Serbia do të zhvillojë zgjedhje të parakohshme parlamentare më 25 tetor, në një proces që do të përcaktojë nëse Partia Përparimtare Serbe (SNS) e Aleksandar Vuçiçit do të vazhdojë të mbajë pushtetin pas 14 vjetësh, apo nëse një lëvizje e lindur nga protestat masive studentore do të arrijë të sjellë ndryshimin politik. Gara shihet si një provë e rëndësishme për sistemin politik serb, funksionimin e institucioneve demokratike dhe orientimin e ardhshëm të vendit në marrëdhëniet me Bashkimin Evropian, Rusinë dhe Kosovën.
Në zgjedhjet parlamentare, qytetarët serbë do të zgjedhin 250 deputetët e Kuvendit Kombëtar. Serbia përdor një sistem proporcional, ku i gjithë vendi përbën një zonë të vetme zgjedhore. Votuesit zgjedhin një listë partiake ose koalicioni dhe mandatet parlamentare ndahen në përpjesëtim me votat e fituara.
Për të hyrë në parlament, listat duhet përgjithësisht të sigurojnë të paktën 3 për qind të votave. Listat e pakicave kombëtare të njohura përjashtohen nga ky prag. Qeverinë do ta formojë forca politike ose koalicioni që arrin të sigurojë shumicën në parlamentin me 250 vende, pra të paktën 126 mandate.
Qendrat e votimit do të mbyllen të dielën, në orën 20:00 sipas kohës lokale, ndërsa rezultatet paraprake priten rreth dy orë më vonë.
Si arriti Serbia deri te zgjedhjet e parakohshme?
Kërkesat fillestare për përgjegjësi institucionale u shndërruan gradualisht në një lëvizje të gjerë kundër korrupsionit të dyshuar dhe mënyrës se si autoritetet trajtuan tragjedinë. Studentët morën drejtimin e protestave, duke organizuar disa nga demonstratat më të mëdha në Serbi që nga rrëzimi i Slobodan Millosheviçit.
Lëvizja arriti të bashkojë pakënaqësinë ndaj SNS-së, e cila qeveris që prej vitit 2012, si dhe zhgënjimin ndaj opozitës tradicionale, të cilën shumë qytetarë e konsiderojnë të përçarë dhe joefektive.
Zgjedhjet e rregullta parlamentare parashikoheshin në fund të vitit 2027. Megjithatë, Vuçiçi dha dorëheqjen nga posti i presidentit në shtator, përpara përfundimit të mandatit të tij të dytë dhe të fundit kushtetues.
Ai tashmë drejton fushatën e SNS-së si kandidat për kryeministër, duke e kthyer garën parlamentare në instrumentin kryesor për ruajtjen e ndikimit të tij politik, ndërkohë që Serbia duhet të organizojë edhe zgjedhje të veçanta presidenciale.
Kush po e sfidon partinë në pushtet?
Sfida kryesore për SNS-në vjen nga lista e mbështetur nga studentët, e njohur si “Lista Studentore – Studentët Fitojnë” (Studentska lista – Studenti pobeđuju).
Kjo forcë përfshin pedagogë universitarë, mësues dhe profesionistë të fushave të ndryshme, shumë prej të cilëve nuk kanë përvojë të mëparshme politike. Programi i saj përqendrohet te rivendosja e shtetit të së drejtës, lufta kundër korrupsionit dhe forcimi i institucioneve.
Për të ruajtur mbështetjen e një elektorati të gjerë, lëvizja ka shmangur përqendrimin te çështjet që krijojnë ndarje politike, përfshirë Kosovën, anëtarësimin në Bashkimin Evropian dhe marrëdhëniet me Rusinë.
Jelena Vasiljeviç, studiuese e lartë në Institutin për Filozofi dhe Teori Sociale të Universitetit të Beogradit, i tha Al Jazeera-s se dinamika politike në Serbi ka ndryshuar rrënjësisht.
Sipas saj, të rinjtë, të cilët për një kohë të gjatë konsideroheshin grupi më pak i angazhuar politikisht, janë kthyer në forcën kryesore të mobilizimit më të madh shoqëror në vend gjatë dekadave të fundit.
Disa parti opozitare kanë vendosur të mos marrin pjesë drejtpërdrejt në zgjedhje dhe të mbështesin listën studentore. Parti të tjera do të garojnë veçmas, por rrezikojnë të mos sigurojnë votat e nevojshme për të hyrë në parlament.
Për këtë arsye, shumë vëzhgues e konsiderojnë votimin jo thjesht një garë mes partive, por edhe një referendum politik për vazhdimësinë e sistemit të ndërtuar nga SNS-ja.
Pse janë kaq të rëndësishme këto zgjedhje?
Rezultati do të ndikojë drejtpërdrejt në të ardhmen e institucioneve serbe, të cilat, sipas kritikëve të qeverisë, kanë humbur një pjesë të konsiderueshme të pavarësisë për shkak të kontrollit partiak.
SNS-ja i hedh poshtë akuzat për korrupsion dhe abuzim me pushtetin. Megjithatë, kundërshtarët politikë dhe organizatat për mbrojtjen e të drejtave të njeriut e akuzojnë për presion ndaj mediave të pavarura, parregullsi zgjedhore dhe përdorim të burimeve shtetërore për përfitime politike.
Vasiljeviç vlerëson se pjesëmarrja në votime do të jetë faktori vendimtar. Sipas saj, SNS-ja vazhdon të mbështetet te një elektorat besnik dhe i organizuar, si dhe te një model klientelist qeverisjeje, ku përfitimet materiale dhe shërbimet lidhen me mbështetjen politike.
