Ka libra që nuk plaken, sepse shoqëritë vazhdojnë të përsërisin gabimet për të cilat ata paralajmëruan. 1984 i George Orwell-it dhe Fahrenheit 451 i Ray Bradbury-t janë dy prej tyre. Të shkruar në kohë dhe rrethana të ndryshme, të dy romanet përshkruajnë një rrezik që sot duket më pak fantastik se kurrë: krijimin e një shoqërie ku individi humbet aftësinë për të menduar në mënyrë të pavarur.
Orwell na paraqet një botë ku pushteti kërkon të kontrollojë jo vetëm veprimet, por edhe mendimet. E vërteta ndryshohet sipas interesit të atyre që qeverisin, e kaluara rishkruhet dhe mbikëqyrja bëhet pjesë e përditshmërisë. Në këtë univers, frika është instrumenti kryesor i bindjes. Njeriu nuk duhet thjesht të bindet; ai duhet të mos ketë më mundësi të dallojë të vërtetën nga gënjeshtra.
Bradbury, nga ana tjetër, paraqet një formë kontrolli më të heshtur. Në Fahrenheit 451, librat digjen dhe zjarrfikësit nuk shuarin më zjarre, por i ndezin ato. Megjithatë, shqetësimi më i madh nuk është vetëm ndalimi i librave. Është fakti se shoqëria ka humbur dëshirën për t’i lexuar. Njerëzit janë të zhytur në argëtim të vazhdueshëm, në ekrane dhe në një lumturi artificiale që nuk lë hapësirë për pyetje, reflektim apo kundërshtim.
Këtu qëndron dallimi thelbësor mes dy autorëve: te Orwell-i, pushteti e detyron njeriun të heshtë; te Bradbury, shoqëria arrin në një pikë ku njeriu nuk ndien më nevojën të flasë. Njëri paralajmëron për diktaturën e frikës, tjetri për diktaturën e shpërqendrimit. Dhe ndoshta rreziku më i madh lind kur këto dy forma bashkëjetojnë.
Në romanin e Bradbury-t, Guy Montag fillon të dyshojë në botën ku jeton pas një pyetjeje të thjeshtë nga Clarisse: “A je i lumtur?”. Një pyetje që duket e zakonshme, por që trondit një njeri të mësuar të jetojë pa reflektuar. Ajo e detyron të shohë se jeta e tij është mbushur me zhurmë, por është bosh nga kuptimi. Ky moment është domethënës edhe për shoqërinë tonë: ndonjëherë, rreziku nuk fillon kur dikush na ndalon të mendojmë, por kur ne nuk e pyesim më veten nëse ajo që jetojmë, dëgjojmë dhe besojmë është vërtet e jona.
Në këtë pikë, Fahrenheit 451 takohet edhe me Brave New World të Aldous Huxley-t. Nëse Orwell-i e imagjinonte kontrollin përmes frikës, Huxley paralajmëronte për një shoqëri që mund të kontrollohet përmes kënaqësisë. Nuk është gjithmonë e nevojshme t’i heqësh njeriut lirinë me forcë, nëse mund ta bësh atë të mos e kërkojë më. Një individ i argëtuar vazhdimisht, i mbingarkuar me informacion dhe i mësuar të konsumojë pa reflektuar, mund të bëhet po aq i bindur sa një individ i frikësuar.
Kjo është një prej pyetjeve më të rëndësishme të kohës sonë: a jemi vërtet më të informuar, apo thjesht më të ekspozuar ndaj informacionit? Jetojmë në një epokë ku lajmet qarkullojnë në sekonda, por e vërteta shpesh humbet mes titujve sensacionalë, propagandës, opinioneve të pakontrolluara dhe përmbajtjeve që synojnë vetëm të tërheqin vëmendjen. Algoritmet na ofrojnë gjithnjë e më shumë atë që na pëlqen të shohim, duke rrezikuar të na mbyllin në bindjet tona ekzistuese. Kështu, debati zëvendësohet nga reagimi, analiza nga paragjykimi dhe mendimi kritik nga përsëritja.
Kjo nuk është vetëm çështje teknologjie. Është edhe çështje politike.
Në shumë vende të botës, propaganda, polarizimi dhe manipulimi i informacionit janë kthyer në mjete të rëndësishme të betejës për pushtet. E vërteta shpesh trajtohet si pronë e palëve politike, ndërsa institucionet, mediat dhe qytetarët gjykohen jo sipas përgjegjësisë që mbajnë, por sipas kampit ku bëjnë pjesë. Në një klimë të tillë, qytetari rrezikon të mos jetë më pjesëmarrës në demokraci, por spektator i një konflikti të pafund politik.
