Sa shumë mund të mësojmë nga Belgjika!

DR. JORGJI KOTE

Nga Brukseli për Dita

Pyetja e natyrshme që lind kur sheh titullin e shkrimit është “ Sa dhe çfarë mund të mësojmë dhe përse nga Belgjika kur Italia, Greqia, Slovenia dhe Kroacia janë më afër dhe pak a shumë si ne për nga madhësia gjeografike?”. Pa mohuar përvojën e këtyre vendeve, për disa arsye thelbësore që tregohen më poshtë, ne mund të mësojmë shumë më tepër nga Belgjika në politikë dhe në çdo aspekt tjetër jetik.

Po, ashtu si edhe vende të tjera, Shqipëria ka se ç’të mësojë nga përvoja, vlerat,  emri, politika, diplomacia dhe imazhi pozitiv  ndërkombëtar që Belgjika ka farkëtuar  në Europë dhe në botë; bashkë me shumë tradita dhe thesarë të çmuar në art, letërsi, muzikë dhe në kulinari ku ajo  konkuron edhe me “më të mëdhenjtë”.

Në gjerdanin e artë belg shkëlqen bukuria rrezatuese e Audrey Hepburn, super Yllit hollividuan të viteve 50/60 që ka lindur në Komunën Ixelles në Bruksel, ku është shtëpia muze dhe Parku me emrin dhe bustin e saj. Në atë komunë lindi edhe  baritoni belg me famë botërore, Joseph Van Dame që nda nda nga jeta këtë shkurt.

Dizenjatori i famshëm i bandave të animuara Hergè me albumin e tij të parë « Tin Tin » me skica e vizatime nga shkenca, fiksioni dhe aventura kanë arritur rekord me mbi 230 milion albume të shitura e të përkthyera në mbi 100 gjuhë të botës.

Për të ardhur te piktori futurist me famë ndërkombëtare Renė Magritte dhe kryearkitekti Victor Horta, i cili ka projektuar shumicën e kryeveprave të Brukselit.

Ndërkohë, Belgjika krenohet dhe “ këndon” me emrat tingëllues të artistëve të magjishëm belgo-francezë; në krye është emblematiku Jacques Brel me këngën himn ” Ne me quitte pas”, super rockstari  Jonny Halliday, ”Elvisi i francez” këngëtarja, valltarja dhe artistja me famë ndërkombëtare Anni Cordie, e ndjera Maurane, Laura Fabian, Frederick Françoise, Salvadore Adamo deri te më të rinjtë, Stromae, Angele dhe Hellena Bayli.

Po ashtu futbollistët elitarë të ”Diablat Rouge”, çiklisti legjendë Eddy Merckx, pesë herë fitues i “Tour de France”  kampionja e trefishtë olimpike në 7 garësh, Nafissatou Thiam, tenistë dhe teniste të famshme dhe atletë të tjerë të shquar.

Kulinaria belge me pesë kryemarkat e saj – çokollatat, midhjet, vaferat, 800 llojet e birrës së famshme dhe fritet unikale janë pjesë e trashëgimisë kulturore botërore

Madje, një nga friteritë më të njohura pranë Bursës në Bruksel  është pronë e familjes Laçi, emigrantë përpara viteve 90. Zenel Laçi,  sikurse ka pohuar media belge e filloi punën në Bruksel si « fritor » dhe tani është «  autor » i njohur me teatrin e tij « Fritland » simbol i emrit dhe rrugtimit të lokalit të tyre me emër.

Në këtë drejtim, ne  mund dhe duhet të mësojmë nga mënyra si Belgjika i çmon dhe nderon këta artistë dhe sportistë legjendarë, ama qysh për së gjalli dhe pas shuarjes së tyre. Dhe jo vetëm në përvjetorë, por çdo javë, televizionet dhe mediat e tjera japin programe kushtuar jetës së tyre bashkë me pjesë nga krijimet dhe shfaqjet e  tyre virtuoze. Ndërsa te ne të merr malli të shohësh programe të tilla për yjet tanë të shquar dhe të pashuar të këngës, muzikës, artit dhe  letërsisë që me magjinë dhe mjeshtërinë e tyre kanë lënë gjurmë  në vendin tonë si edhe jashtë tij.

