E megjithatë… Alfabeti nuk ka nevojë për dyshkronjëshat!!!

(Një përgjigje për shkrimin “Shqipja dhe Bashkimi Evropian” të Agim Vincës)

Prof. Aristotel Spiro

Lexova me shumë vëmendje shkrimin “Shqipja dhe Bashkimi Evropian” të  Agim Vincës, botuar më 10 dhjetor 2022 në gazetën “Dita”, ku kundërshtohet mendimi që kam shfaqur vazhdimisht në lidhje me dyshkronjëshat e shqipes, domethënë se ata nuk mund të quhen shkronja të thjeshta dhe për këtë arsye nuk e kanë vendin në alfabet.

Autori është i njohur si poet e shkrimtar dhe si studiues e kritik letrar. Fakti që nuk është gjuhëtar sigurisht nuk ia privon aspak të drejtën të shprehet për çështje të gjuhës. Aq më pak për alfabetin.

Çka do të mund të më lumturonte prej artikullit të A. Vincës është se nuk merret me anën gjuhësore të argumenteve të mia kundër dyshkronjëshave, por me pjesën argumentuese kulturore, që synon ta ngrejë alfabetin e shqipes me alfabetet e gjuhëve “kryesore” evropiane, që nuk i përmbajnë dyshkronjëshat, trishkronjëshat a katërshkronjëshat.

Argumentet e mia gjuhësore kundër pranisë së dyshkronjëshave në alfabet nuk i ka kundërshtuar deri më sot asnjë gjuhëtar, veç Rami Memushajt. Këtyre kundërshtimeve u jemi përgjigjur dhe i kemi sqaruar në kohën e duhur, prandaj nuk është vendi këtu që t’i shqyrtojmë përsëri. Po mjaftohemi duke përmendur shkurt se alfabeti i çdo gjuhe përfshin vetëm grafemat e saj dhe analiza grafematike e shkrimit shqip i përjashton automatikisht dyshkronjëshat (grafemat e përbëra). Drejtësinë e kësaj analize e provon fakti që sistemi shkrimor i shqipes nuk preket asnjë fije, domethënë vlera kombinatore fonetike e dyshkronjëshave nuk ndryshon dhe ata përdoren në shqip sipas shprehive ekzistuese të përdorimit.

A. Vinca merret me atë pjesë të argumentimit tonë të quajtur analogjik. Zakonisht, argumentet analogjike përdoren për ta paraqitur sa më thjeshtë e më kuptueshëm mendimin, meqenëse u referohen fakteve apo sendeve të njohura. Por në rastin e përgjigjes së A. Vincës ato kanë shërbyer si shkas për të kundërshtuar. E këtu ai thërret në ndihmë disa shembuj gjuhësh të tjera evropiane, që mund ta ndihmonin.

Disa prej këtyre krahasimeve ia vlen të merren parasysh, ndërsa disa të tjera nuk ia vlen të merren, meqenëse analogjia nuk konstatohet në to.

I tillë është, për shembull, krahasimi që ai bën me gjuhët greke, serbe, rumune apo bullgare ose maqedonase, alfabetet e të cilave nuk përmbajnë asnjë dyshkronjësh. Përmendja e alfabeteve të këtyre gjuhëve shkon në të mirë të argumenteve tona dhe flet për të kundërtën e saj që mundohet të mbrojë A. Vinca.

Përsa i përket krahasimit me kroatishten, ia vlen ta sqarojmë se si qëndron puna. Ne kemi bindjen se dyshkronjëshat që përdoren në alfabetin kroat janë një reminishencë e periudhës kur kroatishtja njihej si një gjuhë e vetme së bashku me serbishten dhe quhej me një emër “serbokroatishte”. Dhe në një gjuhë që shkruhet me dy skripte (alfabete) paralele përkatësia grafematike është e domosdoshme: vendosen pranë e pranë versioni latin dhe ai cirilik. Po ndërsa alfabeti i serbokroatishtes (tash i serbishtes) është grafematikisht pa asnjë të metë, vetëm me shkronja të thjeshta, alfabeti latin i kroatishtes përmban tre dyshkronjësha (nj, lj, dž). Kjo e bën kroatishten të ketë të njëjtin “hall” me shqipen, edhe pse në përmasa më të vogla, nuk justifikohen dyshkronjëshat në alfabetin e kësaj gjuhe. Ashtu siç nuk justifikohet dyshkronjëshi <ch> në alfabetin e çekishtes apo edhe dyshkronjëshi <ij> në alfabetin e hollandishtes. Pavarësisht respektit që kemi për gjuhët dhe kulturat e këtyre popujve, analiza grafematike na dëshmon një gjë të thjeshtë: që kombinimet e shkronjave të alfabetit, “shkronjat” dyshe, treshe apo katërshe nuk e kanë vendin në alfabet. Sigurisht, nuk është puna jonë t’u themi kroatëve, çekëve apo hollandezëve se çfarë duhet të bëjnë me gjuhën e tyre, edhe pse kemi bindjen që, edhe në mos pastë qenë i njohur si problem deri tani, do të vijë koha që do të njihet si i tillë, do të diskutohet dhe do të zgjidhet.

