Shënim i redaksisë:
Ky pasazh thellësisht ironik është shkruar nga Karl Marx dhe është marrë nga vepra e tij “Teoritë e Mbivlerës” (Theorien über den Mehrwert), Pjesa I. Në këtë pjesë (e cila shpesh njihet në literaturën ekonomike dhe sociologjike si “Apologjia e Krimit” ose “Krimbi i Dobishëm”), Marksi përdor sarkazëm të hollë për të goditur ekonomistët e kohës së tij (veçanërisht ata që ndiqnin verbërisht teoritë e dobishmërisë dhe ndarjes së punës).
Nëse dikush e lexon këtë fragment pa kontekst, mund të mendojë gabimisht se Marksi po thotë që krimi është realisht “i mirë” për shoqërinë. Në të vërtetë, qëllimi i tij është krejt tjetër. Marksi po tregon se si, sipas logjikës absurde të ekonomisë politike borgjeze, çdo gjë që qarkullon para dhe krijon vende pune quhet “produktive”.
Ai thotë: nëse ju thoni se çdo gjë që krijon punë është e dobishme, atëherë sipas logjikës suaj, edhe krimineli është një bamirës i madh ekonomik, sepse pa të nuk do të kishim gjykata, polici, bravëprodhues, avokatë, shkrimtarë romanesh policore, etj.
Ai nxjerr në pah se si ky lloj sistemi komercializon çdo aspekt të jetës, duke e kthyer edhe fatkeqësinë njerëzore (krimin) në industri fitimprurëse, ose “degë të prodhimit”.
Përkthimi në shqip që ka sjellë Arbër Zaimi arrin të ruajë plotësisht tonin satirik dhe analitik të Marksit. Zaimi e ka shoqëruar me shënimin e shkurtër: “Marksi e ka parashikuar videon e sotme te Rames: keqberja eshte ekonomi, krimi eshte biznes”
Është paralelizëm i gjetur. Kush “argumenton” sot me fjalë apo vepra se krimi, paratë e pista, kanabizimi, trafiku drogës, korrupsioni, nëse “futen në ekonomi”, nxisin konsumin, ndërtojnë kulla, rezorte, mbajnë hapur biznese dhe në fund të fundit “gjenerojnë rritje ekonomike”, nuk po bën gjë tjetër veçse po aplikon ekzaktësisht atë logjikë cinike që Marksi denonconte dy shekuj më parë.
Dallimi i vetëm (dhe këtu qëndron gjithë tragjikomedia) është që Marksi e shkroi si sarkazëm. Ai e përdori këtë argument për të treguar se sa absurde, amorale dhe e degraduar është “logjika” e cila mat çdo gjë vetëm me qarkullim parash, pa pyetur se nga vijnë ato para dhe çfarë pasojash sjellin në moralin e shoqërisë dhe më pas në territor apo pasuri publike.
Ajo që për Marksin ishte një karikaturë për të poshtëruar sistemin, për politikën e sotme është manual i mirëfilltë operimi. Krimi nuk shihet si anomali që duhet shfarosur, por si “degë e prodhimit”. Kjo tregon sa aktuale mbetet ajo faqe libri për këtë lloj “zhvillimi”, ku kufiri mes investitorit dhe kriminelit është shkrirë.
Megjithëse dorëshkrimi doli për herë të parë nga sirtarët dhe u botua (midis viteve 1905–1910), Marksi i shkroi këto rreshta midis viteve 1862–1863, pra rreth 163–164 vjet më parë.
Kjo periudhë kaq e gjatë dëshmon se si dinamikat e pushtetit dhe ekonomisë që riciklojnë “keqbërjen” në biznes nuk kanë ndryshuar asnjë milimetër në thelbin e tyre, pavarësisht epokave apo sistemeve.
Më poshtë pjesa nga Marksi e sjellë në shqip nga Arbër Zaimi:
“…Filozofi prodhon ide, poeti poema, kleriku predikime, profesori ligjërata, e kështu me radhë. Krimineli prodhon krime. Po ta shqyrtojmë pak më hollësisht lidhjen e kësaj dege të prodhimit me shoqërinë si të tërë, mbase i heqim qafe shumë paragjykime. Krimineli në fakt nuk prodhon vetëm krime, po edhe kodin penal, e bashkë me të edhe profesorin që jep leksione për kodin penal, madje edhe librin ku profesori përmbledh leksionet për t’i çuar në tregun e përgjithshëm si “komoditete”. Kjo sjell një farë shtimi të pasurisë kombëtare, fenomen krejt i ndarë ky prej vetëpërmbushjes personale që botimi i librit mund t’i sjellë vetë autorit.
Veç kësaj krimineli prodhon gjithë policinë e gjykatat e krimeve, gardianët, gjyqtarët, xhelatët, juritë etj.; e të gjitha këto janë linja të veçanta biznesi që formojnë secila shumë kategori të ndarjes shoqërore të punës, zhvillojnë aftësi të ndryshme te njerëzit që punojnë në to, krijojnë nevoja të reja dhe mënyra të reja për t’i përmbushur ato. Vetëm tortura përshembull, është bërë shkas për sa e sa shpikje mekanizmash gjeniale dhe ka vënë në punë sa e sa prodhues të respektuar që të prodhohen instrumentat e saj.
Krimineli prodhon edhe mbresa, pjesërisht morale e pjesërisht tragjike, sipas rastit, e kësisoj na “shërben” duke ngjallur ndjenjat morale dhe estetike të publikut. Pra ai nuk prodhon vetëm leksione kriminalistike dhe kodet penale, por edhe art, letërsi, novela, madje edhe tragjedi, siç na tregojnë jo vetëm “Schuldi” i Müllnerit apo “Die Räuberi” i Schillerit po edhe “Edipi” dhe “Rikardi i Tretë”.
Krimineli thyen monotoninë dhe sigurinë e përditshme të jetës borgjeze. Kësisoj ai trazon ujërat e ndenjura e s’i lë të qelben dhe bën të lindë ai tensioni i parehatshëm dhe ajo zhdërvjelltësia pa të cilat edhe mamuzet e konkurrencës do të topiteshin. Kësisoj ai stimulon forcat produktive.
E teksa krimi e largon prej tregut të punës një pjesë bjerrakohëse të popullatës, duke zvogëluar kësisoj konkurrencën mes punëtorëve – e në një farë mase duke parandaluar zvogëlimin e rrogave nën minimum – beteja kundër krimit punëson një pjesë tjetër të popullatës.
Kështu pra krimineli vjen si një “kundërpeshë” natyrore që korrigjon disi balancën në shoqëri dhe hap një perspektivë të gjerë zanatesh “të dobishme…”
Karl Marx – Teoritë e Mbivlerës, Pjesa I, fq. 387-388
