Një memorial në nderim e kujtim të çdo patrioti mërgimtar

Gjikë Kurtiqi

Fillimi i shekullit XX ka, pak a shumë, dukuri të ngjashme emigracioni me fillimin e shekullit XIX. Janë të shumtë shqiptarët që, për kushtet e vështira ekonomike, u larguan nga atdheu i tyre të punonin në vende të tjera. Në fillim të shekullit XIX ata emigruan kryesisht drejt Turqisë, Evropës, por dhe në Amerikë, Argjentinë, Egjipt e Australi. Kurse në fillimshekullin e XX emigruan më shumë në Greqi, Itali, Gjermani dhe Angli. Emigrantët e shekullit të kaluar, veç ndihmës ekonomike për familjet e tyre, u përfshinë në veprimtari atdhetare për lirinë e pavarësinë e Shqipërisë, për mësimin e gjuhës shqipe të penguar nga administrata osmane dhe qarqet shovene greke. Një pjesë e mirë e tyre u ndanë nga jeta në kushte të vështira, jashtë atdheut dhe nuk u dihet as vendvarrimi.

Po sjell një varg shembujsh të tillë nga atdhetarë të shquar të vendlindjes sime, Vithkuqit. Dimë që pioneri i Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe autori i abetares së parë shqipe, Naum Bredhi Veqilharxhi, u helmua në Stamboll, por ende nuk e dimë ku është varri i tij. Po ashtu nuk dimë as varrin e atdhetarit të shquar Evstrat Vithkuqari (Jani Strati), një nga personalitetet më të njohura të kohës, që ka hartuar e botuar shumë vepra me rëndësi historike e gjuhësore. Nuk dimë, gjithashtu, varrin e Dhaskal Kostë Cepit, kronistit dhe autorit të disa materialeve didaktike, as të rilindasve Aleksandër Baltadori e Grigor Cilka, pjesëmarrës në Kongresin e Manastirit dhe në grupin që vendosi për alfabetin e gjuhës shqipe. Nuk dihen as varret e Dhimitër Konomit, Dhoskë Vithkuqarit, Vasil e Vangjel Rriskës, Koli e Thimi Thanas Priftit dhe të disa patriotëve të tjerë që kanë lënë gjurmë të pashlyera në historinë e zonës, qarkut dhe të Shqipërisë.

Në këtë plejadë atdhetarësh të shquar bënte pjesë edhe gjyshi im nga nëna, Peti Rrapo. Ai lindi në Vithkuq, në vitin 1876. Ishte njëri nga tre djemtë e Dhimë Rrapos, me banim në lagjen Dukas të Vithkuqit, një familje me vlera të njohura patriotike, morale dhe humane. Veç Petit, Dhima kishte dhe dy djem të tjerë, Mihalin e Ndrion. I pajisur me traditat më të mira të familjes, Peti u angazhua që në moshë të re në veprimtari atdhetare, duke kundërshtuar idenë shovene të “Vorio Epirit” dhe përpjekjet e përbashkëta të adminstratës osmane e qarqeve shovene greke për pengimin e mësimit të gjuhës shqipe.

Pas martesës me Kloniqen, bijën at Kristo Dunit (Konomit), vështirësitë ekonomike e detyruan të emigronte në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, në vitin 1903.Ishte ndër të parët vithkuqarë që emigruan në Amerikë dhe një nga nismëtarët për krijimin e Shoqërisë ”Bashkimi i vëllazërisë vithkuqare” themeluar në Southbridge, Massachusetts, USA, më 1910. Më pas ai u lidh dhe me Shoqatën Patriotike “Vatra” të Fan Nolit dhe u bë një nga antarët aktivë të saj në përpjekjet për pavarësinë e atdheut. Në vitin 1912, Peti bashkë me dy shokë të idealit atdhetar, Koli Thanas e Tasi Kita, u dërguan në Vithkuq, si përfaqësues të “Vatrës” në mbështetje të lëvizjes së pavarësisë, ku edhe mjaft të rinj të tjerë vithkuqarë me ndjenja atdhetare, u bënë pjesë e kësaj lëvizjeje. Menjëherë pas Shpalljes së Pavarësië dhe ngritjes së flamurit në Vlorë, ata ngritën me ceremoni flamurin shqiptar në qendër të Vithkuqit. Ndërkohë kishin mbërritur nga SHBA në Vlorë edhe atdhetarët Thimi Thanas e Sotir Grabocka , si vullnetarë për të mbrojtur qeverinë e Ismail Qemalit.

Peti Rrapo dhe shokët e tij vijuan veprimtarinë edhe pas ngritjes së flamurit, gjatë viteve të vështira të Luftës së Parë Botërore, veçanërisht në vitin 1913, kur në Vithkuq dhe në fshatrat përreth vërshuan bandat greke të andartëve. Patriotët arsimdashës vithkuqarë nuk i ndalën përpjekjet e tyre për shkollën dhe gjuhën shqipe. Kur ende në shkollat e kohës mësohej greqisht, në shtëpinë e Peti Rrapos, në Vithkuq, u hap më 1919 shkolla e parë legale shqipe, me mësues Gaqo Stratin.

Kushtet e vështira ekonomike e detyruan Petin, që në vitin 1924, të merrte përsëri rrugën për në Amerikë, ku deri në fund të jetës mbajti gjallë dashurinë për atdheun dhe përparimin e tij. I vetmuar dhe i zhuritur nga malli, ai nuk mundi t’i shihte më atdheun dhe familjen.U sëmur rëndë dhe u nda nga jeta në Albany, New York, në vitin 1959, në moshën 85 vjecare.

Porsa mbërrita në Amerikë, kërkova të sistemohesha me banim në Albany, New York, ku kish jetuar e punuar gjyshi im Peti Rrapo. I mbetem mirënjohës Amerikano-Shqiptarit, priftit dhe njeriut të mirë, mikut të familjes, Dionis Nagi, që na adresoi me dashamirësi në Varrezat e Graceland, Albany, në lëndinën e blertë ku prehej gjyshi ynë. Kontribuan nipër e mbesa për shpenzimet e një memoriali të denjë prej mermeri. Me shumë mirënjohje e dashuri kontributin më të madh e dhuruan dy sternipër të tij, djemtë e Alekos. Falë prezencës dhe përkushtimit të priftit Dionis Nagi, më 30 tetor 2022, u krye një ceremoni përshpirtjeje dhe një përurim familjar i memorialit. Nuk munguan edhe kujtimet e vyera për jetën dhe punën e gjyshit Peti në SHBA, qe miku i familjes Dionis Nagi i rifreskoi prej fëmijërisë së vet. Këshillat e prindërve, miqësia e ngrohtë familjare i kishin kultivuar birit Dionis dashuri e respekt për Petin, njeriun e urtë e punëtor. Edhe kur u nda nga jeta, më të afërtit njerëz për Petin, kishin qënë pikërisht ata, familja Nagi, që u kujdes edhe për varrimin.

Përfundimi i kësaj detyre familjare na dha ne, nipërve, mbesave dhe stërnipërve të Peti (Petro) Rrapos kënaqësi dhe emocion të veçantë. Vështirë të shprehet me fjalë se sa mirënjohje e mall provuam në ato çaste!..

Ja pra, kaq kërkohet të bëjnë familjarët, pse jo edhe administratat e njësive vendore ku kanë lindur veprimtarët atdhetarë, të cilëve u prehen eshtrat jashtë kufijve të atdheut dhe nuk kanë një gur mbi varrin e tyre.