Padyshim që rëndësia emblematike e Belgjikës fillon te kryeqyteti i saj dhe i Europës së bashkuar, Brukseli;  “Bruxelles, ma belle » ose « Bruksel, e bukura ime » siç thotë  kënga e kompozuar në vitin 1974 nga  holandezi Dick Annegarn.

Shenja e tij  më e lashtë dalluese është« Grand Place » ndër sheshet më të bukura dhe karakteristike të botës i ndërtuar mbi 600 vjet më parë. Aty është selia gotike e Bashkisë dhe pranë saj « burri i vogël » i Brukselit, siç njihet Manneken Pis i vendosur aty në vitin 1450. Krahas legjendave që tregojnë se si Brukseli shpëtoi nga zjarri dhe armiku falë atij vogëlushi që bëri « pipin »  mbi kokat e ushtarëve për t’u dhënë alarmin, Manneken Pis simbolizon edhe humorin me shpirtin e pavarur të Brukselit. Është grabitur dhe dëmtuar disa herë; për herë të fundit më 1965, por brukselianët prapë e  kanë kërkuar, e  kanë gjetur, e kanë «  mjekuar » dhe e kanë vendosur në Muzeun, ku janë edhe tre kostumet popullore shqiptare, të cilat ai ka veshur vitet e fundit. Një mësim tjetër i madh për ne që nuk duam t’ia dimë as kur vidhen dhe dëmtohen  thesaret tona  të paçmuara shpirtërore dhe kulturore.

Pika tjetër tërheqëse është Sheshi « Schuman » me trinomin Europian – Komisioni, Këshilli dhe Shërbimi i Jashtëm. Pak më poshtë, në Place Luxembourg ndodhet Parlamenti Europian. Në atë kuartier ndodhen shumica e rreth  500 ambasadave dhe misioneve diplomatike të BE-së,  organizatave të tjera ndërkombëtare me mbi 70.000 punonjës, mbi 2000 gazetarë, 290 firma me 12.000 lobistë, etj. Veç selisë  madhështore të NATO-s në hyrje të tij. Ndaj thuhet se « Brussels is the place to be » ose Brukseli është vendi ku duhet të jesh dhe  “në do të dëgjohesh, fol në Bruksel»!

Rijkujtojmë me këtë rast se Belgjika është vend me vokacion të hershëm dhe të fuqishëm Euro-Atlantik, një nga gjashtë bashkëthemelueset e NATO-s dhe BE-së. Madje ajo i parapriu BE-së qysh në vitin 1944, kur lideri i saj vizionar Henry Spaak me homologët holandezë/luksemburgas themeluan në azil politik në Londër BENELUX që vazhdon të jetë  model referues dhe laborator eksperimental i BE-së.

Shenjë tjetër dalluese e Brukselit është Atomiumi  102 metra i lartë i ndërtuar në vitin 1958, simbol i teknologjisë dhe arkitekturës belge. 9 sfera alumini   me diametër 18 m dhe peshë 250 ton përfaqësojnë grimcat e atomit të zmadhuara 165 miliard herë. Konstruksioni metalik prej çeliku inoksidabël peshon 2400 ton!

Kujdesit i njeriut prej nga prapë duhet të mësojmë shihet edhe te lulishtet, parqet dhe pyjet që zenë gjysmën e sipërfaqes së tij; i pari në botë për gjelbërim për frymë të popullsisë.  Më tej, krejt ndryshe nga Tirana, në Brukselin e vjetër dhe në qendër të tij nuk ka dhe nuk lejohet as “me ligj dhe as me Maliq” asnjë godinë të lartë, se për kulla as që bëhet fjalë. Ato i gjen, por prapë jo aq  gjigande si te ne,  te “ Manhatan “ i Brukselit në ish zonat e djerra por në asnjë rast të vetëm në qendër!.

Ndërkohë, krahas mbrojtjes dhe zhvillimit të bukurive natyrore, Belgjika dallohet dhe na mëson shumë për respektimin e diversitetit etnik, gjuhësor, kulturor, etj. Edhe pas atentateve terroriste në Paris dhe Bruksel 10 vjet më parë, ku disa prej terroristëve më të rrezikshëm ishin rritur dhe përgatitur  në  2 – 3 komuna të tij, multikulturalizmi nuk ra dhe nuk dështoi. Kështu, Brukseli renditet i dyti në botë pas Dubait për nga numri i shtetasve me origjinë të huaj me 184 nga 200 kombësi që ka bota; në fakt, kjo është një dukuri që përfshin të gjithë Belgjikën Federale.