Një bashkësi gjuhëtarësh dhe sidomos elita kulturore e një vendi duhet të kenë guximin të emancipohen dhe të pranojnë të vërtetën shkencore. Një të vërtetë shkencore që çon në heqjen e anomalisë grafematike, siç është puna e dyshkronjëshave në alfabet. Një akt i tillë do të sillte mjaft të mira, sepse do t’u jepte fund mendimeve joshkencore të tilla sikur tingulli është i barabartë me shkronjën, sikur parimi themelor i drejtshkrimit shqip është parimi fonetik, sikur një shkronje i korrespondon një fonemë (e jo një allofon) etj. Ndërsa nxënësit nuk do të kishin asnjë problem me abetaren; përkundrazi do ta kuptonin më mirë se shkrimi është një “lojë” që funksionon me rregullat e veta.

Lajmi i mirë është se unë nuk jam i vetmi studiues që e kam ngritur një gjë të tillë. Dyshimi është hedhur, siç e dini, që në Kongresin e Manastirit (1908), por është shprehur, edhe pse me gjysmë zëri, edhe në Kongresin e Drejtshkrimit (1972). Lexoni në aktet e këtij Kongresi dhe do ta shihni. Por mendime dhe argumente kundër pranisë së dyshkronjëshave në alfabet janë shprehur edhe më vonë në fillim të këtij shekulli. Ndoshta unë jam i vetmi që e kam kundërshtuar me më shumë vendosmëri. Dhe jam i bindur se me këtë i bëj një shërbim shumë të mirë shqipes.

Gjithmonë në kuadrin e argumentimit analogjik, unë mund të sjell një shembull domethënës nga popujt hispanofonë. Alfabeti spanjoll përmbante për disa shekuj me radhë edhe dyshkronjëshat <ch>, <ll>, ndërsa trajtohej si shkronjë e veçantë edhe kombinimi <rr>, pak a shumë si në shqip. Në nëntor 2010 me vendim të Akademisë Mbretërore të Spanjës dyshkronjëshat u hoqën përfundimisht nga alfabeti spanjoll (https://www.rae.es/espanol-al-dia/exclusion-de-ch-y-ll-del-abecedario). Ky vendim u pranua nga gjithë shtetet hispanofone të Botës. Ky vendim i ka pasur edhe kontestuesit dhe kundërshtarët e vet. Mjaft intelektualë politikanë, shkrimtarë e poetë e kundërshtuan, duke kujtuar se dyshkronjëshat do të zhdukeshin nga alfabeti spanjoll. Por, natyrisht, asgjë e tillë nuk ndodhi.

Një shqetësim të tillë vërej edhe në reagimin e studiuesit letrar dhe autorit të njohur Agim Vinca. Krijohet përshtypja sikur një alfabet shqip pa dyshkronjësha është një “xanxë” e studiuesit, që i sjell “kokëçarje” kulturës shqiptare.

Ne nuk bëjmë propozim të hiqen dyshkronjëshat. Ne konstatojmë se alfabeti objektivisht nuk ka dyshkronjësha. Alfabeti përmban vetëm shkronjat e thjeshta. Gjuha e shkruar përdor dyshkronjëshat.

Me një alfabet pa dyshkronjësha asnjë tronditje nuk do të ndodhë. Njerëzit do të vazhdojnë të shkruajnë njësoj si më parë, por kultura shqiptare, gjuha shqipe, me alfabetin e saj të vërtetë prej grafemash / shkronjash të thjeshta, do të fisnikërohet më shumë dhe do të qëndrojë krah për krah alfabeteve të gjuhëve më prestigjioze të Evropës.

Shqipëria synon të hyjë në Bashkimin Evropian, atje ku i takon gjeopolitikisht. Është domethënëse që aktin e parë proevropian shqiptarët e kryen në Kongresin e Manastirit, kur vendosën të përdorin afabetin latin. Është në nderin dhe dinjitetin e tyre që t’i prezantohen Evropës dhe Botës edhe formalisht me alfabetin e vërtetë, pa dyshkronjëshat, ashtu siç bëjnë gjithë popujt me një traditë kulturore të konsoliduar dhe me të tashme kulturore moderne.

Bashkimi Evropian i ka vënë disa kushte Shqipërisë që ta pranojë në gjirin e vet: forcimi i shtetit ligjor, lufta kundër korrupsionit etj. etj. Por asnjëherë nuk i ka vënë ndonjë kusht për dyshkronjëshat e alfabetit. Nuk ka për të pasur ndonjëherë ndonjë kusht të tillë. Është në nderin e bashkësisë akademike shqiptare që ta zgjidhë vetë këtë çështje. Është në nderin e gjuhëtarëve, shkencëtarëve, intelektualëve të Shqipërisë dhe Kosovës dhe viseve shqiptare të Maqedonisë së Veriut që të bëjnë këtë kapërcim emancipues intelektual.

Merita e marrjes së vendimit përfundimtar i takon Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës. Kështu do t’i jepet fund një herë e mirë një anomalie shekullore.

Çdo kontestim për mospraninë e dyshkronjëshave në alfabet me pretekstin e mbrojtjes së një tradite na kujton dashur pa dashur gjyqin ndaj Galileo Galilei në Mesjetë lidhur me çështjen e rrotullimit ose jo të Tokës rreth Diellit. Sikundër Toka vetiu lëviz rreth Diellit, ashtu edhe alfabeti e kryen më së miri punën e vet pa dyshkronjëshat. E në shembullin e dijetarit të madh italian (Eppur si muove!), ne themi me bindje: “E megjithatë… dyshkronjëshat nuk e kanë vendin në alfabet!”.