Për të fituar, lista studentore duhet jo vetëm të bashkojë votuesit kundër qeverisë, por edhe të mobilizojë qytetarët që zakonisht nuk votojnë dhe ata që ende nuk kanë vendosur. Një rezultat i fortë i studentëve mund të ndryshojë gjithashtu strukturën e opozitës parlamentare.
Sipas Vasiljeviçit, parlamenti i ardhshëm mund të përfshijë një numër të madh deputetësh të rinj, me përvoja të kufizuara politike dhe bindje të ndryshme ideologjike, ndërsa partitë tradicionale opozitare mund të humbasin ndjeshëm përfaqësimin.
Megjithatë, marrja e pushtetit do të ishte vetëm fillimi i një procesi më të vështirë. Srdan Majstoroviç, kryetar i bordit drejtues të Qendrës për Politika Evropiane, thekson se një qeveri e re do të përballej me detyrën e rindërtimit të institucioneve demokratike, pas asaj që ai e përshkruan si 14 vjet dëmtim sistematik të shtetit të së drejtës dhe besimit publik.
Sipas tij, korrupsioni i përhapur dhe ndarjet e thella shoqërore do ta ndërlikonin më tej këtë proces.
Kosova, Bashkimi Evropian dhe Rusia: Çfarë mund të ndryshojë?
Politika e jashtme mbetet një nga aspektet më të paqarta të një ndryshimi të mundshëm qeverisës.
Procesi i integrimit të Serbisë në Bashkimin Evropian ka ngecur për shkak të shqetësimeve lidhur me sundimin e ligjit, harmonizimin e kufizuar me sanksionet evropiane, përfshirë ato ndaj Rusisë, dhe mungesën e përparimit në normalizimin e marrëdhënieve me Kosovën.
Majstoroviç thekson se ndryshimi i qeverisë nuk do të sillte automatikisht një orientim të ri diplomatik.
Megjithatë, reformat demokratike, forcimi i pavarësisë së gjyqësorit, liria e medias dhe lufta kundër korrupsionit mund të krijonin kushte për përmirësimin e bashkëpunimit me Brukselin dhe rifillimin e procesit të anëtarësimit. Igor Bandoviç, drejtor i Qendrës së Beogradit për Politika të Sigurisë, vlerëson se politika e jashtme përbën pikën më të paqartë të programit të listës studentore.
Sipas tij, kandidatët e kësaj liste kanë mbajtur qëndrime të ashpra për Kosovën, kanë propozuar rishikimin e marrëveshjeve të arritura nën ndërmjetësimin e Bashkimit Evropian dhe kanë ngritur mundësinë e organizimit të një referendumi për anëtarësimin në BE brenda gjashtë muajve nga marrja e pushtetit.
Ata kanë sinjalizuar gjithashtu vazhdimësi në marrëdhëniet me Rusinë. Bandoviç paralajmëron se një referendum i tillë mund ta ngadalësojë më tej, ose edhe ta ndalë, procesin e integrimit evropian.
Nga ana tjetër, nëse SNS-ja vazhdon të qeverisë, ai parashikon përkeqësim të mëtejshëm të marrëdhënieve me Brukselin. Megjithatë, çdo qeveri e re do të duhej t’u jepte përparësi problemeve të brendshme dhe të merrte parasysh kufizimet që burojnë nga mjedisi i sigurisë në Ballkan.
Si po e ndjekin fuqitë ndërkombëtare garën?
Zgjedhjet në Serbi po tërheqin vëmendjen e Rusisë, Shteteve të Bashkuara dhe Kinës.
Sipas Bandoviçit, Moska i ka ofruar mbështetje të hapur qeverisë serbe, duke i paraqitur protestat studentore si një përpjekje për një “revolucion me ngjyra” të mbështetur nga Perëndimi.
Në Shtetet e Bashkuara, Kongresi ka shprehur shqetësime për standardet demokratike në Serbi dhe lidhjet e Beogradit me Rusinë, ndërsa administrata amerikane ka mbajtur një qëndrim më të përmbajtur.
Kina, e cila ka interesa të rëndësishme ekonomike në Serbi, nuk ka komentuar publikisht zhvillimet politike.
Megjithatë, sipas vlerësimit të Bandoviçit, Pekini ka gjasa të parapëlqejë vazhdimësinë politike, për shkak të interesave të tij tregtare dhe investimeve në vend.
Një votim që mund të ndryshojë politikën serbe
Zgjedhjet e 25 tetorit përfaqësojnë një sfidë të rëndësishme për Aleksandar Vuçiçin dhe Partinë Përparimtare Serbe, pas 14 vjetësh në pushtet.
Lëvizja studentore ka arritur të shndërrojë protestat kundër korrupsionit në një alternativë elektorale, por mbetet e paqartë nëse mbështetja e saj shoqërore do të përkthehet në shumicë parlamentare.
Përtej rezultatit, zgjedhjet mund të nxisin një riorganizim të gjerë të skenës politike serbe dhe të ndikojnë në marrëdhëniet e Beogradit me Kosovën, Bashkimin Evropian dhe partnerët e tjerë ndërkombëtarë.
Në një klimë mosbesimi të thellë politik, zhvillimi i rregullt dhe besueshmëria e procesit zgjedhor mund të kenë po aq rëndësi sa edhe shpërndarja përfundimtare e mandateve.