Akoma edhe më i rëndësishëm është fakti se mbi bazën e vlerave dhe traditave të lartpërmendura, por edhe të sfidave dhe problematikave të nxehta dhe jo të pakta që ajo ka patur dhe vazhdon të ketë si gjithë BE-ja, Belgjika ka ndërtuar politikën bashkë me politikanë vizionarë dhe kurajozë; ata shquhen dhe na mësojnë shumë  sidomos për  kulturën e kompromisit dhe konsensusit historik; këto të fundit  për Belgjikën janë po aq të domosdoshme sa “mobiljet shtëpiake dhe ”buka dhe gjalpi”.

Dhe ky nuk është një llaf goje apo slogan, por realitet unikal belg. Kini parasysh se krahas Parlamentit dhe qeverisë federale, aty ka edhe 6 parlamente dhe qeveri rajonale bashkë me tri komunitete gjuhësore; me sfida, probleme, fërkime dhe  përlasje të vazhdueshme;  por ndryshe nga politika jonë, me lëshime dhe tolerancë e gjejnë konsensusin/kompromisin, edhe atëhere kur ato  duken të pamundura.

Kështu, në vitin 2010 u vu në pikpyetje Presidenca e saj e  BE-së, sepse  Belgjika ishte në kulmin e një krize të pashembullt qeveritare që vazhdoi 550 ditë! Në atë situatë, për të shmangur një dështim katastrofal për Belgjikën dhe më gjerë, Mbreti dhe liderët politikë përdorën ndërmjetësues  me lloj loj emrash nga i gjithë spektri politik dhe partiak – negociatorë, relatorë, formatorë, informatorë, raportues të shquar, të cilët ia dolën të krijonin koalicionin e ri qeveritar; për rrjedhojë, edhe kryesimi belg i BE-së u kthye në histori  të vërtetë suksesi! Kjo u përsërit me Presidencën e saj në gjysmën e parë të vitit 2024, e cila ishte periudha e zgjedhjeve europiane dhe belge ( federale, rajonale dhe bashkiake). Kompromisi “alla belg” u bë sërish kyçi i suksesit ashtu si edhe në kapërcimin tani së fundmi të krizës tjetër 600 ditore për krijimin e qeverisë së re Rajonale në Bruksel; përpjekjet dhe negociatat filluan në muajin Qershor 2025 dhe përfunduan më 25  Shkurt 2026!.

Po ashtu, në fushën politike ne mund dhe duhet të mësojmë shumë nga liderët dhe politikanët e Belgjikës nga mënyra se si ata punojnë, qetë, pa zhurmë, pa triumfalizëm, populizëm dhe protagonizëm kryeministror, pa bujë por me shumë bukë dhe brumë.  Edhe pse është bashkëthemeluese e BE-së, NATO-s, etj dhe i ka kryesuar dsa herë ato, edhe pse është në majat e farmaceutikës, shëndetësisë, mbrojtjes sociale, çeliqeve, eksporteve, politika belge  nuk  vepron me retorikë, refrene, batuta, kunja  dhe rezoluta, por me fonde, me armatime moderne dhe me trupa kudo, duke u renditur ndër vendet e para sa i takon ndihmave humanitare dhe për  zhvillim dhe 4 vitet e fundit edhe për Ukrainën; e megjithatë,  prapë asaj “ nuk i ndihet zëri”;  dhe as nuk rreh njeri gjoksin aty; ca më pak kryeministrat, të cilët  historikisht  drejtojnë koalicione të vështira me disa ngyra partiake, ku atyre, ndryshe  nga liderët tanë  u duhet të maten mirë kur flasin, se atje ka zgjedhje të lira dhe të ndershme dhe çdo fjalë peshon; me shenjën më të parë të një afere i largojnë ministrat, ndonëse ata japin menjëherë dorëheqje të parevokueshme.

Më tej, nëse ne u bien borive, derdhim vu shampanjën, hedhim fishekzjarre  për 3 – 4 samite simbolike dhe mburremi për Samitin e NATO-s në Tiranë 2027, edhe pse kemi 20 vjet atje, për Belgjikën samitet janë bërë si simitet ose ” bukë e djathë!

