Nga Dr Dorian Koçi
Në kulturat tradicionale, fjala dhe imazhi shpesh janë parë si sfera të ndara, por në realitet, ato mund të krijojnë ura të fuqishme ndërmjet përfytyrimit dhe kuptimit. Ky bashkëjetim mes artit pamor dhe atij letrar është veçanërisht i ndjeshëm në kulturën shqiptare, ku ndjenja e tokës, e stinëve dhe e rrjedhës së jetës përthithet dhe shprehet përmes formave të ndryshme të krijimtarisë. Në këtë kontekst, mund të flasim për nevojën e një rivlerësimi të traditës, ku shkrimi dhe piktura, imazhi dhe vargu, nuk ekzistojnë më si botë të ndara, por si pjesë e një sistemi të përbashkët kujtese dhe përjetimi.
Një shembull i shkëlqyer i kësaj simbioze është tabloja “Te korrat” e piktorit Zef Kolombi. E krijuar në një kohë kur arti shqiptar po përpiqej të formësonte një identitet të vetin në përputhje me realitetin bujqësor të vendit dhe frymën kombëtare, kjo pikturë ofron një pamje idilike të një fshati shqiptar gjatë muajit korrik: fusha të arta, duaj gruri të mbledhur me rregullsi, një pemë e gjelbër që jep ndjesinë e jetës. Kolombi, një nga themeluesit e pikturës shqiptare të realizmit, nuk jep vetëm një pamje të bukur; ai na rikujton edhe rendin ciklik të natyrës, punën e palodhur të njeriut, dhe shpresën e lidhur me të korrat.
Por ky përfytyrim i muzgut të korrikut do të mbetej thjesht një skenografi e heshtur nëse nuk do të plotësohej nga fuqia e fjalës së shkruar. Këtu përfshihet poezia “Korriku” e Andon Zako Çajupit, e cila me një gjuhë të gjallë, dinamike dhe shpesh ironike, vendos kuadrin e kësaj kohe të vitit në një rrafsh më të thellë shoqëror dhe politik. Në vargjet e tij, korriku nuk është vetëm muaji i ngrohtësisë dhe bollëkut, por edhe simbol i punës, i shpresës, dhe në mënyrë të veçantë, i kryengritjes dhe lirisë.
Në poezinë e Çajupit, e përfshirë më sipër në tërësi, gjuhës poetike i shtohet edhe funksioni kritik. Korriku është portretizuar si muaj i prodhimit dhe i begatisë, por në të njëjtën kohë ai bëhet dëshmitar i padrejtësive shoqërore dhe ekonomike: “Me djersën e varfërisë / gjith’ arat e Shqipërisë / vaditen, e gjë s’kërrejnë, / se të huajt’ i rrëmbejnë!” Poezia i flet lexuesit për realitetin e një vendi që punon dhe nuk korr frytet, një Shqipëri e rraskapitur nga padrejtësia historike dhe politike.
Çajupi ndërton kështu një lloj lirizmi aktivist, ku vargjet nuk janë thjesht përshkrime natyrore apo metafora të zakonshme të stinëve, por nxitje për ndërgjegjësim dhe veprim. Kjo e bën poezinë e tij të afërt me imazhin që përçon Kolombi në pikturën e tij: një peizazh ku çdo detaj është bartës i një përvoje jetësore dhe i një mesazhi.
Në anën tjetër, piktura e Kolombit nuk është një pasqyrim i thjeshtë i realitetit bujqësor shqiptar. Ajo është një akt kujtese. Imazhi fton për të parë përtej bukurisë sipërfaqësore të fushave: të shohësh djersën e atij që ka lëruar, të ndjesh rëndësinë e ciklit të korrjes dhe ruajtjes së farës. Imazhi na ofron një ikonografi kombëtare të stinës, e cila flet po aq për ekonominë e jetës, sa për shpirtin e një populli që i përket tokës së vet.
Në këtë kuptim, Zef Kolombi e paraqet korrikun si një kulm të vitit bujqësor, por edhe si një moment poetik i përbashkët për të gjithë shqiptarët, nëpërmjet gjuhës së ngjyrës dhe dritës. Në tablo, fusha ngjan me “detin me valë” siç e përshkruan Çajupi në vargjet e tij, dhe kjo krijon një ndërlidhje të natyrshme mes fjalës dhe figurës.
Kjo ndërthurje mes artit pamor dhe letërsisë na fton të mendojmë mbi mundësinë e krijimit të një kalendari kulturor shqiptar, i cili nuk mbështetet vetëm në importimin e simboleve dhe festave të huaja, por buron nga rrënjët e përvojës shqiptare. Korriku, siç na e tregojnë Kolombi dhe Çajupi, është një muaj me ngarkesë të madhe emocionale, sociale dhe politike. Është muaji i të korrave, por edhe i revolucionit. Muaji i bollëkut, por edhe i reflektimit për drejtësinë shoqërore.
Rivlerësimi i traditës, në këtë prizëm, nënkupton rikthimin te vetja, jo si izolim nga bota, por si një formë e artikulimit të identitetit përmes burimeve autentike që ofron vetë kultura jonë. Kjo do të thotë të vendosim në qendër të kujtesës sonë kulturore figura si Çajupi e Kolombi, dhe t’i përdorim ato si pikënisje për biseda të reja përmes artit, arsimit dhe politikës kulturore.
Rasti i korrikut është vetëm një shembull se si fjala dhe imazhi mund të ndërthuren në mënyrë organike në kulturën shqiptare. Ato nuk janë vetëm forma të ndryshme shprehjeje, por mënyra të ndryshme të kuptimit dhe përjetimit të përbashkët. Tabloja e Kolombit dhe vargjet e Çajupit së bashku na ofrojnë një sintezë të fuqishme të kësaj përvoje: një kujtesë kolektive që ngjizet përmes punës, shpresës dhe revoltës.
Nëse duam të kemi një kalendar kulturor të ndërtuar mbi vlerat tona, duhet të fillojmë me rivlerësimin e traditës sonë – të lexojmë vargjet tona, të shohim peizazhet tona, të dëgjojmë zërin e brezave të mëparshëm. Vetëm kështu mund të krijojmë një kulturë vizuale dhe letrare të ndërgjegjshme, që flet me gjuhën e vet dhe kupton botën pa e humbur vetveten.
Shënim: Ky artikull është pjesë e serisë “Kujtesa dhe Kultura”, që synon të promovojë dimensionet e shpirtërore dhe estetike të trashëgimisë shqiptare.
