“U thashë, tri gjëra s’i bëj dot, të spiunoj, të jem homoseksual dhe të vjedh”, rrëfimi për Spaçin: “Kujtoja se fajin e kish komunizmi, por…”

Në këtë intervistë nga arkiva që ribotohet me shkurtime, Maks Velo, piktor, shkrimtar dhe arkitekt, hapet pa rezervë për një nga përvojat më dramatike të jetës.

Velo reflekton mbi Shqipërinë e kaluar dhe duke marrë në konsideratë ndikimin e periudhave historike, mungesën e dashurisë për punën dhe lidhjet kulturore që formësuan, sipas tij, shoqërinë shqiptare.

Velo u arrestua në 1978 dhe u dënua me 10 vite burg për “agjitacion e propagandë”. Nga hapja e dosjeve pas 90, u zbulua se u denoncua nga ish-gruaja, vjehrra dhe miqtë e tij.

Ndër akuzat ndaj tij ishin ndikimi nga filozofia perëndimore dhe formalizmi në art. Burgimin e vuajti në burgun famëkeq të Spaçit.

U lirua nga burgu në janar 1986. Është autor i një sërë botimesh si: “Kokëqethja”, “Palltoja e burgut”, “Thesi i burgut”, “Paralele për arkitekturën”, “Kohë antishenjë” etj. Krijoi në disa gjini të artit: pikturë, prozë, poezi, publicistikë. Ishte i angazhuar në çështje të aktualitetit shqiptar.

U nda nga jeta në Tiranë në 7 maj 2020 në moshën 84 vjeçare

Z.Velo, cila është ndryshimi i kampeve dhe burgjeve?

Në fillim nuk ishin kështu; burgjet në 1947, ‘48 dhe ’50-të, ishin vetëm politike. Pastaj filluan që të fusin modelin e kampeve të Siberisë, ku nuk futeshin vetëm këta njerëz, por futeshin edhe vrasës ordinerë. Prandaj, unë kam kërkuar vazhdimisht të hapen dosjet dhe dosjet e të dënuarve dhe të shihen, sa janë politikë puro dhe sa janë hajdutë.

Për shembull, vriste ai në veri dhe kalonte kufirin në Jugosllavi dhe e kthenin jugosllavët, siç është ekstradimi sot, dhe e dënonin 8 vjet për vrasjen dhe 8 vjet, për arratisjen, si edhe me bashkim nenesh, 16, dhe e sillnin sit ë burgosur politik. Ky nuk kishte asnjë lidhje me politikën. Kishte një numër pafundësisht të tillë.

Ishin të dhunshëm në burg?

Sigurisht. Më kanë vjedhur gjithë ato gjëra. Në këtë rast policia ishte shumë më e mirë se sa këta. Njëherë njëri donte të më hidhte në furnelë, një kuksian. Me hodhi, më shtyu, por u kapa mbas vagonit.

Pse?

Sepse na vunë të punonim të dyve në një nivel. Nivel quhej kur e hidhje materialin poshtë dhe pastaj dilte e ishte një hinke e madhe 60 metra e thellë, ku hidheshin materialet. Në këtë rast, këta shikonin njerëzit dhe i analizonin. Ata i kishin thënë që ky artist, njeri i butë, njeri qytetar dhe t’i vëre përfund?! Dhe ai më tha mua: Do t’i bësh ti të gjitha, edhe unë do të rri! Si? – i thashë unë.

Këtu ishte problemi. Unë nuk pranova, atëhere u konfliktuam, vajta në zyrën teknike dhe më thanë jo, do vazhdosh. Ne vagonin e hiqnim të dy dhe kur shkova te furnela, ai më shtyu me gjithë vagon dhe u kapa në vagon. E dola pastaj dhe u zumë me kandilat, më çau. Pastaj shkova te komandanti i kampit, Meto Kondi, dhe ai i ardhur dhe e hoqën.

Burgjet shqiptare, një realitet shumë i dhimbshëm, por edhe shumë pak i dokumentuar më pas…

Është shumë e dhimbshme. Të paktën të kishim mbajtur Spaçin dhe ishte e mundshme.

Do të ishte më mirë t’i kemi dhe të kujtojmë apo t’i harrojmë?

Jo, duhet t’i kujtojmë, se gjithë bota i kujton, se po të ishte kështu bota perëndimore, gjermanët do t’i kishin zhdukur kampet. Po ato mbahen për t’u bërë më të mirë. Prandaj mbahen, që kjo t’i shërbejë kujtesës. Kujtesa është gjithmonë një fenomen, që pastron.

A ju duket se kujtesa na ka lënë pak në këtë drejtim?