Gjatë një bisede me një koleg  diplomat belg kur isha në Ambasadë në Bruksel e pyeta se pse Belgjika ”rri aq urtë e butë” dhe ai më tha me qetësi se ne jemi vende të vegjël, nuk bën t’u dalim përpara, as t’u bëjmë lajka dhe  ca më pak karshillëk më të mëdhenjve apo edhe të futemi mes sherreve të tyre. Tani, kur këtë e bën Belgjika, mendoni se sa modestë dhe kokëulur duhet të jenë politikanët tanë!

Por jo të vazhdojmë që nga nejra anë nuk “lemë gur pa lëvizur” për t’u anëtarësuar në BE dhe nga ana tjetër qortojmë apo u japîm mend liderëve të Komisionit dhe Parlamentit Europian si edhe liderëve të Vendeve Anëtare të BE-së, ca më pak në publik dhe në media, kur kemi aq shumë formate dhe samite me ta. Kështu, Kryeministri i Belgjikës, Bart de Wever, në Samitin e BE-së në Nikosia më 23 Prill  kërkoi sërish që BE-ja të hyjë në bisedime me Rusinë, në kërkim të paqes së vërtetë dhe të qëndrueshme. Por ai thjesht sugjeroi, pa asnjë kritikë ndaj kolegëve për “ gabime të rënda gjeostrategjike” E megjithatë, mendimi i tij i shprehur brenda formatit të BE-së nuk gjeti përkrahje nga shumica me logjikën e drejtë se nuk ka kuptim të zhvillohen bisedime me Moskën, kur kjo e fundit nuk lëviz asnjë centimetër nga pozicionet e saj që edhe e shtynë në agresionin më 22 Shkurt 2022!.

Ndaj, liderët tanë politikë dhe sidomos Kryeminstri Rama do të bënin mirë të shohim e të zgjidhin hallet dhe telashet e panumurta të brendshme, të dëgjojnë më shumë të tjerët, të kursehen në batuta, kritika dhe dhënie leksionesh dhe të përqëndrohen në kryerjen e detyrave të shtëpisë në kohë dhe me frymë europiane. E as të mos abuzojnë me mirësjelljen dhe lëvdatat eufemiste diplomatike, por të qëndrojnë me këmbë në tokë, se kështu bëhen më të besueshëm dhe më efektivë!

Dukuri tjetër pozitive në politikën aktive belge është  zgjedhja e shumë shtetasve me origjinë të huaj dhe shqiptaro-belgë të çdo treve në këshillat komunale, rajonale, në Parlamentin Federal, në institucionet evropiane e gjetkë. Ndër politikanët më të njohur janë Ahmet Gjanaj, anëtar i Kryesisë së PS-së frankofone dhe zv.Kryetar i Parë i Komunës së Molenbekut në Bruksel, Kryetar i Shoqatës më të madhe kulturore ” Vatra”.  Kristela Bytyçi e pasoi Ahmetin duke u bërë vitin e  kaluar deputetja e parë shqiptare femër në Parlamentin e Brukselit dhe e pranishme në strukturat e të djathtës së moderuar.

Këtu ndër politikanët belgë,  duhet veçuar me shumë nderim dhe mirënjohje ish Kryebashkiakja e qytetit Huy dhe ish Kryetare e Senatit Belg, e ndjera Anne Marie Lizin; e cila mbahet mend edhe sot,  10 vjet pas ndarjes së parakohshme nga jeta  si  mikesha më e mirë dhe më e madhe e shqiptarëve të Shqipërisë dhe të Kosovës, nga më i thjeshti e deri te liderët  më të lartë. Krahas simpatisë personale, ajo ka bërë përpjekje dhe demarshe të panumurta gjatë viteve 9190 – 2010, falë emrit dhe prestigjit ndërkombëtar që gëzonte për reformat demokratike dhe integrimin e tonë në strukturat Euro-Atlantike dhe pavarësinë e Kosovës, si mbështetëse e zjarrtë; me lobime, fjalime, nëpër konferenca dhe vizita pune në Tiranë dhe në Prishtinë.

