Si po e rigjallëron Trump demokracinë

Nga Jan-Werner Mueller

Në Shqipëri, një vend tradicionalisht proamerikan, qytetarët duan qartazi të sinjalizojnë se mesazhi i tyre nuk është antiamerikan, por antikorrupsion.

Këtu, në kryeqytetin shqiptar, recepsionistët e hoteleve bëjnë çmos për të theksuar se protestat që po zhvillohen jashtë janë krejtësisht paqësore. Me sa duket, ka pasur jo pak anulime rezervimesh që kur demonstratat masive nisën në pranverë. Por, po t’i pyesësh drejtpërdrejt, mund të lënë të kuptohet, me njëfarë fshehtësie, se i mirëpresin turistët që marrin pjesë në protesta. Çdo mbrëmje, njerëz të të gjitha moshave mblidhen përpara zyrës së Kryeministrit Edi Rama për t’u ankuar për korrupsionin dhe për të kërkuar dorëheqjen e tij.

“Revolucioni i Flamingove”, siç është quajtur, u shkaktua nga ajo që shumë njerëz e konsiderojnë një marrëveshje të pahijshme mes qeverisë shqiptare dhe Jared Kushner, dhëndrit të Presidentit amerikan Donald Trump. Kështu, po shohim një efekt global të papritur të trumpizmit: një qeveri që hyn në shtrat me administratën më të korruptuar në historinë e Shteteve të Bashkuara rrezikon t’u japë zemër kundërshtarëve të saj brenda vendit.

Shumëçka mund të ndryshojë brenda një viti. Kujtoni se gjatë gjithë vitit 2025, komentatorët në mbarë botën dënonin me të drejtë shkatërrimin e pamëshirshëm të Agjencisë së Shteteve të Bashkuara për Zhvillim Ndërkombëtar (USAID) dhe shprehnin keqardhje për atë që presidenca e dytë e Trump paralajmëronte për demokracinë dhe të drejtat e njeriut në mbarë botën. Mesazhi për autokratët pothuajse kudo ishte se nuk do të përballeshin me ndonjë kundërshtim. Duke pasur parasysh simpatinë e njohur të Trump për udhëheqësit autoritarë, ata madje mund të duartrokiteshin.

Dhe kështu, Presidenti serb Aleksandar Vučić urdhëroi bastisje policore ndaj organizatave të ndryshme joqeveritare të mbështetura nga USAID, duke i justifikuar me kënaqësi këto sulme të hapura ndaj shoqërisë civile me etiketimin që Elon Musk i kishte bërë agjencisë si një “organizatë kriminale”. Sipas disa vlerësimeve, çmontimi i USAID nga Musk do të çojë në miliona vdekje; por autokratët e botës e panë fundin e saj si një zhvillim krejtësisht pozitiv.

Ndoshta anëtarët e “Autocracy, Inc.” duhej ta kishin kuptuar se mbështetja e Trump për aktivitetet e tyre të mbrapshta do të rezultonte një bekim me dy tehe. Në fund të fundit, logjika politike për të cilën aq shumë vëzhgues ankoheshin në vitin 2025 mund të përmbysej, duke bërë që lidhjet me regjimin e Trump të shiheshin si provë e korrupsionit të tyre.

Dhe pikërisht kështu ka ndodhur. Trump jo vetëm që është thellësisht jopopullor në pjesën më të madhe të botës, por kundërshtarët e qeverive në pushtet të lidhura me Trump tani mund ta ngrenë shumë më lehtë çështjen e korrupsionit. Në fund të fundit, edhe ata që nuk janë veçanërisht të informuar për hollësitë e politikës amerikane do të kenë dëgjuar për skandale të tilla si dhurimi nga Katari për Trump i një “pallati fluturues ryshfeti”.

Reagimi popullor kundër korrupsionit trumpian duket se përshkruan pikërisht situatën në Shqipëri. Sipas rrëfimit të tyre, Kushner dhe Ivanka Trump “zbuluan” një ishull të bukur në brigjet shqiptare – ndonëse Sazani vështirë se mund të quhej i pazbuluar, pasi kishte shërbyer prej kohësh si bazë ushtarake shqiptare. Për më tepër, ata e hasën këtë perlë dhe brigjet e saj të bukura ndërsa pushonin në superjahtin e mikut të tyre miliarder Nathaniel Rothschild, ku iu bashkua askush tjetër përveç Ramës.