Por, ne i bëjmë me qëllim, nuk na lë kujtesa. Por ne e lëmë kujtesën rrugës dhe ecim përpara, sepse duam të bëjmë të tjera.

Ne folëm për realitetin e burgjeve, por një realitet kaq i trishtueshëm ka qenë edhe post-burgu apo jo?

Në janar ‘86 u lirova. Tri ditë para lirimit, më thirrën tre oficerë të Sigurimit, ishte hera e shtatë, e sigurisht më ofruan që të bashkëpunoj dhe unë nuk pranova. Dhe nëse unë do bashkëpunoja dhe m’i thanë të gjitha. Më thanë: “e dimë që je dënuar kot”. Ma thanë vetë, pasi kisha mbaruar burgun.

Nëse do të bashkëpunosh, do të kthejmë arkitekt, do të japim pafajësinë, do të shpërblejmë. Etj., etj. Unë i thashë këtë gjë: “Unë tre gjëra në jetë nuk i bëj dot, të spiunoj, të jem homoseksual dhe të vjedh”. Po të isha se do ta kisha bërë deri tani, se kjo është hera e shtatë, edhe jua përmenda.

Nuk reaguan dhunshëm?

Jo. U munduan për një orë të më bindnin. Por, në fund, pastaj, më thanë me qetësi, se; “do shkosh punëtor gjithë jetën”. Dhe kur dola, më nisën tek Abrazivi me kategorinë e parë dhe duke shkelur ligjin e shtetit. Sepse edhe kur dërgoheshin për riedukim, kuadrot e lartë, çoheshin me kategorinë më të lartë.

Ç’bëje tek Abrazivi?

Punëtor. Mbaja thasët.

Për sa vjet keni punuar atje?

Deri në korrik të 1991.

Pra, për 5 vjet keni punuar punëtor. Si qëllonte, si ishte jeta e një ish-të burgosuri; dilte nga burgu në liri, a kishte përçmim, a kishte diferencime?

Po. Të gjithë të bënin sikur të ishe një fantazmë. Domethënë, një copë ajri, që lëvizte dhe nuk të shihnin fare. Kështu, edhe pastaj, mbas ’91-it, u përqendrua vëmendja, u hapën edhe buzëqeshjet, edhe dashuritë.

Mund të ma shpjegoni pak më mirë këtë, se ç’domethënë që ishit një fantazmë që nuk…?

Domethënë, të shikojë rrugës, e asnjeri nuk të shihte.

Bënin sikur nuk shihnin?

Po, sigurisht.

A ju ka qëlluar ndonjë mik i afërt, që nuk ju ka folur…?

Të gjithë.

A ka pasur elita reale Shqipëria, para viteve ’90-të dhe a ka pasur një jetë të dyfishtë?

Tani elitë ka gjithmonë. Domethënë, edhe në një shoqëri primitive, ku janë fare primitive, si në Afrikë, ka një elitë. Kështu që, e kishte një elitë dhe, për shembull, unë kisha mik mjaft të afërt, Skënder Luarasin, që ishte një njeri i mençur, një njeri që të frymëzonte.

Pra, kishte një elitë, nuk ishte problemi që nuk kishte elitë. Problemi ishte, se kjo elitë ishte shumë e trembur, shumë e deformuar, këtu ishte problemi. Kishte një reformacion, domethënë, që kishte një pjesë që rezistonte në heshtje dhe kishte një pjesë që tradhtonte veten.

Ju keni qenë nga ata njerëz, që keni aspiruar të dilni përtej asaj shoqërie ku jetoni. Një shoqëri diktatoriale, jo e lirë. Tani që kemi dalë në një shoqëri të ndryshme nga ajo – që në fund të fundit mbështetet mbi lirinë. A ndjeheni i zhgënjyer nga kjo shoqëri, apo keni besuar një ëndërr reale, një ëndërr që vlente…?

Unë mendoja se fajin e kishte komunizmi. Jo vetëm komunizmi. Dua të them se, nuk ishte komunizmi që na çoi në atë gjendje, ishte para komunizmit, ishte 500 vjet Turqi, këtu është problemi. Është e pashmangshme, ajo periudhë do të paguhet. Në ato kondita jemi, vendi i vetëm, sepse ato nuk ndërruan fenë, greket, bullgarët, serbët, asnjeri nga këto vende, nuk e tradhtoj fenë.

Pra, ju thoni që janë probleme të mbartura?

Janë të mbartura të gjitha dhe shih dokumentacionin e klerikëve katolikë që shkruajnë për veriun, 600 vjet përpara, 500, 400, janë, po të njëjtat gjëra që i ke sot dhe i gjithë problemi është kjo. Mungesa e dashurisë për punën, që është problemi thelbësor, i shoqërisë shqiptare.