Në funksion të kësaj fryme dhe praktike të begatë konsensusi dhe kompromisi janë edhe aftësitë, kapacitetet, burimet e bollshme dhe traditat shumëplanëshe elitare belge  në politikën e jashtme dhe atë   europiane. Belgu i madh Paul – Henri Spaak, është Kryetari i parë i Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së ( 1946)  dhe  ndër “Baballarët” e parë bashkëthemelues të BE-së. Gjatë 4 dekadave të fundit, kryeministrat e saj të mirënjohur, i ndjeri  Wilfried Martens dhe Luc de Haene dhe më i riu, Guy Verhofstadt kanë qenë përkatësisht president i Partive Popullore Europiane, Nënkryetar i Komisionit Kushtetues të BE-së dhe Kryetar i Grupit Liberal në Parlamentin Europian;  Ish Kryeministri Herman van Rompuy dhe Charles Michel kryesuan Këshillin Europian më  2009 – 2014 dhe më 2019- 2024.

Ndërkohë, një ndër ” farkëtuesit” e këtij kompromisi shpëtimtar për Belgjikën është  trupa elitare diplomatike e konsoliduar; mendoni, atje konkurset e vërteta për rekrutimin e diplomatëve kanë filluar mbi 1 shekull më parë! Gjatë shërbimit  për 10 vjet në  në Ambasadën dhe Misionin tonë pranë BE-së në Bruksel  kam parë dhe ndjerë nga afër profesionalizmin dhe dashamirësinë e tyre ndaj nesh.

Krahas të tjerash, Belgjika ishte e para që nënshkroi me ne Marrëveshjen mbi Mbrojtjen Sociale dhe njohjen e Pensioneve në vitin 2014; ajo ka shërbyer si model edhe për marrëveshje e tjera me Italinë, Gjermaninë, Rumaninë dhe Greqinë.

Një fushë tjetër ku sidomos ne shqiptarët  frymëzohemi dhe mësojmë është bujaria, solidariteti dhe zemërgjerësia e popullit dhe politikanëve belgë  ndaj vendit tonë dhe sidomos për pritjen, strehimin dhe integrimin e disa valëve të  emigrantëve nga vende të ndryshme të botës, përfshi dhe Shqipërinë, nga viti 1956 dhe në vazhdim. Me nismën e tyre, në një prej shesheve kryesore të ” kryeqytetit” të parë të bashkëatdhetarëtve tanë të Schaerbekut në Bruksel në vitin  1968 u vendos busti i Heroit tonë Kombëtar Skënderbeu.

Ndërsa 40 vite më parë, autoritet e kluturës në Bruksel mbështetën nismën e patriotit tonë dibran, intelektualit të shquar Sakip Skepi për çeljen e radios në gjuhën shqipe ” Jehona e Shqipes” e cila vazhdon të jetë përherë nën drejtimin e zotit Skepi dhe ekipit të tij të apasionuar zëri  shqip në Belgjikë dhe gjetkë.

Në Nëntor  2016, Kryebashkiaku i Brukselit, Philippe Close ftoi Bashkinë e Tiranës Erion Veliaj për herë të parë si të Ftuar Nderi në Eventin e Kënaqësive të Dimrit dhe Tregun e Krishtlindjeve, ndër më të mëdhenjtë në Europë. Me këtë rast, në Grand Place  dhe në pikat e tjera turistike rreth tij u çelën  mbi 200 « chaleta» ose shtëpiza» ku u ekspozohen pjesë dhe produkte nga traditat, kultura, arti, muzika, kulinaria, etj; në sheshe të njohura u dhanë shfaqje artistike, çelen ekspozita, etj.

Kryebashkiaku i Brukselit Philippe Close me tre këshilltarët e tij  shqiptarë, publicistin e mirënjohur Safet Kryemadhi, Drejtorin teknik të EXPO Bruksel, Emin Luka dhe aktivisten e kudondodhur nga Prishtina Qëndresa Gërlica në Dhjetor 2019 shkoi në Tiranë në solidaritet me të prekurit nga Tërmeti i 26 Nëtorit 2019.

Ja, për  këto dhe arsye të tjera, të gjithë, por veçanërisht politikanët tanë mund dhe duhet të mësojnë shumë nga Belgjika, mentaliteti, politika dhe lidershipi i saj..