhe ka miratuar rregullore që i japin të drejtën të ndëshkojë kompanitë e huaja që respektojnë sanksionet ose kontrollet amerikane të eksportit.
Holanda po përballet tashmë me pasojat e vendimit të saj të shtatorit për të marrë nën kontroll Nexperia, një prodhues holandez çipash në pronësi kineze, për të penguar zhvendosjen e aktivitetit të tij në Kinë.
Si kundërpërgjigje, qeveria kineze bllokoi eksportet e Nexperia nga Kina, duke shkaktuar ndërprerje serioze në zinxhirët e furnizimit të prodhuesve europianë dhe japonezë të automobilave.
Polemika mbi pretendimin e z. Lutnick mund të zbehet, veçanërisht nëse SHBA nuk paraqet prova. Megjithatë, kjo është vetëm një nga përplasjet e para në betejën shumë më të madhe për kontrollin e teknologjive kyçe të Inteligjencës Artificiale. Nuk do të jetë hera e fundit që ASML dhe teknologjia e saj do të gjenden në vijën e zjarrit të rivalitetit mes fuqive të mëdha.
Monitor.al