Edhe Shqipëria nuk është e përjashtuar nga ky realitet. Polarizimi i thellë politik, debatet publike të përqendruara te përplasja personale, ndikimi i interesave politike dhe ekonomike në hapësirën mediatike, si dhe përhapja e informacionit të pakonfirmuar e vështirësojnë krijimin e një opinioni të pavarur. Shpesh, diskutimi publik nuk përqendrohet te cilësia e politikave, përgjegjësia institucionale apo rezultatet konkrete, por te mbrojtja ose sulmi ndaj një force politike.
Në këtë klimë, qytetari rrezikon të bëhet pjesë e një gare për të pasur të drejtë, në vend që të kërkojë të vërtetën. Ai mund të dënojë gabimin e kundërshtarit, por të justifikojë të njëjtin gabim kur vjen nga pala që mbështet. Kjo është një nga format më të rrezikshme të dobësimit të demokracisë: jo vetëm manipulimi nga lart, por edhe gatishmëria jonë për të pranuar manipulimin kur ai përputhet me bindjet tona.
Një shoqëri demokratike nuk matet vetëm me ekzistencën e zgjedhjeve, partive apo mediave. Ajo matet edhe me aftësinë e qytetarëve për të kërkuar llogari, për të kundërshtuar pushtetin dhe për të mos e konsideruar asnjë institucion apo individ mbi kritikën. Liria e shprehjes ka vlerë të kufizuar nëse nuk shoqërohet me lirinë për të menduar dhe me guximin për të vënë në dyshim atë që na paraqitet si e vërtetë.
Këtu bëhet i rëndësishëm edhe paralajmërimi i Nietzsche-s për “njeriun e fundit”: individin që zgjedh rehatinë përpara sfidës, sigurinë përpara lirisë dhe kënaqësinë e menjëhershme përpara kërkimit të kuptimit. Ai nuk është domosdoshmërisht i shtypur. Përkundrazi, mund të ndihet i kënaqur me një jetë ku nuk i kërkohet të mendojë më thellë. Por një shoqëri e përbërë nga individë që nuk duan të shqetësohen, nuk mund të jetë një shoqëri që zhvillohet.
Sokrati, shekuj më parë, e kishte lidhur jetën njerëzore me rëndësinë e vetëpyetjes. Një jetë pa reflektim humbet një pjesë thelbësore të kuptimit të saj. Në këtë kuptim, pyetja e Clarisse-s në romanin e Bradbury-t është më shumë se një moment letrar: është një ftesë për të mos e pranuar realitetin si të mirëqenë.
Në fund të Fahrenheit 451, Montag takon njerëz që kanë zgjedhur të ruajnë librat duke i mësuar përmendësh. Ata bëhen bartës të një kujtese që pushteti nuk mund ta zhdukë lehtësisht. Ky përfundim na kujton se dija nuk është thjesht grumbull informacioni. Ajo është kujtesë, gjykim, përvojë dhe aftësi për të dalluar atë që është e drejtë nga ajo që na kërkohet të pranojmë.
Orwell dhe Bradbury nuk na paralajmërojnë vetëm për një të ardhme të largët. Ata na kërkojnë të shohim me kujdes të tashmen. Sepse liria mund të humbasë si nga frika për të folur, ashtu edhe nga mungesa e dëshirës për të menduar. Dhe nëse një shoqëri pranon të mos pyesë, të mos lexojë, të mos kundërshtojë dhe të mos kërkojë llogari, atëherë nuk ka nevojë që dikush t’ia djegë librat.
Ajo do të ketë mësuar t’i harrojë vetë.
Ndoshta ky është paralajmërimi më i fortë i të dy romaneve: pushteti bëhet më i rrezikshëm jo vetëm kur arrin të kontrollojë atë që mendojmë, por kur arrin të na bindë se nuk ia vlen më të mendojmë.
Referenca bibliografike
- Bradbury, Ray. Fahrenheit 451. 1953.
- Orwell, George. 1984 (Nineteen Eighty-Four). 1949.
- Huxley, Aldous. Brave New World. 1932.
- Nietzsche, Friedrich. Thus Spoke Zarathustra (Kështu foli Zarathustra). 1883–1885.
- Plato. Apology (Apologjia e Sokratit). Vepër e shkruar në shekullin IV p.e.s.
j.l./ dita