Jo shumë kohë më pas, Kushner dhe Ivanka Trump nisën të shqyrtonin mundësinë e shndërrimit të një rezervati natyror të përcaktuar zyrtarisht për flamingot në një resort luksoz dhe, kur protestuesit vendas kundërshtuan projektin, ata u larguan dhunshëm nga roje private sigurie. Por ngjarja u filmua dhe protestat shpejt u përhapën nga jugu i vendit drejt Tiranës.

Tani, demonstrata masive zhvillohen çdo mbrëmje, ku flamingot shfaqen dukshëm në të gjitha format dhe përmasat – nga figurat e prera prej kartoni deri te flamingot e mëdhenj rozë me ajër.

Është interesante se mes flamujve të shumtë shqiptarë që mbajnë demonstruesit shihen edhe flamujt amerikanë. Në këtë vend tradicionalisht proamerikan, qytetarët duan qartazi të sinjalizojnë se mesazhi i tyre nuk është antiamerikan, por antikorrupsion. Ajo që ata kundërshtojnë është mungesa e plotë e transparencës.

Trump është katalizatori i përsosur për një lëvizje të tillë, sepse korrupsioni i tij është më i pacipë se ai i shumicës së udhëheqësve autoritarë të sotëm. Ai pranon me mburrje dhurata luksoze – nga diamantet te pagesat në kriptomonedha – dhe më pas, me sa duket “rastësisht”, heq tarifat ose jep falje si rezultat. Provat për tregti të brendshme dhe manipulim të aksioneve ishin dërrmuese edhe përpara se platforma e mediave sociale e Trump të fillonte të shiste hapur akses të hershëm te deklaratat e presidentit që mund të lëviznin tregjet.

Mesazhi zyrtar i Shtëpisë së Bardhë të Trump për pjesën tjetër të botës nuk mund të ishte më i qartë. Në vitin 2025, ajo “pezulloi” zbatimin e Foreign Corrupt Practices Act, një armë e rëndësishme kundër ryshfetit jashtë kufijve të SHBA-së. Më pas, këtë verë, dobësoi ndjeshëm Corporate Transparency Act – dikur i përshkruar nga Sekretari i Shtetit i Trump, Marco Rubio, si ligji “më i rëndësishëm kundër korrupsionit dhe pastrimit të parave në dekada” – duke ua bërë më të lehtë kriminelëve vendas dhe të huaj të fshihen pas kompanive guaskë.

Megjithatë, duke pasur parasysh këtë mesazh, nuk është aspak befasuese që ata që bëjnë biznes hapur me shtetin mafioz në ngjizje të Trump përfundojnë duke u dukur të dyshimtë. Edhe pse retorika e Trump për “lajmet e rreme” i ka ndihmuar autokratët kudo që të justifikojnë sulmet ndaj shtypit, korrupsioni i tij i hapur ka tërhequr gjithashtu vëmendjen mbi mënyrën se si ata vetë përdorin pushtetin për përfitime personale.

Në rastin e Shqipërisë, demonstruesit po kritikojnë si Ramën, ashtu edhe liderin e opozitës Sali Berisha, ish-president dhe ish-kryeministër. Aktakuza morale e protestuesve bie mbi të gjithë klasën politike të vendit, e cila prej kohësh i bën shërbim vetëm me fjalë perspektivës së anëtarësimit në Bashkimin Evropian, ndërkohë që mund ta bëjë këtë rezultat më pak të mundshëm duke u shërbyer njerëzve si Kushnerët. Eurodeputetët e kanë paralajmëruar tashmë Ramën se marrëveshjet që shpërfillin rregullat e BE-së mund të vënë në rrezik procesin e anëtarësimit.

Rama ankohet se: “Po të mos ishte Jared Kushner… askujt nuk do t’i plaste për flamingot, për Shqipërinë, për asgjë. Është e gjithë urrejtja ndaj Trump që krijon gjithë këtë vëmendje.”

Ai ka të drejtë, megjithëse jo në mënyrën që kishte ndër mend. Vetëm një vit më parë, pak njerëz mund ta kishin imagjinuar se rikthimi i Trump në Shtëpinë e Bardhë do të përfundonte duke ushqyer një lëvizje masive prodemokracisë dhe kërkesa për transparencë në mbarë botën.

E megjithatë, autokratët e botës kanë një armik të ri: mikun e tyre më të mirë.

—-

Jan-Werner Mueller është profesor i Politikës në Universitetin Princeton dhe autor, së fundmi, i Democracy Rules (Farrar, Straus and Giroux, 2021; Allen Lane, 2021).